Özbekistan’da Medyanın Yüzde 67’si Özel Sektörün; Anket Daha Güçlü İfade Özgürlüğü Güvencelerine Talebi Ortaya Koydu

10 dakikalık okuma
Uzbekistan Says 67% of Media Are Private as Survey Finds Demand for Stronger Speech Rights

Büyüyen medya piyasasında daha fazla özgürlük talebi

Özbekistan Cumhurbaşkanlığı Basın Sözcüsü Sherzod Asadov, 9 Kasım 2026’da Taşkent’te düzenlenen üçüncü Özbekistan-Rusya Medya Forumu’nda, ülkedeki yaklaşık 2.700 medya kuruluşunun yüzde 67’sinin özel sektöre ait olduğunu söyledi. Bu açıklama, katılımcıların yüzde 56,5’inin medya bağımsızlığını artırmak için ifade özgürlüğüne yönelik daha güçlü yasal güvenceler istediğini ortaya koyan ülke çapındaki bir anketin ardından geldi.

İçindekiler
  1. Büyüyen medya piyasasında daha fazla özgürlük talebi
  2. Özbekistan medyasının sahibi kim?
  3. Sıralama yükselirken basın özgürlüğü puanı neden düştü?
  4. Haberde Telegram, güvende televizyon önde
  5. İzleyiciler daha güçlü haklar ve daha yararlı habercilik istiyor
  6. Yanlış bilgi, daha fazla denetime desteği artırıyor
  7. Özbekistan ve Rusya’nın iş birliği önerileri
  8. Daha fazla içerik, kitap ve ulusal görsel arşiv
  9. Öne Çıkanlar

Asadov, internet erişiminin yüzde 94’e ulaştığını ve internet içeriğini aktif olarak tüketenlerin sayısının 2017’deki 14,7 milyondan 32,7 milyonun üzerine çıktığını belirtti. Bu, 18 milyondan fazla artışa ve kitlenin önceki büyüklüğünün iki katından fazlasına ulaşmasına karşılık geliyor.

Özbekistan’ın genişleyen medya piyasası, gazeteciliğe yönelik süregelen kısıtlamalarla birlikte faaliyet gösteriyor. Sınır Tanımayan Gazeteciler (RSF), sansür, gözetim ve bağımsız yayın organları üzerindeki baskıları gerekçe göstererek ülkeyi 2026 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’nde 180 ülke ve bölge arasında 147. sıraya yerleştirdi.

Özbekistan Ulusal Medya Tüketimi Araştırması, izleyicilerin beklentilerine ilişkin ayrıntılı bir tablo sunuyor. Katılımcılar, daha güçlü ifade özgürlüğü güvencelerinin yanı sıra gazetecilerin daha iyi eğitim almasını, daha fazla bağımsız platform kurulmasını ve fiyatlar, istihdam ve gündelik sorunlara daha fazla yer verilmesini istedi. Birçok katılımcı, bilgilerin güvenilirliğine yönelik daha güçlü devlet denetimini de destekledi.

Bugün üç gelişme bir arada yaşanıyor: Daha fazla medya kuruluşu, çok daha büyük bir dijital kitle ve hem daha fazla bağımsızlık hem de yanlış bilgiye karşı daha sıkı önlemler yönünde kamuoyu talebi. Gazeteciler açısından pratik meseleler arasında bilgiye erişim, müdahalelere karşı korunma ve okurları etkileyen konuları araştırmaya yetecek finansman bulunuyor.

Özbekistan medyasının sahibi kim?

Asadov, özel medyanın büyümesini mevzuattaki değişikliklere, devlet desteğine ve medya şirketlerine sağlanan avantajlara bağladı. Kayıtlı yayın organlarının sayısı 2022’de 2.004 iken 2024’te 2.277’ye yükseldi; 273 kuruluşluk bu artış yaklaşık yüzde 13,6’ya karşılık geliyor. Özel sektörün payı 2024’te yaklaşık yüzde 70 olarak tahmin edilmişti; yeni açıklanan oran ise yüzde 67.

William & Mary Küresel Araştırma Enstitüsü bünyesindeki araştırma laboratuvarı AidData, önde gelen yayın organlarının arkasındaki kişi ve kurumları medya sahipliği profili çalışmasında inceledi. Bulgular, o dönemde mevcut en güncel bilgiler kullanılarak 2021’deki tabloyu ortaya koyuyor.

Reklam

AidData, Özbekistan hükümetinin önde gelen dokuz medya kuruluşunun doğrudan sahibi olduğunu ve araştırmada yer alan özel kuruluşların çoğunun hükümetle bağlantılı siyasi elitlere ait olduğunu belirledi. Çevrim içi yayın organlarında sahiplik daha çeşitliydi. Araştırma, gazeteciler tarafından kurulan ve yolsuzluk haberleri de dahil olmak üzere eleştirel yayınlar yapan Kun.uz, Qalampir.uz ve Xabar.uz’u tespit etti.

Profil, kamu denetiminin önündeki bir engeli de ortaya koydu: Özbekistan’ın Kitle İletişim Araçları Yasası, hissedar bilgilerinin bildirilmesini şart koşuyordu ancak bu bilgiler kamuya açık değildi. Bu nedenle okurlar, bir yayın organının nihai kontrolünün kimde olduğunu sınırlı ölçüde görebiliyordu. Editoryal bağımsızlık, gazetecilerin ne yayımlayacaklarına sahipleri ya da yetkililer karar vermeden habercilik yapabilmesi anlamına geliyor.

Bugünkü tablonun nasıl oluştuğunu anlamaya yardımcı olan bazı tarihler şöyle:

  • 2017: Asadov’a göre Özbekistan’da internet içeriğini aktif olarak tüketenlerin sayısı 14,7 milyondu.
  • 2021: AidData’nın sahiplik araştırması, önde gelen yayın organlarında yaygın devlet sahipliğini ve siyasi bağlantıları belgeledi.
  • 2022-2024: Kayıtlı medya kuruluşlarının sayısı 2.004’ten 2.277’ye yükseldi.
  • Ağustos 2025: Kitle İletişim Araçları İçerik Üretim Merkezi kuruldu.
  • 8-19 Eylül 2026: Araştırmacılar, ulusal medya tüketimi araştırması için 1.411 yetişkinle görüştü.
  • 2 Kasım 2026: Araştırmanın bulguları Taşkent’te sunuldu.
  • 9 Kasım 2026: Asadov, Özbekistan-Rusya Forumu’nda medya sektöründeki büyümeyi ve iş birliği önerilerini anlattı.

Sıralama yükselirken basın özgürlüğü puanı neden düştü?

RSF’nin Özbekistan ülke değerlendirmesi, ülkenin 2026 puanını 34,95 olarak veriyor. Bu puan 2025’te 35,24’tü. Buna rağmen ülkenin sıralaması 148’incilikten 147’nciliğe yükseldi. Puan, ülke içindeki koşulları ölçerken sıralama ülkeyi diğerlerine göre konumlandırıyor.

Siyasi, hukuki ve sosyokültürel göstergeler kötüleşirken ekonomik koşullar ve güvenlik göstergeleri az da olsa iyileşti. Özbekistan, 146. sıradaki Kırgızistan ve 149. sıradaki Kazakistan’a yakın bir konumda yer aldı. Doğu Avrupa ve Orta Asya, endeksin en düşük puanlı ikinci bölgesi olmayı sürdürdü.

RSF, iktidardakileri eleştirmenin hâlâ zor olduğunu ve bazı çevrim içi yayınların kovuşturma ve ağır para cezalarıyla karşılaşmamak için resmî medya kaydından kaçındığını söylüyor. Kuruluş, yabancı finansmana yönelik kısıtlamaları ve ABD Uluslararası Kalkınma Ajansının desteğinin azalmasını da bağımsız gazetecilik üzerindeki baskılar arasında sayıyor.

Reklam

RSF, Özbekistan’da özel televizyon ağı bulunmadığını belirtirken AidData’nın tarihî sahiplik haritasında önde gelen bazı televizyon kanallarının özel hissedarları listeleniyor. Asadov’un açıkladığı yüzde 67’lik oran, medya sektörünün tamamını kapsıyor. Değerlendirmeler televizyon sahipliği konusunda farklı tanımlar sunarken siyasi etkinin güçlü olduğu konusunda ortaklaşıyor.

RSF’nin değerlendirmesinde gazetecilerin güvenliği temel kaygılardan biri olmayı sürdürüyor. Kuruluş, Xalq Fikri YouTube kanalının kurucusu Otabek Sattoryi’nin Mayıs 2021’de, RSF’nin uydurma olarak nitelediği suçlamalarla altı buçuk yıl hapis cezasına çarptırılmasına dikkat çekiyor. Kuruluşa göre Sattoryi’nin davasını izleyen gazeteciler fiziksel saldırılara uğradı veya haklarında ceza soruşturması açıldı.

Haberde Telegram, güvende televizyon önde

AB’nin Özbekistan Delegasyonu aracılığıyla yayımlanan ulusal medya araştırması kapsamında, 14 bölgenin tamamında yetişkinlerle evlerinde yüz yüze görüşmeler yapıldı. Katılımcıların yüzde 53,9’u kentlerde, yüzde 46,1’i kırsal kesimde yaşıyordu.

Proje; Ulusal Kitle İletişim Araçlarını Destekleme ve Geliştirme Kamu Vakfı, AB Delegasyonu, cumhurbaşkanlığı yönetimine bağlı içerik üretim merkezi ve İjtimoiy Fikr Kamuoyu Araştırmaları Merkezi’ni bir araya getirdi. Bulgular, izleyicilerin tek bir mecraya bağlı kalmak yerine birden fazla kanalı kullandığını gösteriyor.

Katılımcıların yüzde 51,6’sı haberleri Telegram kanallarından takip ettiğini belirtti. Bu oran televizyonda yüzde 44,6, sosyal medyada yüzde 41,6 oldu. 18-24 yaş grubunda Telegram’ın haber kaynağı olarak erişimi yüzde 66,2’ye, sosyal medyanın erişimi ise yüzde 54,4’e ulaştı.

Güven söz konusu olduğunda televizyon açık ara öndeydi: Katılımcıların yüzde 44,3’ü en çok güvendiği kaynağın televizyon olduğunu söylerken Telegram’ı seçenlerin oranı yüzde 11,3, haber sitelerini seçenlerin oranı yüzde 7,4 oldu. Televizyonun güven oranı Telegram’ınkinin neredeyse dört katıydı. Katılımcılar dijital kaynakları sık sık hız nedeniyle tercih etti; yüzde 48,6’sı tercih sebebi olarak bilginin hızlı ulaşmasını gösterdi.

Telegram mesajlaşma uygulamasını kullananların oranı yüzde 86,1’e, televizyon içeriği izleyenlerin oranı yüzde 67,5’e ulaştı. 55 yaş üzerindeki katılımcıların yüzde 77,4’ü haberleri televizyondan takip etti. Bu oranlar farklı faaliyetleri gösteriyor: mesajlaşma uygulaması kullanmak, program izlemek ve haber aramak.

İzleyiciler daha güçlü haklar ve daha yararlı habercilik istiyor

Medya bağımsızlığını artırmak için en sık tercih edilen önlem, katılımcıların yüzde 56,5’inin seçtiği ifade özgürlüğüne yönelik daha güçlü yasal güvenceler oldu. Mesleki eğitimin iyileştirilmesini isteyenlerin oranı yüzde 30,7, bağımsız medya platformlarının ve özel haber ajanslarının geliştirilmesini isteyenlerin oranı yüzde 25,9’du. Katılımcılar en fazla üç önlem seçebildi.

Reklam

Katılımcılar ayrıca uluslararası haberlere daha iyi erişim ve gazetecileri engelleyenlere daha ağır cezalar verilmesini istedi. Bağımsız platformlara ve özel ajanslara destek, genç yetişkinler arasında yüzde 32,4 ile daha yüksekken ileri yaştaki katılımcılarda yüzde 17,2 oldu.

Mevcut koşullara ilişkin kamuoyu değerlendirmesi ikiye bölündü. Katılımcıların yüzde 49,7’si ifade özgürlüğü ve medya bağımsızlığını yüksek düzeyde değerlendirirken yüzde 45,2’si bazı konulardaki kısıtlamalara işaret etti. Bu yanıtların yanı sıra bilgiye erişim konusunda belirli şikâyetler de dile getirildi: Yüzde 30,6’sı kamu kurumlarında şeffaflığın yetersiz olduğunu, yüzde 27,4’ü gazetecilerin bilgi edinme imkânlarının sınırlı kaldığını belirtti.

Okurlar ve izleyiciler, pratik kaygılara daha fazla yer verilmesini istedi. Katılımcıların yüzde 41,3’ü fiyatlar, gelir, istihdam ve sosyal destek konularındaki bilgileri yetersiz bulurken yüzde 40,6’sı gündelik toplumsal sorunları öne çıkardı. Sağlık bilgileri ile yasalar ve yurttaşların haklarına ilişkin açıklamalar da eksikler arasında yer aldı.

Basılı ve çevrim içi gazetecilikte katılımcıların yüzde 31,8’i toplumsal sorunların daha açık biçimde tartışılmasını, yüzde 29,1’i daha derin analizleri, yüzde 20,6’sı araştırmacı gazeteciliği ve yüzde 20,1’i daha fazla teyit çalışması yapılmasını istedi. Bu tercihler, sorunların nedenlerini açıklayan ve bu sorunların ardındaki kararları inceleyen haberciliğe talep olduğunu gösteriyor.

Televizyon izleyicilerinin şikâyetleri farklıydı. Katılımcıların yüzde 36,8’i konuların tekrara düşmesinden, yüzde 36,2’si programların yeniden yayımlanmasından, yüzde 29,1’i ise aşırı reklamdan rahatsız olduğunu belirtti. Haber merkezlerinin önünde somut bir editoryal görev var: Televizyonun sahip olduğu güveni pekiştirirken hane halkının kaygılarına dair yeni haberler üretmek.

Yanlış bilgi, daha fazla denetime desteği artırıyor

Katılımcıların yüzde 46,6’sı sahte haberleri medyanın en önemli sorunu olarak gördü. Yanlış bilgiyle ilişkilendirilen mecraların başında yüzde 50,1 ile YouTube ve video bloglar geldi. Bu oran Telegram’da yüzde 44, sosyal medyada yüzde 38,4 oldu. Televizyonu bu kapsamda değerlendirenlerin oranı yüzde 5,4’tü.

Katılımcıların yalnızca yüzde 25,1’i bilgileri her zaman kontrol ettiğini, yüzde 13,3’ü ise hiç kontrol etmediğini söyledi. 55 yaş üzerindeki katılımcılarda bilgileri hiç kontrol etmeyenlerin oranı yüzde 23,3’e ulaştı. Yüzde 17,7’si yanlış bilgiyi doğrudan doğru bilgiden ayırt edemediğini belirtti.

Araştırmada, katılımcıların yüzde 77,4’ünün güvenilir olmayan bilgi yayan medya kuruluşlarına daha ağır yaptırımlar uygulanmasını, yüzde 75,9’unun ise bilgilerin güvenilirliğinin devlet tarafından denetlenmesini desteklediği görüldü. Dolayısıyla ifade özgürlüğüne yönelik daha güçlü güvencelere destek, yanlış bilgiye karşı daha sıkı kontroller yönündeki yaygın destekle bir arada bulunuyor.

RSF’nin sansür ve kısıtlayıcı yasalara ilişkin kaygıları, bu denetimlerin nasıl tasarlanacağını gazeteciler açısından önemli kılıyor. İzleyiciler aldatıcı içeriklerden korunmak isterken bilgiye erişim ve yetkilileri rahatsız edebilecek konuların haberleştirilmesini de talep ediyor.

Reklam

Asadov, sahte içerik ve deepfake’lerin her yıl ikiye katlandığını söyledi. Deepfake, bir kişiyi hiç söylemediği bir şeyi söylemiş veya hiç yapmadığı bir şeyi yapmış gibi gösterebilen yapay ses, görüntü ya da videolar anlamına geliyor. Asadov ayrıca dezenformasyonla mücadeleye yönelik Özbekçe bir eğitim platformunun 11.000 genç uzmana eğitim verdiğini belirtti.

Özbekistan ve Rusya’nın iş birliği önerileri

Taşkent’teki forumu Özbekistan Ulusal Haber Ajansı ile Rusya’nın TASS haber ajansı düzenledi. Asadov, ortak teyit standartlarının yanı sıra gazeteciler için düzenli staj programları, ortak gazetecilik okulları ve eğitim platformları kurulmasını önerdi.

Özbekistan Cumhurbaşkanlığı Basın Sözcüsü sıfatıyla konuşan Asadov, yanlış bilginin iki ülke arasındaki ilişkileri etkileyebileceğini söyledi:

“Bilgi saldırıları ve sahte haberler, ülkelerimiz ve halklarımız arasında güvensizlik ve anlaşmazlık kaynağı hâline gelmemeli,” dedi Asadov.

İş birliği önerileri dijital platformlar, yapay zekâ ve büyük veri kullanımını da kapsıyordu. Asadov, büyük veri kavramını geniş bilgi kümelerinin analiz edilmesi olarak açıkladı ve yayın kurulları, gazeteciler ve blog yazarları arasında daha düzenli temas kurulması çağrısında bulundu.

AidData’nın tarihî araştırması bu önerilere bağlam sağlıyor. Araştırmada izlenen 11 Rus devlet medyası kuruluşundan altısının 2021’de Özbekistan’da fiziksel varlığı olduğu tespit edildi. Bu varlık, yerel ofisleri, yayın altyapısını ve kablolu televizyon paketleri üzerinden dağıtımı kapsıyordu. Araştırma, sahiplik ve siyasi ilişkiler aracılığıyla Rusya’nın nüfuzunu artırabileceği olası kanalları da belirledi.

Forum programında dört panel oturumu, siber uzayda bilgi güvenliği ve çocukların korunması konulu bir seminer ile işletmeler arası görüşmeler yer aldı. Ulusal medya araştırmasının bir sonraki aşamasında altı bölgede gazetecilere, basın servisi çalışanlarına ve blog yazarlarına eğitim verilmesi planlandı. Bu oturumlar ya da önerilen ortak okullar ve platformların başlatılması için herhangi bir tarih açıklanmadı.

Daha fazla içerik, kitap ve ulusal görsel arşiv

Asadov, Özbekistan’ın yayıncılık sektörüyle ilgili verileri de paylaştı. Yıl boyunca üretim hacminin ikiye katlandığını, 15.000 kitap başlığının yayımlandığını ve toplam baskı sayısının 60 milyon adedi aştığını söyledi.

Forumda sunulan verilere göre İçerik Merkezi yıl boyunca 26.000’den fazla medya ürünü hazırladı ve bu içerikler yaklaşık 2 milyar görüntülenme aldı. Merkezin Ağustos 2025’te başlayan ilk faaliyet yılı için de 30.000’den fazla içerik üretildiği ve bunların 2 milyardan fazla görüntülenme aldığı belirtildi.

Özbekistan, 2026’da Ulusal Medya Bankasını hizmete açtı. Asadov, bu bankayı Orta Asya’daki türünün ilk ulusal platformu olarak niteledi. Çevrim içi arşiv, ülkeyle ilgili on binlerce fotoğraf ve videoyu kamuya açıyor.

Reklam

Arşiv, görsel materyale erişimi artırırken araştırma; özgün habercilik, soruşturmacı gazetecilik ve daha geniş görüş yelpazesine yönelik paralel bir talebi ortaya koyuyor. Çok miktarda içerik üretmek ile bu editoryal beklentileri karşılamak, büyüyen sektör açısından birbirinden farklı işler.

Özbekistan’ın önündeki pratik sınamalar, izleyicilerin şimdiden talep ettiği işler olacak: Fiyatları ve istihdamı açıklamak, kamu kurumlarından yanıt almak, toplumsal sorunları araştırmak ve gazetecilere bulgularını yayımlama alanı tanımak. Sahiplik verileri piyasanın ölçeğini ortaya koyuyor; izleyicilerin neyle karşılaşacağını ise gündelik koşullar belirliyor.

Öne Çıkanlar

  • Asadov, Özbekistan’daki yaklaşık 2.700 medya kuruluşunun yüzde 67’sinin özel sektöre ait olduğunu söyledi.
  • Asadov’a göre internet erişimi yüzde 94’e ulaşırken internet içeriğini aktif olarak tüketenlerin sayısı 32,7 milyonu aştı.
  • Özbekistan, RSF’nin 2026 endeksinde 147. sırada yer aldı ancak ülkenin puanı 35,24’ten 34,95’e düştü.
  • Ülke çapındaki ankette katılımcıların yüzde 56,5’i ifade özgürlüğüne yönelik daha güçlü yasal güvenceler istedi.
  • Telegram yüzde 51,6 ile haber kaynağı olarak öne çıkarken güvende yüzde 44,3 ile televizyon ilk sırada yer aldı.
  • İzleyiciler fiyatlar, istihdam, sosyal destek ve gündelik sorunlara dair daha fazla haber istedi.
  • Özbekistan, gazeteci eğitimi, teyit çalışmaları ve dijital teknoloji konularında Rusya’yla iş birliği önerdi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir