Bangladeş’te yağ kıtlığı Ramazan öncesi fiyat endişelerini artırırken tüccarlar Tk 14 zam istiyor

9 dakikalık okuma
Bangladesh Oil Shortages Fuel Ramadan Price Fears as Traders Seek Tk 14 Increase

Beş litre yağ, ama daha yüksek fatura

Beş litrelik ambalajdaki soya yağının üzerinde Tk 1.000 fiyat yazıyor. Ancak Ramazan öncesinde arzın düzensiz seyretmesi nedeniyle Dakka’nın bazı bölgelerindeki müşteriler Tk 1.005 ile Tk 1.020 arasında ödeme yapıyor. Üreticiler litre başına Tk 14 zam daha isterken Ticaret Bakanı Khandakar Abdul Muktadir, hükümetin oruç ayından önce yemeklik yağ fiyatlarını artırmayı planlamadığını söyledi.

İçindekiler
  1. Beş litre yağ, ama daha yüksek fatura
  2. Büyük şişe neden önemli?
  3. Üreticiler litre başına Tk 218 istiyor
  4. Arzı kim kısıtlıyor?
  5. 2025 Ramazan’ından önce ne olmuştu?
  6. İthalat arttı, raflar yine boş kaldı
  7. Dökme yağ da pahalandı
  8. Ramazan hazırlıkları yağın ötesine uzanıyor
  9. Öne çıkanlar

Badda, Rampura, Malibagh ve Shantinagar’daki dükkânlarda bazı şişeler üzerlerinde yazan fiyatın üzerinde satılıyor. Perakendeciler, beş litrelik şişelerin teslimatının sınırlı olduğunu, stoklarının çoğunu bir veya iki litrelik şişelerin oluşturduğunu belirtiyor. Daha uygun fiyatlı büyük ambalajı almaya çalışan aileler, ya daha fazla dükkân dolaşmak ya da daha fazla ödemek zorunda kalıyor.

Bu anlaşmazlık, 2 Eylül’de yapılan ve şişelenmiş soya yağının litre fiyatını Tk 204’e çıkaran Tk 5’lik zammın ardından yaşanıyor. Bangladeş Bitkisel Yağ Rafinerileri ve Vanaspati Üreticileri Birliği daha sonra uluslararası ham madde fiyatlarının ve nakliye maliyetlerinin yükselmesini gerekçe göstererek bir zam daha talep etti.

Bangladeş Ticaret ve Gümrük Tarifeleri Komisyonu’na göre ülke, yemeklik yağ ihtiyacının yaklaşık yüzde 90’ını ithalatla karşılıyor. Bu nedenle hane halkının gıda harcamaları, yurt dışındaki fiyatlara, sevkiyat takvimlerine ve dövizle mal alımının maliyetine yakından bağlı. Ancak acil sorun, yağın ithalatçılardan ve rafinerilerden mahalle dükkânlarına nasıl ulaştığıyla da ilgili.

Büyük şişe neden önemli?

Üzerinde Tk 1.000 fiyat yazan beş litrelik şişenin litre fiyatı Tk 200. Tk 204’ten satılan beş ayrı litrelik şişe almak ise Tk 1.020 tutuyor. Dolayısıyla büyük şişe Tk 20 tasarruf sağlıyor; bu, art arda yükselen gıda harcamalarını dengelemeye çalışan haneler için küçük ama işe yarar bir indirim.

Tüketiciler, bazı dükkânların büyük şişeyi satarken de litre başına Tk 204 aldığını söylüyor. Böylece fatura Tk 1.020’ye çıkıyor ve büyük ambalajın fiyatına yansıtılan tasarrufun tamamı ortadan kalkıyor.

Reklam

Perakendeciler, kendi kazançlarının da azaldığını söylüyor. Bazıları, beş litrelik bir şişeden elde ettikleri kârın Tk 20-Tk 25’ten Tk 5’e düştüğünü belirtiyor. Bunu, kıtlığın yanı sıra bayi ödeneklerinin azaltılmasına bağlıyorlar. Kârın bu kadar düşmesiyle bir dükkânın, eskiden bir şişeden elde ettiği kazancı elde edebilmek için dört ya da beş şişe satması gerekiyor.

Haneler bu sorunu hem fiyat hem de ürün bulunabilirliği açısından yaşıyor. Bir şişenin üzerinde hükümet onaylı ya da basılı bir fiyat bulunabilir; ancak ürün yakındaki dükkânlarda yoksa bu fiyatın pek bir faydası olmuyor. Daha küçük şişeler almak mutfağın yağ ihtiyacını karşılayabiliyor, ancak aynı miktardaki ürünün maliyetini artırıyor.

Üreticiler litre başına Tk 218 istiyor

Rafineriler birliği, Ticaret ve Gümrük Tarifeleri Komisyonu’ndan Tk 14 zam tavsiye etmesini istedi; komisyon mektubu 13 Ekim’de aldı. Talebin onaylanması hâlinde bir litrelik şişenin fiyatı Tk 204’ten Tk 218’e çıkarak yaklaşık yüzde 6,9 artacak.

Şirketlerin pazarlama yetkilileri, litre başına üretim maliyetinin Tk 230’u aştığını, satış fiyatının ise Tk 204 olduğunu söylüyor. Verilerine göre talep edilen zam yapılsa bile perakende fiyatı, öne sürdükleri üretim maliyetinin Tk 12’den fazla altında kalacak. Bu maliyet rakamları şirketlerin tahminleri; bakanlık, bu verileri kabul ettiğini ya da talep edilen zammı onayladığını açıklamadı.

Tüccarlar, eylül ayındaki Tk 5’lik zammı, ardından başka bir fiyat ayarlaması yapılacağı beklentisiyle kabul ettiklerini söylüyor. Şirketler ekim ayının sonlarında yeniden zam talebinde bulundu. Muktadir, 28 Ekim’de tüketicileri rahatlatmak amacıyla hükümetin Ramazan öncesinde yemeklik yağ fiyatlarını artırmayı planlamadığını söyledi.

Son fiyat anlaşmazlığı birkaç aşamada gelişti:

  • 2 Eylül: Ticaret ve Gümrük Tarifeleri Komisyonu’nun tavsiyesi üzerine şişelenmiş soya yağının litre fiyatı Tk 5 artarak Tk 204’e çıktı.
  • 13 Ekim: Komisyon, birliğin Tk 14’lük ek zam talebini aldı.
  • Ekim sonu: Şirketler fiyatların artırılması yönündeki taleplerini yineledi.
  • 28 Ekim: Ticaret Bakanı, hükümetin Ramazan öncesinde zam yapmayı planlamadığını söyledi.

Muktadir, Ramazan ithalatı, tedarik zincirleri ve piyasa koşullarının ele alındığı pazartesi günkü ayrı bir toplantıda yağ fiyatlarının artırılması önerisini de dinledi. Bakanlık bu talep hakkında henüz karar vermemişti.

Reklam

Arzı kim kısıtlıyor?

Piyasa ekonomisti ve Jahangirnagar Üniversitesi eski rektör yardımcısı Abdul Bayes, hükümeti tüketici haklarını korumaya ve yağ tüccarlarının baskısına direnmeyi sürdürmeye çağırdı. Piyasa uzmanları, şirketlerin daha yüksek fiyat taleplerini güçlendirmek için arzı kısıtlıyor olabileceğinden endişe duyduklarını belirtti.

Benzer iddialar, Şubat 2025’te Ramazan öncesinde yaşanan kıtlık sırasında da gündeme gelmişti. Bangladeş Tüketiciler Birliği Başkan Yardımcısı SM Najer Hossain, tedarikçileri hükümete baskı yapmak amacıyla teslimatları kontrol etmekle suçlamıştı. Tekrarlanan bir düzen olarak gördüğü durumu şöyle anlatmıştı:

Aynı düzeni daha önce de gördük. Fiyatları artırmadan önce yağı piyasadan çekiyorlar. Geçen yıl Ramazan öncesinde de böyle olmuştu. Yağ tedarik ediyor gibi görünmek için ürünü seçtikleri birkaç distribütöre veriyorlar, ancak gerçek miktarı açıklamıyorlar. Böylece tedarik zincirini kontrol edebiliyorlar,

Sektör birliği, 16 Şubat’ta yaptığı açıklamada farklı bir gerekçe sundu. Üyelerinin Ramazan için normalden fazla yağ tedarik ettiğini belirten birlik, dağıtım sorunlarını tüccarların stok yapmasına bağladı. Gerekenden fazla yağ ithal eden üreticiler arasında City Group, Meghna Group, TK Group ve Bangladesh Edible Oil Limited’i saydı.

Son kıtlığın sorumluluğu kamuoyuna açık biçimde belirlenmiş değil. Birbiriyle çelişen açıklamalar aynı tedarik zincirinin farklı halkalarına dikkat çekiyor: ithalat, rafineri üretimi, bayi stokları ve tek tek dükkânlara yapılan teslimatlar.

2025 Ramazan’ından önce ne olmuştu?

7 Şubat 2025’te Moghbazar, Karwan Bazar, Kallyanpur ve Shahjadpur’daki dükkânlarda şişelenmiş soya yağı sınırlı miktarda bulunuyordu. Bazı büyük mağazalarda yalnızca birkaç şişe kalırken küçük perakendeciler teslimatların ciddi ölçüde azaldığını ya da tamamen durduğunu söyledi.

Bu kıtlığın öncesinde, Kasım 2024’te şişelenmiş yağ piyasadan kaybolmuş ve 9 Aralık’ta Tk 8 zam yapılmıştı. Aralık ayındaki düzenlemeyle şişelenmiş soya yağının litre fiyatı Tk 175’e, dökme soya ve süper palm yağının litre fiyatı ise Tk 157’ye yükselmişti. Bakanlık yetkilileri ve sektör liderleri daha sonra fiyatların aylık olarak gözden geçirilmesi konusunda anlaşmıştı.

Reklam

Tüccarlar daha sonra litre başına Tk 15 zam talep ederek 23 Ocak 2025’te İş Danışmanı Sheikh Bashir Uddin ile görüştü. Öneri Ticaret ve Gümrük Tarifeleri Komisyonu’na iletildi. Şubat ayına gelindiğinde, önceki zamma rağmen müşteriler yeniden şişe bulmakta zorlanıyordu.

Önceki kıtlık sırasında fiyatlar da değişiklik gösterdi. 7 Şubat’ta beş litrelik şişeler Tk 840 ile Tk 850 arasında satılıyordu; şubat ayının ilerleyen günlerinde yapılan piyasa denetimlerinde sabit fiyatın Tk 852 olduğu belirtildi. Bu fiyatlar, bir litrelik yağın Tk 175 olduğu önceki kıtlık dönemine ait; son Tk 204’lük fiyat anlaşmazlığıyla ilgili değil.

Bazı perakendeciler, tedarikçilerin yağ alabilmeleri için kendilerine pirinç, zerdeçal ya da pul biber de satın alma şartı koştuğunu öne sürdü. Karwan Bazar’daki Anwar Traders’ın satış görevlisi Mohammad Jasim Uddin, bu şartın müşterilere de yansıdığını söyledi:

Sonuç olarak bazı dükkânlar, yağ alan müşterileri de ek ürünler almaya zorluyor,

Böyle bir durumla karşılaşan bir hanenin hem yağa hem de istemediği ürünlere yetecek parayı bulması gerekiyor. Ek harcama, yağın etiket fiyatındaki artış kadar önemli olabiliyor.

İthalat arttı, raflar yine boş kaldı

Ticaret ve Gümrük Tarifeleri Komisyonu’nun 2025 başında açıkladığı veriler, ülke genelindeki ithalat miktarlarıyla yerel dükkânlardaki arzın neden birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor. Bangladeş ocak ayında 117 bin ton soya yağı ithal etti; bu, son altı yılın en yüksek ocak ayı miktarıydı. Normal aylık talep yaklaşık 87 bin ton. Ramazan’da talep olağan düzeyin üzerine çıkıyor.

Ocak ayında ayrıca 300 bin ton soya fasulyesi geldi. Bu miktar, işlendiğinde yaklaşık 45 bin ton yağ elde edilmesini sağlayabilir. İthal edilen soya fasulyelerinin yağı tüketicilere ulaşmadan önce kırılması ve başka işlemlerden geçirilmesi gerekiyor.

Şubat ayındaki teslimatlar düzensizdi. İlk üç haftada yalnızca 25 bin ton soya yağı geldi. 26 Şubat itibarıyla ithalat 57 bin tona ulaşarak ocak ve şubat toplamını 174 bin tona çıkardı. Bir önceki yılın aynı dönemindeki toplam 120 bin tondu. Böylece ithalat 54 bin ton, yani yüzde 45 artmış oldu.

Reklam

TK Group Direktörü Mustafa Haider, sevkiyatların gecikmesini Arjantin limanlarındaki sorunlara bağladı. Şubat başında varması planlanan tankerlerin ayın son haftasında gelmeye başladığını, yağın boşaltılıp piyasaya sunulduğunu söyledi. 130 bin tonun daha gelmesi bekleniyordu.

Kıtlık sırasında perakendecilere yapılan teslimatlar yetersiz kaldı. Chattogram’daki Bahaddarhat pazarında perakendeci Faridul Haque, 20 koli sipariş etmesine rağmen dükkânına yalnızca iki koli geldiğini, yani talep ettiği miktarın yalnızca onda birinin teslim edildiğini söyledi. Bu nedenle, kargolar geç gelirken veya yağ işlenip dağıtıma hazır olmayı beklerken ithalat artışı dükkânlardaki kıtlıkla aynı döneme denk gelebilir.

Dökme yağ da pahalandı

Bangladeş Ticaret Kurumu’nun şubat sonundaki kıtlık dönemine ait verileri, dökme soya yağının bir ay içinde litre başına Tk 15 ila Tk 17 zamlanarak Tk 185-Tk 190’a çıktığını gösterdi. Bu, sabit fiyatı olan Tk 157’nin Tk 28 ila Tk 33 üzerindeydi.

Böylece dökme yağ, bir litrelik şişe için belirlenen Tk 175’lik fiyatın da üzerinde satıldı. Şişelenmiş yağ bulamayan tüketiciler, dükkânlarda hâlâ bulunan şişeler için talep edilen ek ücretler hesaba katılmadan bile daha pahalı bir seçeneğe yönelmek zorunda kaldı.

Komisyonun son verilerine göre yıllık yemeklik yağ talebi 2,4 milyon ton ve bunun yaklaşık yüzde 90’ı ithalatla karşılanıyor. Şubat 2025’teki kıtlık sırasında aktarılan veriler ise talebi 2,2 milyon ton, yerli üretimi 250 bin ton olarak gösteriyordu. Her iki tahmin de iç üretimin piyasanın yalnızca küçük bir bölümünü karşıladığını ortaya koyuyor.

2,4 milyon tonluk talep ve 250 bin tonluk üretim tahminine göre yerli üretim yıllık ihtiyacın yaklaşık yüzde 10,4’ünü karşılıyor. Bu nedenle ithalat maliyetleri veya sevkiyat zamanlamasındaki değişiklikler, Bangladeş’in tükettiği yağın büyük bölümünü etkiliyor.

Ramazan hazırlıkları yağın ötesine uzanıyor

Hurma ithalatçıları da bakanın pazartesi günkü toplantısında ürünlerin karşılanabilirliğiyle ilgili bir endişeyi gündeme getirdi. İthal hurmalara uygulanan vergi yükünün yaklaşık yüzde 55 olduğunu belirten ithalatçılar, yüksek gümrük kıymetlerinin yanı sıra alternatif nakliye güzergâhlarının maliyetlerinden ve akreditif açmakta yaşanan güçlüklerden de söz etti.

Akreditif, belirlenen koşullar yerine getirildiğinde yurt dışındaki satıcıya ödeme yapılacağını bankanın garanti etmesidir. Akreditif almakta zorlanan ithalatçılar, ürünler yurt dışında bulunabilir olsa bile alım düzenlemelerini yapmakta güçlük çekebilir.

Reklam

İthalatçılar, farklı hurma çeşitlerinin kalitesini ve gerçek piyasa değerini yansıtan gümrük vergileri istedi. Muktadir, Bangladeş’in Mısır, Suudi Arabistan, Irak ve Cezayir’in de aralarında bulunduğu yaklaşık bir düzine ülkeden farklı kalitelerde hurma ithal ettiğini, bu nedenle herkese aynı gümrük değerlendirmesinin uygulanmasının pratik olmadığını söyledi. Ticaret Bakanlığı, olası vergi indirimlerini görüşmek üzere Ulusal Gelir Kurulu’yla istişare edeceğini açıkladı.

Yemeklik yağa vergi indirimleri zaten uygulanmıştı. Önceki kıtlık sırasında KDV, Ekim 2024’ten itibaren iki aşamada yüzde 15’ten yüzde 5’e düşürüldü. Daha düşük vergiler ithalat faturasının bir bölümünü azaltırken nakliye, döviz maliyetleri ve dağıtım, müşterilerin ödediği fiyatı belirlemeye devam ediyor.

Ticaret Bakanlığı, Tüketici Haklarını Koruma Müdürlüğünün stokçuluğu ve piyasanın bozulmasını önlemek amacıyla her gün denetim yaptığını söylüyor. Bakanlık, tüketicileri müdürlüğün yardım hattını kullanarak fahiş fiyat talebi de dâhil olmak üzere usulsüzlükleri bildirmeye çağırdı. Müşteriler için acil öncelikler ise yağın rafta bulunması ve şişenin üzerinde yazan fiyatın uygulanması.

Öne çıkanlar

  • Dakka’daki bazı dükkânlar, üzerinde Tk 1.000 fiyat yazan beş litrelik soya yağı şişelerini Tk 1.005 ile Tk 1.020 arasında satıyor.
  • Üreticiler Tk 14 zam istiyor; bu gerçekleşirse bir litrelik yağın fiyatı Tk 204’ten Tk 218’e çıkacak.
  • Ticaret Bakanı, hükümetin Ramazan öncesinde yemeklik yağ fiyatlarını artırmayı planlamadığını söyledi.
  • Şubat 2025’teki kıtlık, sevkiyatların gecikmesine ve perakende teslimatlarının sınırlı kalmasına rağmen yüksek ithalat düzeylerinde de sürdü.
  • Bangladeş, yemeklik yağ ihtiyacının yaklaşık yüzde 90’ını ithalatla karşılıyor.
  • Tüketiciyi koruma yetkilileri günlük denetimlerin sürdüğünü belirtirken hurma ithalatçıları ayrıca vergi indirimi talep etti.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir