Savaş Riski Artarken İran, Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye Güvenlik Görüşmelerini Sürdürme Kararı Aldı

9 dakikalık okuma
Iran, Saudi Arabia, Pakistan and Türkiye Agree to Keep Security Talks Open as War Risks Grow

Dört ülke diplomatik kanalı açık tutuyor

İran, Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye, Yemen’i de içine alan çatışmaların genişlemesi ve ABD ile İsrail’in İran’a yeniden saldırabileceğine ilişkin endişelerin artması üzerine, 26 Ekim 2026’da Tahran’ın kuzeyindeki Saadabad Sarayı’nda yapılan toplantının ardından bölgesel güvenlik görüşmelerini sürdürme kararı aldı. İlk aşamadaki mutabakat, deniz taşımacılığı, sivil altyapı ve bölgesel istikrar üzerindeki baskı artarken görüşmeleri devam ettirmek oldu.

İçindekiler
  1. Dört ülke diplomatik kanalı açık tutuyor
  2. Toplantı önerisi Pakistan’dan geldi
  3. Görüşmelerin arka planında sekiz aylık savaş var
  4. Savunma paktı aciliyeti artırıyor
  5. Yemen’deki çatışma Suudi havaalanlarına ulaşıyor
  6. Hürmüz, savaşı küresel ticarete bağlıyor
  7. İran’ın nükleer tutumu gündemin merkezinde
  8. Filistin ve Lübnan da gündemde
  9. Uyarılar diplomatik baskıyı artırıyor
  10. Öne Çıkanlar

İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Mohsen Rezaei; Suudi Arabistan Savunma Bakanı Prens Khalid bin Salman’ı, Pakistan Genelkurmay Başkanı Mareşal Asim Munir’i ve Türkiye istihbarat teşkilatı başkanı İbrahim Kalın’ı ağırladı. İran Cumhurbaşkanı Masoud Pezeshkian ve Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi de konuk heyetlerle yapılan görüşmelere katıldı. Pakistan İçişleri Bakanı Mohsin Naqvi, Munir’e eşlik etti.

Dört ülke, üzerinde uzlaşılan sonraki adımı belirleyen ortak bir açıklama yayımladı:

Katılımcılar, bölgede barış ve güvenliğin sağlanması da dahil olmak üzere dört bölge ülkesi arasındaki iş birliğini güçlendirmek için diyaloğu sürdürme konusunda mutabık kaldı.

Açıklamada yeni bir toplantının takvimi, yeri ya da formatı belirtilmedi. Duyurulan sonuç, daha fazla görüşme yürütme taahhüdüyle sınırlı kalırken daha geniş kapsamlı çabalar gerilimi azaltmayı ve savaşı sona erdirecek bir anlaşmaya varmayı amaçlıyordu.

Pazartesi günkü görüşmeler, ağustosta imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nın üç üyesini İran’la bir araya getirdi. Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye, saldırıya uğramaları hâlinde birbirlerine destek olma sözü verdi. Üç ülkenin ortak ziyareti, savunma ilişkisini dört ülkeyi de giderek daha fazla etkileyen çatışma konusunda Tahran’la temas kurma çabasıyla bir araya getirdi.

Toplantı önerisi Pakistan’dan geldi

İranlı yetkililere göre toplantıyı Pakistan başlattı. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Esmail Baghaei, önerinin Munir’in önceki hafta Tahran’a yaptığı ziyaret sırasında gündeme geldiğini ve İran tarafından olumlu karşılandığını söyledi.

Munir’in toplantıya katılması, bu görüşmeyi Pakistan’ın Washington ile Tahran arasında sürdürdüğü arabuluculuk çabalarına bağlıyor. Pakistan ve Katar, haziranda geçici bir anlaşmaya varılmasına yardımcı olmuştu. Kalıcı bir uzlaşmaya yönelik çabalar tıkanırken iki ülke taraflar arasında mesaj taşımayı sürdürdü.

Reklam

Suudi Arabistan Kamu Diplomasisinden Sorumlu Bakan Yardımcısı Rayed Krimly, Tahran ziyaretini Mekke paktı ülkelerinin kriz tarafları arasındaki gerilimi azaltma çabalarının bir parçası olarak nitelendirdi. Ziyaretin diyaloğu, diplomatik çözümleri ve Katar ile Pakistan’ın arabuluculuk girişimlerini desteklediğini söyledi.

Bölgesel bir yetkilinin diplomatik temaslar hakkındaki açıklamasına göre Katarlı arabulucular da Washington’la koordinasyon içinde 25 Ekim’de Tahran’a gitti. Peş peşe gerçekleşen ziyaretler, dört ülkenin toplantısının İran ile ABD arasındaki iletişimi yeniden kurma çabalarıyla eş zamanlı yürütüldüğünü gösteriyor.

İranlı yetkililer toplantıyı, bölge ülkelerinin şekillendireceği güvenlik düzenlemelerine yönelik bir adım olarak sundu. Baghaei, yeni istişarelerin bölgesel iş birliği mekanizmalarının geliştirilmesine yardımcı olabileceğini söyledi. Uygulamada bu, tehditleri görüşmek ve anlaşmazlıkları daha fazla çatışmaya dönüşmeden yönetmek için hükümetler arasında düzenli kanallar oluşturmak anlamına geliyor.

Görüşmelerin arka planında sekiz aylık savaş var

Diplomatik girişim, 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarıyla başlayan yaklaşık sekiz aylık çatışmanın ardından geldi. Nisan ayında ilan edilen ateşkes, ilk yoğun bombardıman dönemini sona erdirdi ancak çatışmalar ve deniz ulaşımına erişim konusundaki gerilim sürdü.

Washington ile Tahran; İran’ın nükleer faaliyetleri, yaptırımlar, ABD’nin İran limanlarına uyguladığı deniz ablukası ve Hürmüz Boğazı’ndan geçiş konusunda anlaşmazlık yaşamaya devam ediyor. Suudi Arabistan da İran’ın desteklediği Yemen’deki silahlı hareket Husiler’in artan saldırılarıyla karşı karşıya.

Çatışmaların ve diplomasinin pazartesi günkü toplantıya nasıl ulaştığını birkaç tarih ortaya koyuyor:

  • 28 Şubat: ABD ve İsrail, İran’a yönelik askerî harekâtı başlattı.
  • Nisan: Ateşkes, yoğun bombardımanın ilk aşamasını sona erdirdi.
  • Haziran ortası: Pakistan ve Katar, Washington ile Tahran arasında İslamabad Mutabakatı’nın sağlanmasına yardımcı oldu.
  • Ağustos: Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nı imzaladı.
  • 5 Ekim: Pakt üyeleri, savunma taahhütlerini uygulamaya koymayı görüşmek üzere Riyad’da bir araya geldi.
  • 26 Ekim: Üç ülke, Tahran’da İranlı liderlerle görüştü ve güvenlik görüşmelerini sürdürme kararı aldı.

Haziran mutabakatı, çatışmaları sona erdirmeyi, Hürmüz Boğazı’nı yeniden açmayı, ablukayı kaldırmayı ve daha kapsamlı bir uzlaşma için müzakereleri başlatmayı amaçlıyordu. Saldırıların yeniden başlaması ve uygulamaya ilişkin anlaşmazlıkların sürmesiyle mutabakat daha sonra çöktü.

Reklam

Savunma paktı aciliyeti artırıyor

Mekke Ortak Savunma Anlaşması, üç üyeden herhangi birine yönelik silahlı saldırıyı tüm üyelere yapılmış sayıyor. Kolektif savunma, saldırıya uğrayan ülkenin ortak taahhütler kapsamında ortaklarından yardım isteyebilmesi anlamına geliyor.

Suudi Arabistan’ın Husiler’in füze ve insansız hava aracı saldırılarına açık olması, bu taahhütleri acil bir mesele hâline getirdi. Üç ülke, 5 Ekim’de Riyad’da yaptıkları toplantıda, üzerinde uzlaşılan kuvvet ve askerî varlıkların Suudi Arabistan’da hızla konuşlandırılması da dahil olmak üzere paktın yükümlülüklerini yerine getirmeye yönelik adımlar atma kararı aldı.

Türkiye anlaşmayı savunma amaçlı olarak nitelendirdi. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, 8 Ağustos’ta anlaşmanın ortak bir hasım tanımlamadığını söyledi. 8 Ekim’de ise saldırı düzenlemek üzere yurt dışına Türk askerî personeli gönderilmesini dışladı; Ankara’nın hava savunması, elektronik harp ve teknik yardım içeren desteği değerlendirdiğini belirtti.

Hava savunması, yaklaşan füze veya insansız hava araçları gibi tehditleri tespit edip etkisiz hâle getirmeyi amaçlıyor. Elektronik harp, iletişim veya güdüm sistemleri gibi sistemleri aksatmak için elektronik sinyallerden yararlanıyor. Bu tür bir yardım, Ankara’nın açıkladığı savunma yaklaşımıyla uyumlu olurken Suudi Arabistan’a somut destek sağlayabilir.

Dolayısıyla Tahran toplantısı, iki acil görevi bir araya getirdi: Suudi Arabistan’ın korunmasını görüşmek ve bölgesel çatışmaları azaltmak için İran’la iş birliği aramak. Suudi yetkililer ziyaretin diplomasi boyutunu öne çıkarırken İranlı yetkililer, bölgesel çıkarları temel alan güvenlik görüşmelerine olumlu yaklaştı.

Yemen’deki çatışma Suudi havaalanlarına ulaşıyor

Husiler’in Suudi Arabistan’a yönelik saldırıları, daha geniş kapsamlı savaşın sonuçlarını havaalanlarına ve enerji altyapısına taşıdı. Grubun ekim ayının başlarında Riyad’ın ana havaalanına düzenlediğini üstlendiği saldırıda 13 kişi öldü ve operasyonlar durduruldu.

Suudi Arabistan, Husiler’in yeni tehditlerine rağmen iki terminalin 25 Ekim’de yeniden açıldığını duyurdu. Yolcular açısından havaalanlarının kapanması, seyahatlerin iptal edilmesi ve aktarmaların aksaması anlamına geliyor. Yetkililer içinse tehditler sürerken terminalleri yeniden açmak; yolcuları, çalışanları ve uçakları korumak üzere acil önlemler alınmasını gerektiriyor.

Bölgesel iki yetkilinin basına açıklama yapma yetkisi olmadan verdiği bilgiye göre Tahran’da Yemen ve Husiler’in Suudi Arabistan’a yönelik saldırıları ele alındı. Bu konu, Suudi Arabistan’ın acil güvenlik kaygılarını ortaklarının savunma taahhütlerine ve İran’la yürüttükleri temaslara bağlıyor.

Reklam

Mısır parlamentosu, 26 Ekim’de Cumhurbaşkanı Abdel Fattah El-Sisi’nin Suudi Arabistan’ın saldırılara karşı savunmasına yardımcı olmak üzere askerî destek sağlama talebini onayladı. Suudi Arabistan’ın pakt ortakları Tahran’da görüşmeler yürütürken bu karar, bölgesel müdahalenin kapsamını genişletti.

Husiler’in İran’la ilişkisi, Yemen’i daha geniş diplomatik gündemin bir parçası hâline getiriyor. Görüşmenin önündeki somut mesele, çeşitli hükümetler Suudi Arabistan’ın savunmasını güçlendirirken saldırıların nasıl azaltılacağı ve çatışmaların daha fazla yayılmasının nasıl önleneceğiydi.

Hürmüz, savaşı küresel ticarete bağlıyor

Hürmüz Boğazı, çatışmanın en önemli baskı noktalarından biri olmayı sürdürüyor. Savaştan önce dünya petrolü ve sıvılaştırılmış doğal gaz sevkiyatının yaklaşık beşte biri, kabaca her beş sevkiyattan biri, bu dar su yolundan geçiyordu.

İran, boğazdan geçişin kontrolünün kendisinde olduğunu savunuyor ve izni olmadan geçmeye çalışan gemileri hedef alıyor. ABD ise İran limanlarına deniz ablukası uyguluyor. Geçiş konusundaki çatışma ile liman erişimine getirilen kısıtlamalar, deniz taşımacılığını müzakerelerin merkezine taşıdı.

Yayımlanan ve Washington Enstitüsü’nün takibine atıfta bulunan bir habere göre enstitü, ekim ayının başından itibaren boğazda en az 30 geminin vurulduğunu kaydetti. Gemilere ve enerji altyapısına yönelik saldırılar, bölge genelinde ve ötesinde ekonomilerin maliyetlerini artırdı.

Petrol, ulaşım yakıtları ve pek çok sanayi ürününün üretiminde kullanılıyor. Sıvılaştırılmış doğal gaz ise taşınabilmesi için sıvılaştırılmış doğal gazdır. Kesintiler yakıt teslimatlarını, elektrik üretimini ve mal taşımacılığının maliyetini etkileyebilir; böylece savaşın sonuçları çatışmanın tarafı olan ülkelerin çok ötesine yayılabilir.

Haberlere göre İran, ablukanın sona ermesi ve petrol ihracatına yönelik bazı kısıtlamaların gevşetilmesi hâlinde, nükleer görüşmelerin ertelenmesi karşılığında Hürmüz’ü yaklaşık bir hafta içinde yeniden açmayı önerdi. Müzakerelerin temel sorunu, adımların hangi sırayla atılacağı: Tahran kısıtlamaların hafifletilmesini isterken Washington İran’dan taahhüt talep ediyor.

İran’ın nükleer tutumu gündemin merkezinde

Pezeshkian, konuk yetkililerle yaptığı görüşmelerde İran’ın nükleer silah değil, barışçıl nükleer faaliyetler hedeflediği yönündeki tutumunu yineledi. İran’ın, yaygın olarak NPT adıyla bilinen Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’na taraf olduğuna değindi.

Reklam

Antlaşma, nükleer silahların yayılmasını önlemeye yönelik taahhütleri barışçıl nükleer iş birliği ve güvence hükümleriyle bir araya getiriyor. Güvenceler, nükleer malzemenin barışçıl amaçlarla kullanılmaya devam ettiğini doğrulamaya yönelik denetimlerdir.

İran Cumhurbaşkanı, Tahran’ın uluslararası kurallar çerçevesinde barışçıl nükleer faaliyet yürütme haklarına saygı gösterilmesini beklediğini söyledi. Ayrıca nükleer tesislere yönelik baskı ve saldırıların, müzakere davetleriyle bir arada olmasının İranlı yetkililer ve kamuoyu arasındaki güvensizliği derinleştirdiğini savundu.

İranlı yetkililer, pazartesi günkü toplantıdan önce nükleer müzakerelerin gündemlerinde olmadığını söyledi. Pezeshkian’ın açıklamaları, görüşmeler bölgesel güvenliğe, savaşa ve ablukaya odaklanırken Tahran’ın tutumunu ortaya koydu.

Baghaei, önceki hafta sonu İran’ın diplomasiye açık olduğunu ve aracıların Washington’a mesajlar ilettiğini söyledi. ABD’li yetkilileri İran’dan "tam teslimiyet" talep etmekle suçlayan Baghaei, Tahran’ın bunu reddedeceğini belirtti.

Filistin ve Lübnan da gündemde

Tahran’daki görüşmelerde İsrail’in bölgedeki faaliyetleri, Filistin ve Lübnan’daki gelişmeler ve her iki yerdeki insanlara yardım çabaları da ele alındı. Bu konular toplantının kapsamını İran’ın ABD ve İsrail’le çatışmasının ötesine taşıdı.

Pezeshkian, İsrail’in eylemlerine karşı Müslüman ülkeler arasında koordinasyon çağrısı yaptı. Bölge hükümetlerinin anlaşmazlıklarını yönetip ortak çıkarlar doğrultusunda çalışması gerektiğini savunurken daha güçlü iş birliğini dış baskılara direnmenin bir yolu olarak sundu.

İran Cumhurbaşkanı, Tahran’ın bu iş birliğine katılmaya hazır olduğunu da belirtti:

İran İslam Cumhuriyeti, sarsılmaz bir inanç ve ciddi bir kararlılıkla bölgesel iş birliğini derinleştirmek, anlaşmazlıkları çözmek ve İslam ülkelerinin ortak imkânlarından yararlanmak için adımlar atmaya hazırdır.

Pezeshkian’ın önerileri askerî konuların ötesine uzandı. Daha güçlü ticaret ilişkilerini, ulaşım bağlantılarını, bilimsel iş birliklerini, üniversiteler ve işletmeler arasındaki değişimleri savundu. Daha yakın ekonomik ve toplumsal ilişkilerin komşu ülkelere istikrarı korumak için daha fazla ortak gerekçe sunabileceğini öne sürdü.

İranlı yetkililerin bölgesel güvenlik mekanizmalarına yaptığı atıflar, farklı ittifakları ve öncelikleri olan hükümetler arasında istişarelerin sürdürülmesine işaret ediyor. Pazartesi günkü ortak açıklama, ayrıntılı çalışmaları sonraki temaslara bırakarak barış ve güvenliği ortak bir görüşme çerçevesine yerleştirdi.

Reklam

Uyarılar diplomatik baskıyı artırıyor

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 26 Ekim’de İran’a yönelik yeni saldırıların bölgeyi istikrarsızlaştıracağı ve çatışmaların dışındaki ülkelere zarar vereceği uyarısında bulundu. Televizyonda yayımlanan konuşmasında taraflara itidal çağrısı yaptı:

Tüm tarafların bölgemizi yeni bir şiddet sarmalına sürükleyebilecek her türlü eylemden kaçınmasını umuyoruz.

İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, istihbarat bilgilerine atıfta bulunarak 25 Ekim’de İran’ın veya müttefiklerinin İsrail’de 27 Ekim’de yapılacak seçimlerden önce saldırabileceğini söyledi. İsrail ordusunun savunmaya ve saldırı düzenlemeye hazır olduğunu belirtti. ABD’de ise 3 Kasım’daki ara seçimlere yaklaşılıyordu.

ABD Başkanı Donald Trump da Tahran’ın Washington’la bir anlaşmayı reddetmesi hâlinde İran’a yönelik yeni askerî adımlar atılabileceği ihtimalini gündeme getirmişti. Bu uyarılar, haziran mutabakatının çökmesiyle zaten zorlanan diplomatik çabalar üzerindeki baskıyı artırdı.

Tahran’da bir araya gelen dört hükümet açısından acil kazanım, İran’ı Suudi Arabistan ve savunma ortaklarına bağlayan bir iletişim kanalını açık tutmaktı. Somut hedefler saldırıları azaltmak, sivil altyapıyı korumak, deniz taşımacılığını daha güvenli hâle getirmek ve Washington ile Tahran’ın kabul edebileceği koşullar bulmayı sürdürüyor.

Öne Çıkanlar

  • İran, Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye, 26 Ekim’de Tahran’da bölgesel güvenlik görüşmelerini sürdürme kararı aldı.
  • Toplantı Pakistan’ın önerisiyle düzenlendi; üst düzey güvenlik yetkilileriyle İranlı liderleri bir araya getirdi.
  • Gündemde İran’ı içeren savaş, Yemen, deniz güvenliği, Filistin ve Lübnan vardı.
  • Suudi Arabistan, Pakistan ve Türkiye, ağustosta imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nın ortakları.
  • Husiler’in Suudi Arabistan’a yönelik saldırıları ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığına yönelik tehditler, diplomasi ihtiyacını artırdı.
  • Haziran ayındaki İslamabad mutabakatının çökmesinin ardından Pakistan ve Katar arabuluculuk çabalarını sürdürüyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir