İslamabad Görüşmelerinde Bölgesel Diplomasinin Odağında İran’ın Önerileri Var
Dışişleri Bakanı İshak Dar, pazartesi günü İslamabad’da düzenlenen bölgesel ekonomi toplantısı kapsamında İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ile bir araya gelirken, Pakistan’ın Hürmüz Boğazı’nı yeniden açmaya yönelik İran önerilerine ABD’den yanıt beklediğini söyledi. Tahran, Washington’dan taviz talep ederken boğazın yeniden açılması için önerdiği süreyi yedi günden iki güne indirdi.
İçindekiler
- İslamabad Görüşmelerinde Bölgesel Diplomasinin Odağında İran’ın Önerileri Var
- İran Hürmüz İçin Ne Öneriyor?
- Pakistan Haziran Anlaşmasını Yeniden Hayata Geçirmeye Çalışıyor
- Diplomasi Bu Noktaya Nasıl Geldi?
- Ticaret Toplantısı Neden Güvenlik Forumu Hâline Geldi?
- Ekonomik Gündemin Odağında Ticaret, Ulaşım ve Enerji Var
- Afganistan’ın Boş Sandalyesi Bölgesel Bir Başka Ayrılığı Ortaya Koydu
- İran Bölgesel Güvenlik Görüşmeleri ve Gazze’ye Yardım Çağrısı Yaptı
- Arakçi’nin Bir Sonraki Diplomatik Durağı Maskat
- Öne Çıkanlar
İkili görüşme, daha yakın ticaret, ulaşım ve enerji bağları kurmayı hedefleyen 10 ülkeli bir oluşum olan Ekonomik İşbirliği Teşkilatı’nın (EİT) 30. Bakanlar Konseyi toplantısı kapsamında yapıldı. Toplantı, bölgenin ekonomik hedeflerini deniz taşımacılığını ve enerji arzını aksatan bir çatışmayla doğrudan karşı karşıya getirdi.
Pakistan Dışişleri Bakanlığı, aynı zamanda başbakan yardımcılığı görevini de yürüten Dar ile Arakçi’nin ülkeleri arasındaki ilişkileri gözden geçirdiğini, bölgesel ve uluslararası gelişmeleri ele aldığını bildirdi. Taraflar yakın teması sürdürme ve üst düzey görüşmelere devam etme konusunda mutabık kaldı.
Dar, İran ile ABD arasındaki çözüme kavuşmamış meseleleri gidermenin, gerilimin daha da tırmanmasını önlemenin ve kalıcı barışı sağlamanın tek etkili yolunun diyalog ve diplomasi olduğunu söyledi. Arakçi, EİT toplantısına ev sahipliği yaptığı için Pakistan’a teşekkür ederek ülkenin misafirperverliğini, organizasyonunu ve yapıcı görüşmeleri takdir etti.
Ziyaret, iki dışişleri bakanıyla sınırlı kalmadı. Arakçi, Pakistan’da iki gün geçirdikten sonra Maskat’a hareket etmeden önce Başbakan Şahbaz Şerif ve Pakistan Genelkurmay Başkanı Mareşal Asım Münir ile de görüştü. Bu temaslar, sivil diplomasiyi, askerî ilişkileri ve bölgesel ekonomik işbirliğini gerilimi azaltmaya yönelik aynı çabanın parçası hâline getirdi.
İran Hürmüz İçin Ne Öneriyor?
İran, Washington’ın şartlarını kabul etmesi hâlinde Hürmüz Boğazı’nı iki gün içinde yeniden açmaya hazır olduğunu bildirdi. Böylece daha önce önerdiği bir haftalık takvimi değiştirdi. Dar, Pakistan’ın ABD’den art arda sunulan önerilere yanıt beklediğini söyledi.
Tahran’ın açıkladığı talepler arasında yurt dışında dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakılması, yaptırımların hafifletilmesi ve ABD’nin İran limanlarına uyguladığı deniz ablukasını sona erdirmesi bulunuyor. Dondurulmuş varlıklar, sahibi hukuki veya mali kısıtlamalar nedeniyle serbestçe erişemediği para ya da mülklerdir. Yaptırımlar ticareti, bankacılığı ve diğer ekonomik faaliyetleri kısıtlayabilir.
İran, şubat ayında savaşın başlamasından bu yana su yolunu kapalı tutuyor. Küresel enerji sevkiyatları açısından hayati önemdeki boğazın kapanması petrol fiyatlarını artırırken, zaten ekonomik sıkıntılar yaşayan Pakistan üzerindeki baskıyı da artırdı. Boğazın yeniden açılması, aksamasının etkileri İran’ın ve yakın komşularının çok ötesine ulaşan bir güzergâhtan deniz taşımacılığını yeniden mümkün kılacak.
Arakçi, EİT üyelerinin Tahran’ın boğazı yeniden açma önerisini desteklediğini söyledi. Toplantının sonuç bildirisinde İran’ın savaşı sona erdirme önerisine destek verilmesini de memnuniyetle karşıladı. Washington’ın yanıtı, boğazın yeniden açılacağı tarih ve olası bir anlaşmanın uygulanmasına ilişkin takvim açıklanmamıştı.
Pakistan Haziran Anlaşmasını Yeniden Hayata Geçirmeye Çalışıyor
Pakistan, nisan ayında ABD ile İran arasında doğrudan görüşmelere ev sahipliği yaptı. İki ülke haziran ayında İslamabad Mutabakat Muhtırası olarak bilinen geçici bir anlaşma imzaladı, ancak anlaşma haftalar sonra çöktü. Mutabakat muhtırası taraflar arasındaki taahhütleri kayda geçirir; bu örnekte Pakistan, iki hükümeti geçici barış düzenlemesinin şartlarını uygulamaya ikna etmeye çalışıyor.
Dar, İran tarafıyla görüşmelerini faydalı, kardeşçe, samimi ve yapıcı olarak nitelendirdi. Son haftalarda diplomatik çabalar sekteye uğramış olsa da Pakistan’ın barış ve İslamabad anlaşmasının uygulanması için çalışmayı sürdüreceğini söyledi.
Dar, EİT toplantısının ardından gazetecilere yaptığı açıklamada Washington ve Tahran’ın anlaşmayı uygulamasını umduğunu belirtti.
"En iyisini umalım, umudumuzu yitirmedik," dedi Dar.
Pakistan’ın arabuluculuk çabalarında hem siyasi hem de askerî liderlik yer aldı. Dar, Şerif ve Münir’in bölge ülkeleri ve uluslararası ortaklarla yakın temas hâlinde olduğunu söyledi. Münir, çatışmayı sona erdirme çabalarını görüşmek üzere geçen ay İran’ı iki kez ziyaret ederek İslamabad’a mesaj ve önerileri iletmek için başka bir kanal sağladı.
Diplomasi Bu Noktaya Nasıl Geldi?
İslamabad’daki görüşmeler, aylar süren savaşın, müzakerelerin ve başarısız olan geçici uzlaşmanın ardından yapıldı. Öne çıkan gelişmeler, pazartesi günkü görüşmelerin neden hem yenilenen İran önerisine hem de daha önce imzalanmış bir anlaşmaya odaklandığını gösteriyor.
- Şubat: ABD, İsrail ve İran’ın dâhil olduğu savaş başladı; İran Hürmüz Boğazı’nı kapattı.
- Nisan: Pakistan, ABD ile İran arasındaki ilk doğrudan görüşme turuna ev sahipliği yaptı.
- Haziran: Washington ve Tahran, haftalar sonra çöken geçici İslamabad anlaşmasını imzaladı.
- Geçen ay: Münir, Pakistan’ın arabuluculuk çabaları kapsamında İran’ı iki kez ziyaret etti.
- Pazartesi: Arakçi, EİT toplantısı sırasında Dar ve diğer Pakistanlı yetkililerle görüştü; Pakistan ise Tahran’ın son önerilerine Washington’dan yanıt bekliyordu.
- Pakistan ziyaretinin ardından: Arakçi, Umman Dışişleri Bakanı ile görüşmesinin beklendiği Maskat’a hareket etti.
İran’ın yedi günlük öneriden iki günlük öneriye geçmesi, boğazın yeniden açılması için sunduğu süreyi beş gün kısalttı. Müzakerelerin odağında, İran varlıklarına erişim, yaptırımların hafifletilmesi ve limanlarına uygulanan abluka dâhil olmak üzere bu takvime bağlanan şartlar bulunuyor.
Ticaret Toplantısı Neden Güvenlik Forumu Hâline Geldi?
EİT; Afganistan, İran, Pakistan, Türkiye ve eski Sovyet cumhuriyetlerinden birkaçını bir araya getiriyor. İslamabad’daki toplantıda daha güçlü ulaşım güzergâhları ve ticaret bağlantılarıyla bölgesel ticaretin geliştirilmesi hedefleniyordu. Ancak Hürmüz çevresindeki aksama, bu hedeflerin merkezine güvenlik meselesini taşıdı.
Toplantıda Pakistan Dışişleri Bakanı sıfatıyla konuşan Dar, ülkesinin bölgesel çatışma ve istikrarsızlıktan derin endişe duyduğunu söyledi. Bu gelişmelerin, teşkilatın büyütmeye çalıştığı ekonomik faaliyetler üzerindeki etkilerine dikkat çekti.
Bunların sonuçları ulusal sınırların ötesine uzanıyor; ticaret güzergâhlarını, enerji arzını, yatırımları ve halklarımızın ekonomik projelerini aksatıyor," dedi. "Barış ve kalkınma birbirini güçlendirir.
Pakistan açısından petrol fiyatlarındaki yükseliş, ithal edilen enerjinin maliyetini artırıyor. Bölgedeki işletmeler içinse deniz taşımacılığındaki aksamalar, tedariki pahalılaştırıp teslimatları daha öngörülemez hâle getirebiliyor. Bu baskılar, ticareti görüşen bakanların barış önerilerine ve deniz ulaşımına da zaman ayırmasının nedenini açıklıyor.
Dar, diğer bölge ülkelerinin desteğiyle Pakistan’ın diplomatik çabalarını sürdüreceğini söyledi. Mesajı, EİT’nin ekonomik gündemini acil bir görevle ilişkilendirdi: ticaret ve yatırımların önünü kesen çatışmayı azaltmak.
Ekonomik Gündemin Odağında Ticaret, Ulaşım ve Enerji Var
Arakçi, ticaret, ulaşım ve enerjiyi EİT’nin üç stratejik ayağı olarak tanımladı. EİT Ticaret Anlaşması’nın, yani ECOTA’nın gözden geçirilmesi için bir teknik müzakere komitesi kurulmasını memnuniyetle karşıladı. Böylece belirli bir ticaret müzakeresi, daha geniş bölgesel işbirliği çağrılarının yanına eklendi.
Komite, katılımcı ülkeler arasındaki ticari işbirliğini düzenleyen anlaşmada değişiklikler üzerinde çalışacak. Bu çalışmanın pratik önemi, işletmelerin sınır ötesine mal satarken karşılaştığı kurallarda yatıyor. Bakanların anlaşmanın gözden geçirilmesine destek vermesi, bu çalışmayı bölgesel gündeme taşıyor.
Şerif de ticaret ve yatırım, ulaşım ve transit bağlantıları, enerji, bilgi ve iletişim teknolojileri ile sürdürülebilir kalkınma alanlarında daha yakın işbirliği çağrısında bulundu. Transit bağlantıları, malların başka bir ülkeye giderken bir ülkenin topraklarından geçmesini sağlar; bu nedenle komşular arasındaki işbirliği büyük önem taşır.
Dar ve Arakçi, özellikle bölgesel işbirliği ve bağlantısallık başta olmak üzere EİT önceliklerini ilerletme taahhütlerini yineledi. İkili açıklamada temasların sürdürülmesi ve ilişkilerin güçlendirilmesi öne çıkarken, geniş katılımlı toplantıda üye ülkelerin ekonomik işbirliğini geliştirmek istediği alanlar belirlendi.
Afganistan’ın Boş Sandalyesi Bölgesel Bir Başka Ayrılığı Ortaya Koydu
İslamabad’daki toplantıda Afganistan’dan hiçbir diplomat yer almadı; Pakistan, Taliban yönetiminin temsilcilerini davet etmedi. Afganistan’ın yokluğu, EİT üyelerinden birini bölgenin ticaret ve ulaşım ağını genişletmeye yönelik görüşmelerin dışında bıraktı.
Dar, Pakistan’ın EİT ile bütünleşmiş, komşularıyla barış içinde, huzurlu, müreffeh ve istikrarlı bir Afganistan istediğini söyledi. İlişkilerde ilerleme sağlanmasını Afgan yönetiminin komşu ülkelerin güvenlik kaygılarına, özellikle de terörizme yönelik adımlar atmasına bağladı.
Pakistan, Taliban yönetimini Tehrik-i Taliban Pakistan’ı (TTP), Beluç Kurtuluş Ordusu’nu ve El Kaide’nin Hint Alt Kıtası kolunu barındırmakla suçluyor. Kabil, Pakistanlı militanlara destek verdiği iddiasını reddediyor. TTP, Afganistan’daki Taliban’dan ayrı bir örgüt olsa da iki yapı yakın müttefik.
Tekrarlanan sınır çatışmaları ve Pakistan’ın hava saldırıları bu yıl ilişkileri daha da kötüleştirdi. Bu anlaşmazlık, İslamabad’da ele alınan ekonomik işbirliğinin önünde doğrudan bir engel oluşturuyor: ticaret güzergâhlarının malların güvenilir biçimde hareket edebileceği sınırları kullanması gerekiyor; süren şiddet ise bu hareketliliği sürdürmeyi zorlaştırıyor.
İran Bölgesel Güvenlik Görüşmeleri ve Gazze’ye Yardım Çağrısı Yaptı
Arakçi, EİT toplantısında bölge ülkelerinin öncülük edeceği kapsayıcı bir güvenlik diyaloğu çağrısında bulundu. İran’ın diplomasiye ve barışçıl çözümlere bağlılığını sürdürdüğünü söylerken ABD’yi saldırganlık, tehditler, hedefli suikastlar, ekonomik baskı ve abluka uygulamakla suçladı.
İran Dışişleri Bakanı, ABD’nin bu eylemlerini uluslararası hukukun ve Birleşmiş Milletler Şartı’nın ihlali olarak nitelendirdi. Basra Körfezi’ndeki güvensizlikten ve Hürmüz Boğazı çevresindeki gelişmelerden ABD ile İsrail’i sorumlu tuttu. Bu suçlamalar, Tahran’ın güvenliğe bölgesel bir yaklaşım getirilmesi yönündeki savunusunun parçasıydı.
Arakçi, İsrail’in Gazze’deki eylemlerini de soykırım olarak nitelendirerek kınadı; işgal altındaki Batı Şeria ve Doğu Kudüs’te yerleşimlerin genişletilmesi ve Filistinlilerin yerinden edilmesine karşı uyarıda bulundu. Gazze’ye gıda, ilaç, geçici barınak ve temel altyapının yeniden inşası için gerekli malzemelerin kesintisiz ulaştırılmasını sağlayacak adımlar atılması çağrısı yaptı.
Açıklamalarında insani ihtiyaçları, toplantının ticaret ve güvenlik görüşmeleriyle birlikte ele aldı. Gazze’deki siviller için talepler acil gereksinimlere odaklanıyordu: gıda, tıbbi bakım, barınma ve temel hizmetlerin yeniden sağlanması.
Arakçi’nin Bir Sonraki Diplomatik Durağı Maskat
Arakçi, Pakistan ziyaretini tamamladıktan sonra İslamabad’dan Maskat’a hareket etti ve Ummanlı mevkidaşıyla görüşmesi bekleniyordu. Bu ziyaret, önceki hafta Hürmüz Boğazı’ndaki Umman’a ait bir adada seyrüsefer sistemlerine yönelik gerçekleştirildiği bildirilen saldırının ardından geldi.
Seyrüsefer sistemleri, gemilerin konumlarını belirlemelerine ve güvenli seyretmelerine yardımcı olur. Bildirilen saldırı, savaş, ablukalar ve boğazın yeniden açılmasına yönelik müzakerelerden zaten etkilenen su yoluna yeni bir güvenlik kaygısı ekledi.
Pakistan’ın acil diplomatik görevi, Tahran’ın önerilerine ABD’den yanıt almak ve haziran anlaşmasının uygulanması için çaba göstermek. Arakçi’nin Umman’a geçmesi, İslamabad’daki görüşmelerin ardından bölgesel temasların sürdüğünü gösterirken Dar ve İranlı bakan yakın teması koruma konusunda mutabık kaldı.
Öne Çıkanlar
- Dar ve Arakçi, EİT Bakanlar Konseyi’nin 30. toplantısı sırasında İslamabad’da görüştü ve yakın istişareleri sürdürme konusunda mutabık kaldı.
- Pakistan, Hürmüz Boğazı’nı iki gün içinde yeniden açmaya yönelik şartlı teklif dâhil, İran önerilerine Washington’dan yanıt bekliyor.
- İran, dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasını, yaptırımların hafifletilmesini ve ABD’nin limanlarına uyguladığı deniz ablukasının sona ermesini istiyor.
- Pakistan, imzalanmasından haftalar sonra çöken haziran tarihli İslamabad anlaşmasının uygulanmasını yeniden canlandırmaya çalışıyor.
- EİT’de ticaret, ulaşım ve enerji ele alınırken Pakistan’la yaşanan güvenlik anlaşmazlığı nedeniyle Afganistan toplantıda yer almadı.
- Arakçi, Maskat’a hareket etmeden önce Pakistan başbakanı ve genelkurmay başkanıyla da görüştü.






