Özbekistan Aşırılıkçılıkla Mücadele Yasalarını Genişletiyor, Hapis Cezaları Getiriyor ve Kamuya Açık Sicil Oluşturuyor

9 dakikalık okuma
Uzbekistan Expands Extremism Laws, Sets Prison Terms and Creates Public Register

Hapis cezaları ve yeni bir kamu sicili

Özbekistan, aşırılıkçılıkla ilgili yasalarını gözden geçirerek yasaklı örgütlere katılım için beş ila 10 yıl hapis cezası getirdi ve aşırılıkçı örgütlerin, materyallerin ve internet kaynaklarının yer aldığı kamuya açık bir elektronik sicil oluşturdu. Düzenleme paketi ayrıca belirli aşırılıkçı materyallerle ilgili ilk ihlaller için idari yaptırımlar öngörüyor; idari yaptırımın ardından eylemin tekrarlanması hâlinde cezai sorumluluk uygulanıyor.

İçindekiler
  1. Hapis cezaları ve yeni bir kamu sicili
  2. Materyaller ve semboller için neler değişiyor?
  3. Tanım nasıl genişliyor?
  4. Bir kaynak sicile nasıl giriyor?
  5. Yasaklı listede Telegram öne çıkıyor
  6. Eski yasa neleri zaten zorunlu kılıyor?
  7. Bir hak savunucusu neden kaygılı?
  8. Önleme, bildirim ve topluma yeniden kazandırma
  9. Yasama sürecinin takvimi
  10. Öne Çıkanlar

Sicil, Adalet Bakanlığı tarafından bakanlığın resmî internet sitesinde tutulacak. Sicilde, aşırılıkçı faaliyetler nedeniyle faaliyetleri askıya alınan örgütler, aşırılıkçı ilan edilen örgütler, aşırılıkçı olduğu kabul edilen materyaller ve bu tür içerikleri tekrar tekrar yayımlayan çevrimiçi kaynaklar yer alacak.

Değişiklikler, Özbekistan Yüksek Mahkemesinin yasaklı internet kaynakları listesindeki kayıt sayısının 3 Kasım 2026 itibarıyla 2.057'ye ulaştığı bir dönemde yürürlüğe giriyor. Bu sayı, temmuz ayında listelenen 1.915 kayıttan 142 fazla; yaklaşık yüzde 7,4'lük bir artışa karşılık geliyor. Telegram kanal ve grupları, toplamın neredeyse yarısını oluşturan 967 kayıtla listede başı çekiyor.

Yasa, yasaklı örgütlere katılıma yönelik daha ağır cezaları, materyallerle ilgili belirli ihlaller için başlangıçta daha hafif bir hukuki karşılıkla bir araya getiriyor. Bireyler için idari yaptırım yine de yüksek para cezası, müsadere veya 15 güne kadar gözaltı anlamına gelebiliyor.

Değişiklikler ayrıca ilgili mevzuatın tamamında "dinî aşırılıkçılık" teriminin yerine "aşırılıkçılık" ifadesini getiriyor. Milletvekilleri, değişikliklerin hukuki tanımları ve uygulamayı daha tutarlı hâle getireceğini belirtiyor. Ezgulik Derneği Başkanı insan hakları savunucusu Abdurahmon Tashanov, dinî nitelemenin kaldırılmasını olumlu karşılarken daha geniş bir tanımın siyasi görüşleri ve aktivizmi de kapsayabileceği uyarısında bulunuyor.

Materyaller ve semboller için neler değişiyor?

İdari Sorumluluk Kanunu'na eklenen yeni 184-5. madde, aşırılıkçılığı, ayrılıkçılığı veya bağnazlığı teşvik eden materyallerin üretilmesi, dağıtılmak amacıyla bulundurulması ya da dağıtılmasıyla ilgili ilk ihlal için idari sorumluluk getiriyor. Düzenlemeler ayrıca katliam veya vatandaşların zorla yerlerinden edilmesi çağrısı yapan ve paniğe yol açmayı amaçlayan materyalleri de kapsıyor.

Reklam

Bireylere 50 ila 100 temel hesaplama birimi tutarında para cezası verilebilecek. Görevliler için ceza 100 ila 150 birim. Temel hesaplama birimi; para cezaları ve diğer ödemelerin hesaplanmasında kullanılan bir referans tutar olduğundan, ödenecek miktar birimin geçerli değerine bağlı. Alternatif yaptırım olarak 15 güne kadar idari gözaltı uygulanabiliyor; ilgili materyal veya eşyalara da el konuluyor.

Kurallar, aşırılıkçı ve terör örgütlerine ait özellik ve sembolleri de kapsıyor. Bunların hazırlanması veya dağıtım ya da halka açık teşhir amacıyla bulundurulması idari hükümler kapsamına giriyor. Böylece hukuki karşılık, yazılı açıklama ve videoların ötesine geçerek yasaklı örgütlerle bağlantılı eşya ve sembolleri de kapsıyor.

İdari sorumluluk, ihlalin başlangıçta cezai mahkûmiyet yerine idari mevzuat kapsamında ele alınması demek. Değişiklikler, belirtilen eylemlerin idari yaptırımın ardından tekrarlanması hâlinde cezai sorumluluk öngörüyor. Aşırılıkçı, ayrılıkçı, köktendinci veya başka bir yasaklı örgüte katılmanın ayrı cezası ise beş ila 10 yıl hapis.

Tanım nasıl genişliyor?

Özbekistan'ın mevcut hukuk çerçevesi aşırılıkçılığı ve ilgili eylemleri zaten tanımlıyor. Hükümetin yayımladığı, O'RQ-489 sayılı Aşırılıkçılıkla Mücadele Kanunu, 12 Haziran 2018'de Yasama Meclisi tarafından kabul edildi, 28 Haziran'da Senato tarafından onaylandı ve aynı yıl 1 Kasım'da yürürlüğe girdi. Bağlantıdaki metin, 29 Kasım 2023 tarihli sürümü gösteriyor.

Bu sürümün 3. maddesi aşırılıkçılığı; toplumsal ve siyasi durumu istikrarsızlaştırmaya, anayasal düzeni zor kullanarak değiştirmeye, iktidarı ele geçirmeye ve ulusal, ırksal, etnik veya dinî düşmanlığı kışkırtmaya yönelik eylemler üzerinden tanımlıyor. Aşırılıkçı faaliyet, finansman, gruplar, materyaller ve örgütler de ayrıca tanımlanıyor.

Değişiklikler, kapsama giren eylemleri daha ayrıntılı biçimde açıklıyor. Bunlar arasında hukuka uygun biçimde seçilmiş veya atanmış görevlilerin şiddet yoluyla görevden uzaklaştırılması, belirli şiddet eylemlerinin planlanması veya teşvik edilmesi, terör faaliyetleri için halka açık çağrılar yapılması ve düşmanlık ya da anlaşmazlık yaratmak amacıyla ulusal, ırksal, etnik veya dinî üstünlük ya da aşağılık düşüncesinin teşvik edilmesi bulunuyor.

Reklam

Aşırılıkçı grup, aşırılıkçı faaliyet yürüten veya yürütmeye teşebbüs eden iki ya da daha fazla kişi olarak tanımlanıyor. Aşırılıkçı materyal, bu tür faaliyetleri teşvik eden veya haklı gösteren bilgileri kapsıyor. Aşırılıkçı örgüt ise aşırılıkçı faaliyetler nedeniyle mahkeme kararıyla yasaklanan veya feshedilen örgüt ya da gayriresmî yapı anlamına geliyor.

Bir grup için iki kişi eşiği ve aşırılıkçı faaliyet çağrılarına ilişkin tanımlar da dâhil olmak üzere çeşitli kavramlar eski yasada zaten yer alıyor. Değişiklikler, bilgi, dijital faaliyet, gençlik politikası, istihdam ve yayıncılıkla ilgili mevzuatta dinî nitelemeyi kaldırırken bu kavramların ifadesini ve kapsamını gözden geçiriyor.

Bir kaynak sicile nasıl giriyor?

Adalet Bakanlığının sicili, çeşitli hukuki kategorileri kamuya açık tek bir sistemde bir araya getirecek. Kayıtlarda faaliyetleri askıya alınan örgütler, resmen aşırılıkçı ilan edilen örgütler, yasaklı materyaller ve telekomünikasyon ağları veya internet üzerinden aşırılıkçı materyalleri sistematik biçimde barındıran ya da dağıtan elektronik kaynaklar bulunacak.

Elektronik kaynaklar bakımından "sistematik" ifadesi, bir yıl içinde iki veya daha fazla kez gerçekleşmesi anlamına geliyor. Süreç, aşırılıkçılıkla mücadeleden sorumlu devlet kurumunun Başsavcılığa başvuruda bulunmasıyla başlıyor.

Her başvuruda, aşırılıkçı materyal bulunduğunu doğrulayan bir uzman değerlendirmesi yer almalı. Savcılar daha sonra belgelerin konuyu ilerletmek için yeterli olup olmadığını inceliyor. Yeterli bulunması hâlinde başsavcı veya yardımcısı dosyayı Yüksek Mahkemeye sevk ediyor. Mahkeme, yasal usul uyarınca materyal veya kaynağın aşırılıkçı ilan edilip edilmeyeceğine karar veriyor.

Bir örgüt veya materyal hakkında verilen mahkeme kararı 10 gün içinde sicile işlenmeli, bir gün içinde de medya aracılığıyla kamuoyuna duyurulmalı. Böylece sistem, mahkeme kararını yayımlanmasıyla ilişkilendirerek yurttaşlara ve örgütlere hukuki statüleri kontrol edebilecekleri bir kaynak sunuyor. Yeni sicilin ne zaman açılacağı belirtilmedi.

Yasaklı listede Telegram öne çıkıyor

Yüksek Mahkemenin 3 Kasım 2026 tarihli listesi, uygulamanın hâlihazırda ne ölçüde sosyal platformları ve mesajlaşma hizmetlerini kapsadığını gösteriyor. Listedeki 2.057 kaydın 967'si Telegram kanal ve gruplarından, 454'ü Instagram profilinden, 276'sı Facebook sayfasından, 214'ü YouTube kanalından, 68'i TikTok hesabından, 44'ü Odnoklassniki sayfasından, biri Threads profilinden ve 33'ü internet sitesi ile diğer kaynaklardan oluşuyor.

Reklam

Telegram, tüm kayıtların yaklaşık yüzde 47'sini oluşturuyor. Telegram ve Instagram'ın toplamı ise 1.421; başka bir deyişle yaklaşık yüzde 69. Rakamlar, bu kaynakları kullanan kişi sayısını değil, profil ve kanal gibi listelenmiş kaynakların sayısını gösteriyor.

Yüksek Mahkeme, listelenen materyallerin Özbekistan'a sokulmasının, üretilmesinin, depolanmasının, dağıtılmasının ve sergilenmesinin yasak olduğunu belirtiyor. Mahkemenin kamuya yönelik açıklamasında yurttaşlara, mahkeme kararlarıyla yasaklanan internet kaynaklarından uzak durmaları da tavsiye ediliyor.

Özbekistan'ın en yüksek mahkemesi olan Yüksek Mahkeme, yasaklı çevrimiçi kaynaklara ilişkin uyarısında yurttaşlara doğrudan seslendi:

"Dinî köktendinciliğin, aşırılıkçılığın ve terörizmin tuzağına düşmemek için her zaman dikkatli olun. Hayatınızı ve hayallerinizi mahvetmelerine asla izin vermeyin. Mahkeme tarafından yasaklanan internet kaynaklarından uzak durun," ifadelerini kullandı Yüksek Mahkeme.

Adalet Bakanlığının planlanan sicili, örgütleri ve materyalleri de elektronik kaynaklarla birlikte kapsayan daha geniş bir yayımlama sistemi sunacak. Sistemin uygulamadaki faydası, bu hukuki kategorilerin ve ilgili mahkeme kararlarının kamuoyu tarafından kolayca tespit edilebilmesine bağlı olacak.

Eski yasa neleri zaten zorunlu kılıyor?

2018 tarihli yasanın 11. maddesi, internet ve kitle iletişim araçları üzerinden yapılanlar da dâhil olmak üzere aşırılıkçı materyallerin ve örgüt sembollerinin ülkeye sokulmasını, üretilmesini, bulundurulmasını, dağıtılmasını veya sergilenmesini zaten yasaklıyor. Yasaklı içeriğin imha edilmesini veya kaldırılmasını, bunun mümkün olmadığı durumlarda ise erişimin kısıtlanmasını öngörüyor.

İnternet erişim sağlayıcıları, materyalin kaldırılması veya erişimin kısıtlanması yönündeki yetkili bir talebe uymadıkları takdirde sorumlulukla karşılaşabiliyor. Değişiklikler, cezaları ve yasak kararlarının kayda geçirilme sürecini gözden geçirirken mevcut içerik kısıtlama sistemini temel alıyor.

10. madde, görevlilerin aşırılıkçı faaliyete işaret eden ihlalleri tespit etmesinin ardından tüzel kişiler hakkında işlem yapılmasına da olanak tanıyor. İhlaller belirtilen süre içinde düzeltilmezse veya resmî bildirimin ardından bir yıl içinde yeni ilgili bulgular ortaya çıkarsa faaliyetler altı aya kadar askıya alınabiliyor ya da Yüksek Mahkeme kararıyla yasaklanabiliyor.

Mali denetimler de çerçevenin bir başka parçası. 12. madde, para veya malvarlığı işlemlerini yürüten ilgili kuruluşların işlemleri izlemesini ve kontroller yapmasını zorunlu kılıyor. Belirli durumlarda bu kuruluşlar, önceden bildirimde bulunmadan işlemleri durdurmalı veya fonlarla diğer malvarlığını dondurmalı. Yayımlanan yasada atıf yapılan Kasım 2023 tarihli değişiklik, finansman süreçleriyle ilgili.

Reklam

Bir hak savunucusu neden kaygılı?

Ezgulik Derneği Başkanı Abdurahmon Tashanov, mevzuatta kullanılan terimden "dinî" ifadesinin çıkarılmasını olumlu buluyor. Önceki ifadenin zaman zaman İslam'ın veya belirli inanç topluluklarının damgalanmasına yol açtığını söylüyor ve daha açık, genel bir tanımı potansiyel olarak olumlu bir değişiklik olarak değerlendiriyor.

Tashanov, tanımın genişletilmesinin siyasi görüşlerin veya aktivizmin aşırılıkçılık olarak yorumlanmasına yol açabileceği uyarısında da bulunuyor. Kaygısı, farklı siyasi görüş ve grupların var olma ve kamusal yaşama katılma imkânı anlamına gelen siyasi çoğulculuğa odaklanıyor.

Milletvekilleri, gözden geçirilen tanımların belirsizliği azaltacağını ve tutarlı bir yaklaşım sağlayacağını belirtiyor. Tashanov ise polis, savcılar ve mahkemelerin geniş ifadeleri münferit davalarda nasıl uygulayabileceğine dikkat çekiyor. Yetkililerin hoşlanmadığı siyasi görüşleri hedef alma olasılığını azaltacak net kurallar gerektiğini savunuyor.

Mevcut yasa; hukuka uygunluğu, insan hakları ve özgürlüklerinin önceliğini, açıklığı ve hesap verebilirliği ilkeleri arasında sayıyor. Ayrıca kişilere resmî uyarılara karşı üst makama veya mahkemeye başvurma imkânı tanıyor. Genişletilen çerçeveden etkilenenler açısından tanımlar, uzman değerlendirmeleri ve mahkeme incelemesi hukuki sürecin temel unsurları olacak.

Önleme, bildirim ve topluma yeniden kazandırma

Paket, cezaların ve yasaklı içeriğin ötesine geçiyor. Aşırılıkçılığı önlemeye yönelik devlet programları, tehditlerin izlenmesi ve risklerin değerlendirilmesi için hukuki dayanaklar getiriyor. Aşırılıkçılıkla mücadele araştırmalarına destek de düzenlemeler arasında yer alıyor.

Aşırılıkçı faaliyetleri bildiren kişilere ek koruma ve teşvik sağlanması öngörülüyor. Senato görüşmelerinde, aşırılıkçı fikirlerin internet ve kitle iletişim araçları üzerinden yayılmasını önlemeye yönelik tedbirlerin yanı sıra bu korumalar da ele alındı.

Değişiklikler, aşırılıkçılıkla bağlantılı suçlardan hüküm giymiş kişilerin topluma yeniden kazandırılmasını da düzenliyor. Rehabilitasyon merkezi programları bir yıla kadar sürebilecek ve katılımcıların olağan toplumsal yaşama dönmesine yardımcı olmayı amaçlayan çalışmalara bir zaman sınırı getirecek.

Daha geniş kapsamlı paket, kasıtlı bir suçtan mahkûmiyeti silinmemiş kişilerin psikolojik destek sunmasını engelleyen bir kısıtlama da içeriyor. Mahkûmiyetin silinmemiş olması, hukuki sonuçlarının hâlen devam ettiği anlamına geliyor. Bu düzenleme, psikolojik desteğin rehabilitasyonun bir parçası olduğu hizmetlerde görev yapacak personel bakımından önem taşıyor.

Reklam

Yasama sürecinin takvimi

Yasama sürecinin kronolojisine göre değişiklik paketi 28 Nisan'da Yasama Meclisinde kabul edildi, 8 Ağustos'ta Senatoda onaylandı ve 2 Kasım'da cumhurbaşkanı tarafından imzalandı; Senatonun onay tarihi başka bir haberde 13 Ağustos 2026 olarak veriliyor. Değişiklikler resmî yayımla yürürlüğe girecek; yani yayımlanma, düzenlemelerin uygulanmasının hukuki başlangıç noktası olacak.

  • 12 ve 28 Haziran 2018: Yasama Meclisi Aşırılıkçılıkla Mücadele Kanunu'nu kabul ediyor, Senato onaylıyor.
  • 1 Kasım 2018: İlk yasa yürürlüğe giriyor.
  • 29 Kasım 2023: Yayımlanan resmî sürüme, finansman süreçlerine ilişkin atıf yapılan değişiklik ekleniyor.
  • 28 Nisan, ağustos ve 2 Kasım: Değişiklik paketi yasama sürecinden ve cumhurbaşkanının imzasından geçiyor; Senato onay tarihi hem 8 Ağustos hem de 13 Ağustos 2026 olarak bildiriliyor.
  • Temmuz-3 Kasım 2026: Yüksek Mahkemenin listesi 1.915 yasaklı kaynaktan 2.057'ye çıkıyor.

Uygulama sürecinde çeşitli kurumlar görev alacak: Kolluk kurumları başvuruları hazırlayacak, uzmanlar içeriği değerlendirecek, savcılar belgeleri inceleyecek, Yüksek Mahkeme yasaklama kararlarını verecek ve Adalet Bakanlığı sicil kayıtlarını yayımlayacak. Yurttaşların önündeki acil görev ise hem yasaklı eylemleri hem de sakladıkları, dağıttıkları veya sergiledikleri materyallerin hukuki durumunu anlamak.

Öne Çıkanlar

  • Aşırılıkçı, ayrılıkçı, köktendinci veya başka bir yasaklı örgüte katılmanın cezası beş ila 10 yıl hapis.
  • Aşırılıkçı materyallerle ilgili belirli ilk ihlaller idari yaptırıma tabi; idari yaptırımın ardından eylemin tekrarlanması cezai sorumluluk doğurabiliyor.
  • Bireylere 50 ila 100, görevlilere ise 100 ila 150 temel hesaplama birimi para cezası verilebiliyor. İdari gözaltı 15 güne kadar sürebiliyor.
  • Adalet Bakanlığı örgütleri, materyalleri ve elektronik kaynakları kapsayan bir sicil yayımlayacak.
  • Yüksek Mahkemenin listesinde 3 Kasım 2026'da 2.057 yasaklı kaynak vardı; bu sayı temmuz ayına göre 142 fazla.
  • Paket, ilgili aşırılıkçılık hükümlerindeki dinî nitelemeyi kaldırıyor; önleme, ihbar edenlerin korunması ve rehabilitasyon tedbirleri getiriyor.
  • Ezgulik Başkanı Abdurahmon Tashanov, dinî nitelemenin kaldırılmasını olumlu karşılarken düzenlemelerin siyasi görüşlere ve aktivizme uygulanabileceği uyarısında bulunuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir