İran, Washington’ın önce adım atacağını söylüyor
İran, ABD’nin şartlarını kabul etmesi hâlinde Hürmüz Boğazı’nı iki gün içinde yeniden açabileceğini söylüyor. Katar ve Pakistan savaşın sona erdirilmesi için anlaşma arayışlarını sürdürürken, bu teklif daha önce önerilen yedi günlük süreci kısaltıyor. Teklifte ilk adım ABD’ye düşüyor: Washington başlangıçta bir dizi önlemi hayata geçirecek, ertesi gün de boğazdan gemi geçişleri yeniden başlayacak.
İçindekiler
- İran, Washington’ın önce adım atacağını söylüyor
- Kısaltılmış takvim nasıl işleyecek?
- İran karşılığında ne istiyor?
- Katar ve Pakistan mesaj trafiğini sürdürüyor
- Aylardır süren diplomasi yeni bir öneriye kapı aralıyor
- Gaz tankerine saldırı deniz güvenliğini gündeme taşıdı
- Asyalı enerji alıcıları için geçiş neden önemli?
- Saldırı tehditleri müzakereler sürerken devam ediyor
- Öne Çıkanlar
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi bu takvimi 1 Kasım’da yayımlanan bir röportajda anlattı. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, 2 Kasım’da yaptığı açıklamada teklifin uygulanmasının Washington’ın Tahran’ın taleplerini kabul etmesine bağlı olduğunu söyleyerek bu yaklaşımı yineledi. Talepler arasında tüm cephelerde savaşın sona ermesi, dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılması, İran’ın petrol sektörüne yönelik yaptırımların kaldırılması ve İran limanlarına uygulanan ABD deniz ablukasının sona erdirilmesi bulunuyor.
Öneri, İran ile Umman arasındaki dar bir geçitle ilgili. Dünya petrolünün yaklaşık beşte biri ile sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ihracatının önemli bir bölümü bu geçitten taşınıyor. İran, şubat sonlarında savaşın başlamasından bu yana geçişleri kısıtlarken ABD de İran limanlarına kendi ablukasını uyguluyor.
Müzakereler hakkında bilgilendirilen bir yetkili, savaşı sona erdirmeye yönelik taslak bir önerinin Katar arabuluculuğuyla taraflar arasında dolaşıma sokulduğunu söyledi. İki hükümet de nihai bir anlaşma ya da boğazın yeniden açılacağı bir tarih açıklamadı.
Diplomatik girişimler, yeni askerî müdahale tehditleri ve Katar gazını Pakistan’a götüren bir tankere düzenlenen saldırıyla aynı döneme denk geliyor. Bu gelişmeler müzakereler üzerindeki baskıyı artırıyor: Arabulucular siyasi bir uzlaşma sağlamaya çalışırken gemiler ve enerji yükleri tehlikeye açık durumda.
Kısaltılmış takvim nasıl işleyecek?
Arakçi, Katarlı ve Pakistanlı arabulucuların İran’ın eylül ayında sunduğu ilk öneri üzerinde çalışarak uygulanmasını kolaylaştırdığını ve taraflar açısından daha kabul edilebilir hâle getirdiğini söyledi. Önceki plan, yedi gün sürecek bir süreç öngörüyor ve İran’ın taleplerini karşılamak üzere ABD’nin adım atmasının ardından Hürmüz’ün altıncı gün açılmasını içeriyordu. Başkan Donald Trump bu ilk öneriyi reddetmişti.
İran Dışişleri Bakanı Arakçi, yenilenen takvimi şöyle anlattı:
Şu anda iki günlük bir plan üzerinde anlaştığımızı söyleyebilirim. Buna göre ilk gün Amerika bir dizi önlemi hayata geçirecek, ikinci gün Hürmüz Boğazı yeniden açılacak ve geçişler önceki hâline dönecek.
İran böylece boğazın yeniden açılmasını altıncı günden ikinci güne, önerilen süreç içinde dört gün öne çekmeyi teklif ediyor. Bu takvimde de İran geçişleri yeniden başlatmadan önce ABD’nin adım atması gerekiyor. Kısaltılmış takvim, temel talebi değiştirmeden uygulama sürecini hızlandırıyor.
Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Bekayi, sıkıştırılmış takvimi Tahran’ın anlaşmaya varma isteğinin göstergesi olarak nitelendirdi:
Bu planın iki gün içinde uygulanabilmesi, İran’ın iyi niyetli yaklaşımının bir başka göstergesidir.
İran karşılığında ne istiyor?
Tahran’ın şartları, Hürmüz’e erişimi daha geniş kapsamlı askerî ve ekonomik çatışmayla ilişkilendiriyor. İran, tüm cephelerde çatışmaların sona ermesini, yurt dışında tutulan parasına erişebilmeyi, petrol ihracatına yönelik kısıtlamaların hafifletilmesini ve ABD deniz ablukasının kaldırılmasını istiyor.
Dondurulmuş varlıklar, İran’ın sahip olduğu ancak mali kısıtlamalar nedeniyle serbestçe kullanamadığı fonlardan oluşuyor. Petrol yaptırımları, ülkenin petrol satma ve ödeme alma imkânını kısıtlıyor. Deniz ablukası ise İran limanları üzerinden yapılan ticareti fiilen engelliyor. Tahran, savaşın sona ermesinin yanı sıra bu üç alandaki kısıtlamaların da kaldırılmasını talep ediyor.
Arakçi ayrıca Washington’ın İran ile Umman arasında üzerinde anlaşmaya varılan yeni bir transit güzergâhını kabul etmesi, son aylarda getirilen yaptırımları kaldırması ve bölgedeki ABD askerlerinin sayısını azaltması gerektiğini söyledi. Washington, müzakereler sürerken ağustos ayından bu yana yeni bir yaptırım paketi daha uygulamaya koyarak ekonomik baskıyı artırdı.
Bu şartlar, öneriyi bir deniz taşımacılığı düzenlemesinden çok daha kapsamlı hâle getiriyor. Anlaşmanın askerî taahhütleri, mali kararları ve Hürmüz’den geçecek gemileri düzenleyen kuralları bir araya getirmesi gerekecek. Washington’ın ilk gün hangi önlemleri alacağı ve tarafların bunların tamamlandığını nasıl teyit edeceği kamuoyuna açıklanmadı.
Katar ve Pakistan mesaj trafiğini sürdürüyor
Daha önceki müzakerelerin kalıcı bir uzlaşma sağlayamamasına rağmen Katar ve Pakistan, Washington ile Tahran arasında mesaj taşımayı sürdürüyor. Katarlı arabulucular cuma günü Tahran’ı ziyaret ederken İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, Katarlı aracılar üzerinden Washington’la görüş alışverişine destek vermek üzere Doha’ya gitti.
İranlı müzakereciler pazar günü Doha’dan ayrıldı. Görüşmeler hakkında bilgilendirilen bir yetkili, ayrılışın müzakerelerde yaşanan sorunlardan kaynaklanmadığını ve yeni bir toplantının mümkün olduğunu söyledi. Yetkili, dolaşıma sokulan taslak anlaşmanın ayrıntılarını paylaşmadı.
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanı Muhsin Rızai’ye de bir mektup gönderdi. Rızai, İran televizyonunda yayımlanan bir videoda mektubu okuduğunu ancak henüz yanıt vermediğini söyledi. ABD’nin üslubundaki değişikliği cesaret verici bulduğunu belirtti.
Önemli ulusal güvenlik kararlarını ele alan konseyin başkanı Rızai, durumu şöyle değerlendirdi:
Henüz yanıt vermedim. Üslupları tamamen değişti.
Rızai, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması da dâhil olmak üzere şartları karşılanana kadar İran’ın Hürmüz’deki kısıtlamaları sürdüreceğini de söyledi. Açıklamalarında mektuba ilişkin olumlu değerlendirmeyi, Dışişleri Bakanlığının dile getirdiği taleple birlikte ele aldı: Boğaz yeniden açılmadan önce ABD taviz vermeli.
Aylardır süren diplomasi yeni bir öneriye kapı aralıyor
Pakistan’ın rolü, daha sonra başarısızlıkla sonuçlanan haziran ayındaki müzakere çerçevesine dayanıyor. Haziran ayında imzalanan İslamabad mutabakatı, nükleer meseleler, yaptırımlar ve anlaşmazlıkların yönetilmesine yönelik yollar hakkında yeni görüşmelere zemin hazırlamayı amaçlıyordu. Bu girişimin temmuz ayında çökmesinden sonra da güvenlik garantileri ve Hürmüz’den geçiş konularındaki anlaşmazlıklar sürdü.
Son görüşmeler, İran, Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye’nin diyaloğu sürdürme konusunda anlaştığı ekim ayındaki bölgesel güvenlik görüşmelerinin ardından geldi. Toplantıyı düzenleyen Pakistan, bölgesel güvenlik kaygılarını yeniden çatışma çıkmasını önlemeye yönelik daha geniş çabalara dâhil etti.
Mevcut diplomatik girişimin başlıca aşamaları şöyle:
- Şubat sonu: Savaş başladı; ardından İran Hürmüz’de geçişleri kısıtladı, ABD ise İran limanlarına deniz ablukası uyguladı.
- Haziran ve temmuz: Pakistan’ın katılımıyla arabuluculuk edilen bir müzakere çerçevesi üzerinde anlaşıldı, ancak daha sonra çöktü.
- Eylül: İran, Katar aracılığıyla yedi günlük önerisini sundu ve Hürmüz’ün altıncı gün yeniden açılmasını öngördü.
- 26 Ekim: İran, Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye Tahran’da bölgesel güvenlik görüşmelerini sürdürme konusunda anlaştı.
- 1 ve 2 Kasım: Arakçi ile Bekayi, İran’ın taleplerinin ABD tarafından kabul edilmesi şartına bağlı olan kısaltılmış süreci kamuoyuna açıkladı.
Bu girişimler boyunca güvenlik garantileri ve boğazdan geçiş temel meseleler oldu. Mevcut öneri de eylem sırasını belirlemeyi amaçlıyor: Washington önce ne yapmalı ve Tahran gemi geçişlerine ne zaman izin vermeli?
Gaz tankerine saldırı deniz güvenliğini gündeme taşıdı
LNG taşıyıcısı Al Mayeda’ya yönelik saldırı, arabuluculuk yapan ülkeler açısından konunun aciliyetini gözler önüne seriyor. Gemi, geçen hafta Hürmüz Boğazı yakınlarında saldırıya uğradığında Katar gazını Pakistan’a götürüyordu.
Pakistan, geminin güvenli geçişi için İran’la görüşmüştü. Olay hakkında bilgi sahibi kişiler, İranlı yetkililerin saldırıdan yalnızca birkaç saat önce geçiş izni verdiğini söyledi. Marshall Adaları bayrağı taşıyan geminin sahibi Qatar Gas Transport Company.
Katar Dışişleri Bakanlığı, olayın koşullarını belirlemek ve sorumluları tespit etmek üzere soruşturma başlattığını açıkladı. Saldırının sorumluluğu kamuoyuna açık biçimde henüz belirlenmedi. Olayla ilgili haberde Pakistan’ın kamuoyuna yönelik bir açıklama yapmadığı belirtildi.
Katar Dışişleri Bakanlığı, ülkenin gemilerini, mürettebatını ve varlıklarını koruma hakkını saklı tuttuğunu söyledi:
Dışişleri Bakanlığı, Katar Devleti’nin uluslararası hukuk ve Birleşmiş Milletler Şartı uyarınca varlıklarını korumak, gemilerinin ve mürettebatının güvenliğini sağlamak için gerekli tüm önlemleri alma hakkını saklı tuttuğunu teyit eder.
Suudi Arabistan da seyrüsefer ve küresel enerji arzına yönelik tehdide dikkat çekerek saldırıyı kınadı. Katar, enerji taşıyan gemilere yönelik saldırıların deniz çevresi ve bölgesel su güvenliği bakımından riskler dâhil çevresel tehlikelere yol açabileceği uyarısında bulundu.
Asyalı enerji alıcıları için geçiş neden önemli?
Pakistan’ın hem arabulucu hem de Al Mayeda’nın yükünün ulaşacağı ülke olması, müzakereleri enerji sevkiyatlarına doğrudan bağlıyor. LNG, gemilerle taşınabilmesi için sıvılaştırılmış doğal gazdır. Hükümetler geçiş izni konusunda anlaşmış olsa bile bir geminin seferinin aksaması, yakıtın ihracatçıdan alıcıya taşınmasını etkiler.
Hürmüz’den geçen petrol sevkiyatları da seferlere devam etmeye istekli işletmeler arasında yoğunlaştı. Sinokor taşımacılık anlaşmazlığında ele alınan eylül ayı takip verilerine göre, Güney Koreli grubun bağlantılı olduğu tankerler boğazdan geçen 286,3 milyon varilin 105,6 milyonunu taşıdı. Bu, toplamın yaklaşık yüzde 37’sine karşılık geliyor.
Bu gemiler, Suudi Arabistan’ın Bahri şirketi, Kuwait Oil Tanker Company ve Abu Dhabi National Oil Company’nin deniz taşımacılığı biriminin toplam 97,3 milyon varillik sevkiyatından 8,3 milyon varil daha fazla petrol taşıdı. İran daha sonra Sinokor gemilerini iddia edilen geçiş ihlalleri nedeniyle yasal işlem başlatmakla tehdit ederken şirket, İranlı yetkililerin adını verdiği gemilerden sorumlu olduğunu reddetti.
Yük sahipleri, gemi işletmecileri ve mürettebat açısından anlaşmanın siyasi vaatleri öngörülebilir geçiş kurallarına dönüştürmesi gerekiyor. İran ile Umman arasında önerilen güzergâh, kısıtlamaların kaldırılması ve gemilerin korunması, boğazın yeniden açılmasının düzenli sevkiyatları sağlayıp sağlayamayacağını belirleyecek.
Saldırı tehditleri müzakereler sürerken devam ediyor
Trump, müzakerelerin verimli geçtiğini söylerken yeni saldırılar düzenleme tehdidini de sürdürüyor. 31 Ekim’de ABD’nin, İran’ın merkezindeki Pickaxe Mountain da dâhil olmak üzere bir ya da iki hedefle daha ilgilenmesi gerektiğini söyledi. Nükleer faaliyetlerle bağlantılı olduğundan şüphelenilen bu tesisin nükleer amaçlı olduğu Tahran tarafından reddediliyor.
ABD Başkanı, Washington’ın 3 Kasım Salı günü yapılacak ara seçimlerden önce yeni saldırılar başlatmayacağını söyledi. Açıklamaları, seçimden sonra yeni bir askerî harekâtın mümkün olabileceğine işaret ederek bu seçimi görüşmeler açısından yakın tarihteki önemli bir siyasi dönüm noktası hâline getirdi.
İran da kendi uyarılarını yaptı. Dini lider Mücteba Hamaney, cumartesi günü üst düzey askerî komutanlara herhangi bir tehdide coğrafi sınır gözetmeksizin derhâl karşılık verilmesi gerektiğini söyledi. Ayrıca İran’ın hedef listesinin ABD ve İsrail varlıklarını da kapsayacak şekilde güncellenmesini emretti.
Bu toplantı, Hamaney’in mart ayında babası Ayetullah Ali Hamaney’in ABD ve İsrail saldırılarında öldürülmesinin ardından göreve gelmesinden bu yana üst düzey askerî yetkililerle yaptığı bildirilen ilk toplantı oldu. Mücteba Hamaney, göreve gelmeden önce de kamuoyu önünde görülmemişti.
İran Dışişleri Bakanlığı adına konuşan Bekayi, yeni bir askerî harekât düzenlenmesine karşı uyarıda bulundu:
İran’a yönelik her türlü saldırganlık, hangi yolla olursa olsun İran’a yönelik her türlü askerî saldırı, tarafımızdan güçlü, derhâl ve kapsamlı bir karşılıkla karşılanacaktır.
Washington ile Tahran, güç kullanma tehditlerini sürdürürken birbirlerine öneriler sunuyor. Acil diplomatik görev, başka bir saldırı müzakereleri kesintiye uğratmadan ya da daha fazla gemiyi tehlikeye atmadan önce önerilen takvimi iki hükümetin de kabul edeceği taahhütlere dönüştürmek.
Öne Çıkanlar
- İran, taleplerini karşılamaya yönelik ABD adımlarıyla başlayacak bir sürecin ikinci gününde Hürmüz’ün yeniden açılabileceğini söylüyor.
- Tahran, savaşın sona ermesini, dondurulmuş varlıklara erişimi, petrol yaptırımlarının hafifletilmesini ve ABD deniz ablukasının kaldırılmasını istiyor.
- Arakçi ayrıca İran ile Umman arasındaki transit güzergâhının kabul edilmesini ve bölgedeki ABD askerlerinin azaltılmasını talep etti.
- Katar ve Pakistan arabuluculuk yapıyor ve taslak bir anlaşma dolaşıma sokulmuş durumda; ancak nihai bir anlaşma ya da boğazın açılacağı tarih açıklanmadı.
- Pakistan’a giden LNG taşıyıcısı Al Mayeda’ya yönelik saldırıyı Katar soruşturuyor.
- Yeni askerî tehditler ve 3 Kasım’daki ABD ara seçimleri, diplomasinin bir sonraki aşamasını belirliyor.






