Bir kişinin serbest bırakılması, diğer eleştirmenlerin kapalı tutulduğu gerçeğini değiştirmiyor
Özbek blog yazarı 64 yaşındaki Shahida Salomova'nın, Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev'in ailesini eleştirmesinin ardından kapatıldığı psikiyatri kurumundan 19 Ekim'de serbest bırakıldığı bildirildi. Salomova'nın davası, bir başka blog yazarı Valijon Kalonov'un keyfi olarak alıkonulduğu ve serbest bırakılması, tazminat ödenmesi ve kapatılmasına ilişkin bağımsız bir soruşturma yürütülmesi gerektiği yönündeki resmi Birleşmiş Milletler tespitiyle birlikte değerlendiriliyor.
İçindekiler
- Bir kişinin serbest bırakılması, diğer eleştirmenlerin kapalı tutulduğu gerçeğini değiştirmiyor
- Cumhurbaşkanının bir yakınına yönelik eleştiri nasıl gözaltıyla sonuçlandı?
- Özbekistan'ın psikiyatrik bakım yasası ne vaat ediyor?
- Kalonov'un davasında resmi BM tespiti
- Davalar yıllara yayılıyor
- Karakalpakistan'daki davalar kaygıları artırıyor
- Çevrimiçi eleştiriler hapis cezalarına da yol açıyor
- Serbest bırakılma, tazminat ve erişim temel talepler olmayı sürdürüyor
- Öne Çıkanlar
Salomova, 18 Aralık 2022'de Taşkent'teki dairesinde gözaltına alındı. Şubat 2023'te mahkeme zorunlu psikiyatrik tedavi kararı verdi; daha sonra İçişleri Bakanlığına bağlı bir hastaneye nakledildi. Serbest bırakıldığı bildirilen tarih için yıl belirtilmediğinden, kapatıldığı süre tam olarak bilinmiyor.
Özbekistan mevzuatında psikiyatrik bakım için genel kural gönüllü rızadır ve hukuki yardıma erişim güvence altına alınmıştır. Yakınlarının ve insan hakları kuruluşlarının aktardığı vakalarda ise eleştirmenlerin, bitiş tarihi net olmayan kapatılma, karşı çıktıkları ilaçların verilmesi ve dışarıdan yardım almada yaşanan güçlüklerle karşılaştığı görülüyor.
Temel mesele somut: İfade nedeniyle yargılanan bir kişi, taburcu edilmesinin sonraki tıbbi ve yargısal kararlara bağlı olduğu bir sağlık kurumuna nakledilebiliyor. Aileler de bu noktadan sonra hem ilk suçlamalara itiraz etmek hem de içerideki kişiye erişim sağlamak için mücadele ediyor.
Cumhurbaşkanının bir yakınına yönelik eleştiri nasıl gözaltıyla sonuçlandı?
Salomova, Telegram'daki Pathanatomy of Uzbekistan kanalını ve YouTube'daki Shahina Salomova kanalını yönetiyordu. Cumhurbaşkanının ailesini yolsuzluk ve kayırmacılıkla, yani gücün yakınlara çıkar sağlamak için kullanılmasıyla suçladı. Paylaşımlarında Mirziyoyev'in damadı Otabek Umarov'a yönelik iddialar da yer aldı.
Salomova, Umarov'un Taşkent'in Mirzo-Ulugbek ilçesindeki evinin yakınlarında büyük bir malikâne inşa etmek için yaklaşık 20 arsa edindiğini öne sürdü. 2024'te yayımlanan bir araştırmada, yaklaşık 1,5 hektarlık alana yayılan ve tahmini değeri 20 milyon dolar olan bir konut projesi anlatıldı. Projeyi yakından bilen kişiler, sakinlerin bölgeden ayrılmaya zorlandığını ve arsaları birleştirmek için yaklaşık 20 özel konutun yıkıldığını ileri sürdü.
Söz konusu mülk iddiaları, Salomova'nın davasına yönelik kamuoyu ilgisinin merkezinde yer almayı sürdürdü. İddialar, cumhurbaşkanının yakın bir akrabasının değerli arazileri nasıl edindiği ve başkentte büyük bir konut projesini nasıl finanse ettiğiyle ilgiliydi.
Salomova'nın gözaltına alınmasına dört güvenlik kurumundan personelin katıldığı bildirildi. Yöneltilen suçlamalar çevrimiçi iftira ve hakaretti. Ailesi gözaltı haberini ancak üç gün sonra doğrulayabildi; yakınlarının tuttuğu avukatın da Salomova'yla görüşmesine izin verilmediği bildirildi.
Salomova, savunucuların ceza muhakemesi kurallarının ihlali olarak nitelediği şekilde 48 saatten uzun süre gözaltında tutuldu. Ardından yakınlarının rızası alınmadan psikiyatrik muayeneye gönderildi. Şubat 2023'te Taşkent'in Mirabad ilçesindeki bir mahkeme, devlet için tehlikeli olduğu belirtilen düşünceleri gerekçe göstererek akli dengesinin yerinde olmadığına hükmetti ve bitiş tarihi belirlemeden zorunlu tedavi kararı verdi.
Öngörülen ilaçları almayı reddetmesinin ardından Ocak 2024'te Yoğun Gözetim Cumhuriyet Psikiyatri Hastanesine nakledildi. Uluslararası insan hakları kuruluşları ve bağımsız aktivistler, görüşleri nedeniyle insanları cezalandırmak ya da susturmak için psikiyatrik tanıların ve kurumların kullanılması anlamına gelen bu uygulamayı cezalandırıcı psikiyatri olarak niteledi.
Özbekistan'ın psikiyatrik bakım yasası ne vaat ediyor?
Özbekistan'ın 12 Mayıs 2021 tarihli O'RQ-690 sayılı Psikiyatrik Bakım Yasası farklı bir başlangıç noktası belirliyor. 7. maddeye göre, yasada belirtilen istisnalar dışında bakım genel olarak kişinin gönüllü biçimde yardım istemesi ve bilgilendirilmiş rıza vermesinin ardından sağlanıyor. Kişinin rızası dışında hastaneye yatırılması için hukuki gerekçeler bulunması ve mahkeme denetimi gerekiyor.
Bilgilendirilmiş rıza, kişinin yazılı olarak onay vermeden önce sağlık durumu, önerilen tedavi, muhtemel süresi ve olası yan etkiler hakkında anlayabileceği bir dille bilgilendirilmesi anlamına geliyor. Yasa, belirli koşullarda yasal temsilciler aracılığıyla rıza verilmesine de olanak tanıyor.
8. madde, psikiyatrik bakım alan kişilerin anayasal haklarını koruduğunu belirtiyor. Bu haklar arasında insani muamele görme, anlayabilecekleri bilgileri alma, avukat ya da temsilciden yardım alma ve mümkün olan en az kısıtlayıcı koşullarda bakım görme bulunuyor. Hastanede kalış süresi yalnızca tedavinin gerektirdiği kadar olmalı.
Yasa ayrıca kişinin, ilgili sağlık komisyonunda görev alması için kendi seçtiği bir psikiyatristi davet etmesine, söz konusu doktorun kabul etmesi koşuluyla, izin veriyor. Haklara getirilen kısıtlamaların hukuki dayanağı bulunması gerekiyor; bu hakları hukuka aykırı biçimde kısıtlayan yetkililer sorumlu tutulabiliyor.
Bu nedenle avukata erişim, ilk muayeneden kapatılmanın sürmesine yönelik itirazlara kadar sürecin her aşamasında önem taşıyor. Mahkeme duruşması, tıbbi değerlendirmelere itiraz etme fırsatı ve bağımsız bir temsilciyle iletişim, hastanın serbest bırakılmayı talep edebilmesinin pratik yolları arasında.
Salomova'nın ailesinin avukatına erişemediği ve ardından serbest bırakılacağı tarih belli olmadan tedavi gördüğü yönündeki haberler, bu güvenceleri davasının odağına yerleştiriyor. Kapatılmasından sorumlu yetkililer, tıbbi değerlendirme yapanlar ya da diğer kişiler hakkında herhangi bir hesap sorma adımı atıldığı bildirilmedi.
Kalonov'un davasında resmi BM tespiti
Jizzakh kentinden blog yazarı Valijon Kalonov; hükümet politikalarını, Özbekistan'ın Çin'le ilişkilerini ve Pekin'in Uygurlara yönelik muamelesini eleştirdi. 2021'deki siyasi mesajlarında Mirziyoyev'e seçimde oy verilmemesi ve daha sonra cumhurbaşkanlığı seçiminin boykot edilmesi çağrıları da yer aldı.
Özbekistan İnsan Hakları Forumu ile İnsan Hakları İzleme Örgütü, tutuklanma tarihini Ağustos 2021 olarak veriyor; başka bir kaynakta ise tarih Ekim olarak belirtiliyor. Aralık 2021'de bir mahkeme, devletin görevlendirdiği bir değerlendirmenin obsesif kompulsif bozukluk ve mantıksal düşünme sorunları tanısı koyması, ayrıca Kalonov'u toplum için potansiyel tehlike olarak nitelemesinin ardından zorunlu psikiyatrik tedavi kararı verdi.
Kalonov, siyasi değişim için seçim yoluyla harekete geçilmesini savunmuştu. Blog yazarı, Mart 2021'de yayımladığı bir videoda çağrısını şöyle açıklamıştı:
Silahlanıp savaşmanızı istemiyorum; seçime katılarak demokratik oy kullanma hakkınızı kullanmanızı istiyorum.
Yakınları daha sonra doktorların onu sakinleştirici almaya zorladığını söyledi. Kasım ayında mahkemenin tedavisini üç ay uzattığı kararını da anlattılar. Doktorların değerlendirmesinde hem sağlık durumuna hem de gözaltına alınmasına yol açan eylemlerinden pişmanlık duymamasına atıfta bulunulduğu bildirildi.
BM Keyfi Gözaltılar Çalışma Grubu, 28 Şubat 2025'te Kalonov'un gözaltına alınmasının keyfi olduğuna hükmetti. Özbekistan İnsan Hakları Forumu ve İnsan Hakları İzleme Örgütü, bulguları 31 Mart'ta yayımladıkları ortak açıklamada duyurdu.
Çalışma grubu, ifade özgürlüğünü ve eşitliği koruyan hükümler de dahil olmak üzere İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin ihlal edildiğine hükmetti. Kalonov'un derhal serbest bırakılması, uygulanabilir bir tazminat ve diğer telafi haklarının sağlanması ve kapsamlı, bağımsız bir soruşturma yürütülmesi çağrısında bulundu.
Özbekistan İnsan Hakları Forumu Direktörü Umida Niyazova, kuruluşunun Kalonov'un gözaltısına neden itiraz ettiğini şöyle anlattı:
Kalonov şiddet çağrısı yapmadı, şiddet tehdidinde bulunmadı; kimseyi tehdit edecek hiçbir şey söylemedi ya da yapmadı.
Davalar yıllara yayılıyor
Tutuklamalar, mahkeme kararları ve uluslararası bulguların sıralaması, psikiyatrik gözetimle ilgili bir hukuk mücadelesinin ne kadar uzun sürebileceğini gösteriyor. Kalonov'un davasında, zorunlu tedavi kararından üç yılı aşkın süre sonra BM kararı verildi.
- 12 Mayıs 2021: Özbekistan, rıza koşullarını ve hasta haklarını düzenleyen O'RQ-690 sayılı Psikiyatrik Bakım Yasası'nı kabul ediyor.
- Aralık 2021: Mahkeme, Kalonov'un zorunlu psikiyatrik tedavi görmesine karar veriyor.
- 18 Aralık 2022: Salomova, Taşkent'teki dairesinde gözaltına alınıyor.
- Şubat 2023: Mahkeme, Salomova'nın bitiş tarihi belirlenmeden zorunlu tedavi görmesine karar veriyor.
- Ocak 2024: Salomova, İçişleri Bakanlığına bağlı bir psikiyatri hastanesine naklediliyor.
- Şubat 2025: Karakalpakistan'da bir mahkeme, Dauran Allambergenova'nın zorla psikiyatri hastanesine yatırılmasına karar veriyor.
- 28 Şubat 2025: BM çalışma grubu, Kalonov'un serbest bırakılması, tazminat ödenmesi ve bağımsız soruşturma yürütülmesi çağrısında bulunuyor.
İnsan Hakları İzleme Örgütünün 2026 tarihli bir raporunda Kalonov'un özel bir kurumda tutulmaya devam ettiği belirtildi. Gözaltının sürmesi, hak örgütlerinin taleplerinde BM kararının yalnızca yayımlanmasını değil, uygulanmasını da merkeze taşıyor.
Karakalpakistan'daki davalar kaygıları artırıyor
Şubat 2025'te Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti'nin Kungrad ilçesindeki bir mahkeme, bölge sakini Dauran Allambergenova'nın psikiyatri hastanesine yatırılmasına karar verdi. Allambergenova, Karakalpak aktivizmi hakkında sosyal medya paylaşımları yapması ve Mirziyoyev ile kızı Saida'yı eleştirmesiyle bağlantılı suçlamalarla karşı karşıyaydı.
Psikiyatrik muayenede Allambergenova'ya sanrısal bozukluk tanısı kondu. Mahkeme kararında, başkaları için tehlike oluşturduğuna dair bir kanıt gösterilmediği bildirildi. Davası, Karakalpakistan'da ayrılıkçılık iddiası ve Özbekistan cumhurbaşkanına yönelik eleştiri nedeniyle zorunlu psikiyatrik yatış uygulandığı bilinen ilk vaka olarak nitelendirildi.
Eylül 2026 tarihli başka bir haberde, Karakalpakistan'ın Amudarya ilçesinden Kazak kökenli sivil toplum aktivisti Farhad Tuymebaev'in resmi şikâyette bulunmasının ardından zorla hastaneye yatırıldığı anlatılıyor. Arkadaşları, kendisine güçlü psikotrop ilaçlar verildiğini ve ziyaretçi kabul etmesinin engellendiğini ileri sürdü.
Tuymebaev, eski Cumhurbaşkanı İslam Kerimov döneminde Jaslyk ceza kolonisinde yaşanan işkence ve ölümler hakkında kamuoyu önünde konuşmuştu. Arkadaşlarının iddiaları hem kapatılmasını hem de dışarıyla iletişim kurmasının güçleşmesini kapsıyor.
ABD Dışişleri Bakanlığının 2024 değerlendirmesinde de Karakalpakistan'da siyasi söyleme yönelik işkence ve psikolojik baskı içeren bir kampanyadan söz edildi. Bakanlık, hükümetin bölgedeki 2022 protestolarında aşırı güç kullanıldığı yönündeki iddiaları tam olarak yanıtlamadığını ve soruşturma sonuçlarını yayımlamadığını belirtti.
Çevrimiçi eleştiriler hapis cezalarına da yol açıyor
ABD Dışişleri Bakanlığının 2024 insan hakları raporunda, Salomova'nın o yılın ekim ayında hâlâ zorunlu bakım altında olduğu kaydedildi. Raporda, kapatılmasının cumhurbaşkanının damadının kullandığı paranın kaynağını sorgulamasıyla bağlantılı olduğu belirtildi ve kendisine belirli bir serbest bırakılma tarihi verilmediği ifade edildi.
Bakanlık, Özbekistan Yüksek Mahkemesinin sosyal medyada cumhurbaşkanına hakaret eden ya da iftira atan en az 10 kişinin para cezasına çarptırıldığını veya yedi yıla kadar hapis cezası aldığını bildirdiğini de aktardı. Raporda, gazetecilerin misilleme görme korkusuyla Mirziyoyev ve ailesi hakkında haber yapmaktan kaçındığı belirtildi.
2021'de kabul edilen bir yasa, cumhurbaşkanına çevrimiçi ortamda kamuya açık şekilde hakaret edilmesi ya da iftira atılması halinde cezai sorumluluk getirdi; cezalar arasında beş yıla kadar hapis de bulunuyor. Bireysel davalar, bu tür kovuşturmaların köklü siyasi aktivistlerle sınırlı kalmadığını gösteriyor.
19 yaşındaki Dilshod Iskandarov, Instagram'da cumhurbaşkanına ve ailesine hakaret eden bir yorum yazdığı için iki yıl altı ay hapis cezası aldı. Yorumu 2022'de Rusya'da çalışırken paylaşmış, daha sonra silmişti. 2023'te Özbekistan'a döndükten sonra hakkında dava açıldı.
Ferghana bölgesinde Utkirbek Sobirov üç yıl hapis cezası alırken, Ahrorbek Quchqorov Telegram'da cumhurbaşkanını eleştiren paylaşımları nedeniyle dört yıl ev hapsine mahkûm edildi. Yorumları doğal gaz ve elektrik kıtlığıyla ilgili tartışmalarda paylaşılmıştı.
Blog yazarı Abduqodir Muminov, dolandırıcılık ve haraç suçlamalarıyla Ağustos 2023'te yedi yıl üç ay hapis cezası aldı. Destekçileri, cumhurbaşkanının yakınlarının ticari faaliyetlerini incelemesini de içeren çalışmalarına karşı misilleme yapıldığını öne sürdü.
Serbest bırakılma, tazminat ve erişim temel talepler olmayı sürdürüyor
Salomova'nın serbest bırakıldığı yönündeki haber, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun 19 Ekim'deki ziyareti ve ABD ile beş Orta Asya ülkesini bir araya getiren C5+1 bakanlar toplantısıyla ilişkilendirildi. Zamanlama, daha önceki önemli diplomatik ziyaretler sırasında mahkûmların serbest bırakılmasıyla karşılaştırmalara yol açtı.
İnsan hakları savunucusu ve muhalif aktivist Azam Turgunov, BM Özel Raportörü Ahmed Shaheed'in ziyaretinden kısa süre önce, Ekim 2017'de serbest bırakılmıştı. Hak savunucuları, yabancı hükümetleri gözaltındaki eleştirmenlerin serbest bırakılmasını Özbekistan'la ilişkilerinde düzenli olarak gündeme getirmeye çağırdı.
Geçmişteki psikiyatrik kapatılma vakaları da bu talepleri şekillendiriyor. Özbekistan İnsan Hakları Forumu ve İnsan Hakları İzleme Örgütü, deneyimli aktivist Elena Urlaeva'nın 2001-2016 yılları arasında beş kez zorla hastaneye yatırıldığını bildirdi. Kuruluşlar fiziksel kısıtlama, zorla ilaç verme ve kalıcı fiziksel ve duygusal etkiler yaşandığını aktardı.
New York Hukuk Fakültesi Fahri Profesörü ve Kalonov'un BM başvurusunda birlikte dilekçe verenlerden biri olan Michael Perlin, dışarıdan erişimin önemini şöyle açıkladı:
[b]Zorla psikiyatrik tedavi çoğu zaman üçüncü tarafların denetiminden uzak kurumlarda uygulandığı için, zihinsel engeli olsun ya da olmasın hastalar istismara karşı son derece savunmasızdır.
Hak örgütleri, blog yazarı Otabek Sattoriy'nin davasına da dikkat çekti. BM çalışma grubu Şubat 2023'te gözaltısının keyfi olduğuna hükmetti ve serbest bırakılmasıyla tazminat ödenmesi çağrısında bulundu. Sattoriy Şubat 2024'te erken tahliye edildi; ancak kuruluşlar Mart 2025'te hâlâ herhangi bir tazminat almadığını bildirdi.
Kalonov için BM'nin talep ettiği giderimler, hastane kapısının açılmasından ibaret değil. Bunlar arasında tazminat ve özgürlüğünden nasıl mahrum bırakıldığına ilişkin soruşturma da var. Salomova ve diğer eleştirmenler açısından ise bağımsız hukuki yardıma erişim, yakınlarla iletişim ve kapatılma kararının uygulanabilir biçimde denetlenmesi, Özbekistan'ın kendi yasasında yer alan pratik güvenceler olmayı sürdürüyor.
Öne Çıkanlar
- Shahida Salomova'nın, cumhurbaşkanının ailesini eleştirmesinin ardından psikiyatri kurumunda tutulduğu ve 19 Ekim'de serbest bırakıldığı bildirildi; serbest bırakıldığı yıl belirtilmedi.
- Özbekistan'ın 2021 tarihli psikiyatrik bakım yasasında genel kural gönüllü rıza; hukuki yardım ve mahkeme denetimi de güvence altında.
- BM Keyfi Gözaltılar Çalışma Grubu, 28 Şubat 2025'te Valijon Kalonov'un derhal serbest bırakılması, kendisine tazminat ödenmesi ve bağımsız soruşturma yürütülmesi çağrısında bulundu.
- İnsan Hakları İzleme Örgütünün 2026 tarihli raporunda Kalonov'un özel bir kurumda tutulmaya devam ettiği belirtildi.
- Karakalpakistan'daki davalar ve çevrimiçi eleştiriler nedeniyle verilen hapis cezaları, siyasi ifadelerin cezalandırılmasına ilişkin kaygıları artırdı.






