Su Kıtlığı Derinleşirken Bangladeş, Aralık’taki Son Tarihten Önce Ganj Anlaşması İstiyor

10 dakikalık okuma
Bangladesh Seeks Ganges Treaty Before December Deadline as Water Shortages Deepen

Su, tarım ve geçim kaynakları için aralıkta son tarih

Kurak mevsimde debinin azalması çiftlikleri, balıkçılığı ve tatlı su kaynaklarını tehdit ederken Bangladeş, 30 yıllık anlaşmasının 12 Aralık 2026’da sona ermesinden önce Hindistan’la yeni bir su paylaşımı anlaşması yapmak istiyor. Son tarih yaklaşırken Bangladeş’in en büyük sulama projesi, sulamak üzere tasarlandığı 955 kilometrekareye karşılık yalnızca 550 kilometrekare tarım arazisine hizmet veriyor.

İçindekiler
  1. Su, tarım ve geçim kaynakları için aralıkta son tarih
  2. Mevcut anlaşmada su paylaşımı nasıl düzenleniyor?
  3. Bangladeş neden daha güçlü güvence istiyor?
  4. Siyasi gerilime rağmen teknik temaslar sürüyor
  5. Anlaşmazlık bu noktaya nasıl geldi?
  6. Bihar, Hindistan’ın kendi ihtiyaçlarının güvence altına alınmasını istiyor
  7. Tarım, balıkçılık ve Sundarbans bağlantılı baskılarla karşı karşıya
  8. Daha kapsamlı bir anlaşma neleri içerebilir?
  9. Yeni bir baraj ve taşkın yapan bir nehir
  10. Öne çıkanlar

12 Aralık 1996’da imzalanan Ganj Anlaşması, Bangladeş’in yaklaşık 20 kilometre yukarısında bulunan Hindistan’daki Farakka Barajı’nda su paylaşımını düzenliyor. Anlaşmada otomatik uzatma hükmü bulunmuyor. Bu nedenle aralık sonrasında üzerinde uzlaşılan tahsis çerçevesinin sürmesi için müzakere yoluyla yeni bir anlaşma yapılması gerekiyor.

Bangladeş’in su paylaşımı teknik komitesine başkanlık eden başbakan danışmanı Rashed Al Mahmud Titumir, karşılıklı yarar ve saygıya dayalı bir anlaşma çağrısında bulundu. Dakka, su kıtlaştığında daha güçlü koruma istiyor; Hindistan eyaletleri ise Yeni Delhi’ye kendi su kaynaklarını güvence altına alması için baskı yapıyor.

Meselenin önemi sınırların çok ötesine uzanıyor. Bangladeş’te Padma olarak bilinen Ganj, Dünya Bankası’nın 655 milyon kişinin yaşadığını belirttiği bir havzada 2.525 kilometre boyunca akıyor. Bu nüfusun 50 milyondan fazlası Bangladeş’te yaşıyor. Nehir havzası, bir nehrin ve kollarının sularını topladığı kara parçasıdır.

Kurak Barind bölgesinde yaşayan Protestan rahip Bikash Soren, 72, köyünden yıl boyunca büyük teknelerin geçtiğini hatırlıyor. Şimdiyse yılın bir bölümünde neredeyse akmayan bir nehirden söz ediyor.

"Yılın neredeyse üç ayında nehrin aktığını pek göremezsiniz," dedi.

Soren, geçen mevsim su seviyelerinin düşmesinin pirinç ve buğday ekinlerini mahvetmesinin ardından iki çiftçinin intihar ederek hayatını kaybettiğini söyledi. Onun anlattıkları, aksi hâlde debi ölçümleri, tahsis tabloları ve diplomatik ifadeler etrafında dönen müzakerelerin ardındaki insani baskıyı gözler önüne seriyor.

Reklam

Mevcut anlaşmada su paylaşımı nasıl düzenleniyor?

Farakka, Kalküta Limanı’na ulaşımı desteklemek amacıyla Ganj’ın bir bölümünü Bhagirathi-Hooghly nehir sistemine yönlendiriyor. Hindistan burayı bir su yönlendirme yapısı olarak tanımlıyor; yaklaşık 40.000 cusec suyu bir besleme kanalına aktarırken kalan su Bangladeş’e doğru akmayı sürdürüyor.

Cusec, bir noktadan saniyede geçen bir fit küp su miktarını ifade eder. Su arzının hacim bakımından debisini ölçer. 35.000 cusec yaklaşık saniyede 991 metreküpe karşılık gelir.

Anlaşma, Farakka’ya ulaşan su miktarına göre farklı tahsis kuralları uyguluyor:

  • Debi 70.000 cusec’in altındaysa Hindistan ve Bangladeş mevcut akışı genellikle eşit paylaşır.
  • Debi 70.000 ile 75.000 cusec arasındaysa Bangladeş 35.000 cusec alır, kalan su Hindistan’a verilir.
  • Debi 75.000 cusec veya üzerindeyse Hindistan 40.000 cusec alır, kalan su Bangladeş’e verilir.
  • 11 Mart ile 10 Mayıs arasında her ülkeye, dönüşümlü üç 10 günlük dönem boyunca 35.000 cusec verilir.
  • Herhangi bir 10 günlük dönemde debi 50.000 cusec’in altına düşerse hükümetler acil düzenlemeleri görüşmek üzere derhâl istişare etmek zorundadır.

Observer Research Foundation’da program koordinatörü Sohini Bose’un 23 Ekim’de yayımlanan anlaşmanın yenilenmesine ilişkin analizinde, bu acil istişare kuralı müzakerelerin temel meselelerinden biri olarak tanımlanıyor. Bangladeş, ciddi kıtlık dönemlerinde daha fazla güvence istiyor; Hindistan ise kaynakların azalması hâlinde tahsisatları müzakere etme esnekliğine önem veriyor.

Bangladeş neden daha güçlü güvence istiyor?

Bangladeş’in talebi, su debisinin olağanüstü ölçüde düşmesi durumunda korunmaya ilişkin. Mevcut 35.000 cuseclik dönüşümlü tahsis, debi 50.000 cusec’in altına indiğinde istişare yapılmasını öngören kuralla birlikte uygulanıyor. Dakka, bu kıtlık koşullarında daha sağlam bir güvence istiyor.

1977 tarihli anlaşma, Bangladeş’in her 10 günlük dönem için belirlenen tahsisatının en az yüzde 80’ini güvence altına alıyordu. 1982’de imzalanan bir mutabakat zaptı, bu korumanın yerine iki ülkenin kıtlığı orantılı biçimde paylaşmasını öngören bir sistem getirdi.

Su Kaynakları Bakanı Shahiduddin Chowdhury Anee, Bangladeş’in garantili su talebini ekim ayında açıklarken önceki güvencenin yeniden yürürlüğe konmasını öncelik olarak belirledi. Yenileme görüşmelerinde sunulan ayrı bir öneri ise kurak mevsim boyunca Bangladeş’e sabit en az 35.000 cusec su verilmesini öngörüyor. Bu öneriler farklı yükümlülükler getirir: Biri belirlenmiş tahsisatın belli bir yüzdesini korurken diğeri sabit bir hacim belirliyor.

Reklam

Bangladeş, su kaynaklarının uzun vadede azalması sorunuyla da karşı karşıya. Yenileme görüşmelerinde atıfta bulunulan tarihî verilere göre, Farakka faaliyete geçmeden önce, 1934-1974 döneminde Hardinge Köprüsü’ndeki Ganj’ın kurak mevsim ortalama debisi saniyede 2.451 metreküptü. Bu rakam 1997-2010 döneminde 1.295’e geriledi. Sonraki değer yaklaşık yüzde 47 daha düşük.

Bir çiftçi için garantili tahsisat, ne kadar arazi ekeceğine karar verirken daha sağlam bir dayanak sunar. Müzakereciler içinse nehrin iki ülkenin toplam ihtiyacından daha az su taşıdığı durumlarda yükün nasıl paylaşılacağı konusunda uzlaşmak zor.

Siyasi gerilime rağmen teknik temaslar sürüyor

Bangladeş, Hindistan’ın anlaşmanın yenilenmesi için yaptığı müzakere talebine yanıt vermediğini söylüyor. Hindistan Dışişleri Bakanlığı, nehirlerle ilgili konuları ortak nehirlerde iş birliğinden sorumlu ikili organ olan Ortak Nehirler Komisyonu’na (JRC) yönlendirdi.

Teknik temaslar sürüyor. Komisyonun 90. Teknik Komite Toplantısı kapsamında 20 Mayıs’ta Kalküta’da dört gün süren görüşmeler başladı; Farakka’da ortak ölçümler yapılması planlandı. Bangladeş heyetine JRC üyesi Md Anwar Kadir başkanlık etti. Hindistan ve Bangladeş ekipleri teknik değerlendirmeler için ocak ayında da barajı ziyaret etti.

Komisyonun bakanlar düzeyinde resmen doğrulanan son toplantısı, 12 yıllık aranın ardından 2022’de yapıldı. Önerilen Teesta su anlaşması 2011’den bu yana askıda. Bu durum, teknik görüşmelerin siyasi bir uzlaşma sağlanmadan da sürebildiğini gösteriyor.

Şeyh Hasina’nın Bangladeş’teki 2024 ayaklanması sırasında Hindistan’a kaçmasının ardından ilişkiler kötüleşti. Hasina’nın hâlâ orada bulunması ve Dakka’nın insanlığa karşı suçlardan mahkûm edilmesinin ardından Hasina’nın iadesi için yürüttüğü girişimler diplomatik ortamı daha da karmaşık hâle getiriyor. Hasina, aralık ayında Bangladeş’e dönmeyi planladığını söyledi. Başbakan Tarique Rahman’ın Hindistan’a olası ziyareti ise henüz doğrulanmadı.

Hindistanlı yetkililer, mevcut şartları yalnızca uzatmak yerine artan talebi, buzulların küçülmesini ve yeraltı suyu kullanımını dikkate alan yeni bir anlaşma için müzakere etmeyi tercih ettiklerini belirtti. Böyle bir anlaşmanın ne zaman tamamlanacağına dair üzerinde uzlaşılmış bir takvim açıklanmadı.

Anlaşmazlık bu noktaya nasıl geldi?

Farakka, 14 yıl süren inşaatın ardından 1975’te açıldı. Bangladeş, Hindistan’ı gereğinden fazla su yönlendirmekle suçladı ve iki ülke 1977’de su paylaşımı konusunda uzlaşmadan önce anlaşmazlık Birleşmiş Milletler’e taşındı.

Başlıca dönüm noktaları, yeni bir aranın neden Bangladeş’te bu kadar kaygı yarattığını gösteriyor:

  • 1975: Hindistan, suyu Bhagirathi-Hooghly sistemine yönlendirmek amacıyla Farakka Barajı’nı açtı.
  • 1977: Hindistan ve Bangladeş, kıtlık dönemlerinde Bangladeş’in belirlenmiş tahsisatının yüzde 80’inin korunmasını da içeren bir su paylaşımı anlaşması yaptı.
  • 1982: Bir mutabakat zaptı, bu güvenceyi açığın orantılı paylaşımıyla değiştirdi.
  • 1985: Mutabakat zaptı üç yıl daha uzatıldı, ardından yürürlükten kalktı.
  • 12 Aralık 1996: İki ülke mevcut anlaşmayı 30 yıllığına imzaladı.
  • 20 Mayıs 2026: Teknik yetkililer dört günlük toplantılara ve ortak debi değerlendirmelerine başladı.
  • 12 Aralık 2026: Mevcut anlaşmanın süresi doluyor.
Reklam

Dakka merkezli çevre örgütü Riverine People’dan Sheikh Rokon, anlaşmanın olmadığı yılların Bangladeş’in nehir ağına ağır zarar verdiğini söylüyor.

"Anlaşmanın olmadığı yıllarda Ganj zarar gördü ve en az üç nehir neredeyse kurudu," dedi.

Rokon, her iki yakada da tatlı su talebi arttığı için anlaşmanın yeniden sona ermesinin daha ağır sonuçlar doğurmasından endişe ediyor. Bu kaygı, anlaşmanın sona erme tarihini aşağı havzadaki topluluklar için ne kadar su kalacağı sorusuna bağlıyor.

Bihar, Hindistan’ın kendi ihtiyaçlarının güvence altına alınmasını istiyor

Bihar, Hindistan yenilenen şartları kabul etmeden önce tarım, sanayi ve içme suyu ihtiyaçlarının hesaplanmasını ve yasal güvenceye bağlanmasını istiyor. Eyaletin başbakan yardımcısı ve Su Kaynakları Bakanı Vijay Kumar Choudhary, 1996’da eyaletin ihtiyaçlarının göz ardı edildiğini söylüyor.

Choudhary, Farakka’yı yukarı havzada biriken tortularla, Bhagalpur, Munger, Khagaria ve Begusarai’deki sellerle ve kurak aylardaki su sıkıntısıyla ilişkilendiriyor. Bihar’ın kaygılarının 21 Ağustos’ta Delhi’ye giden heyetin ziyareti sırasında Dışişleri Bakanı S Jaishankar ve Maliye Bakanı Nirmala Sitharaman’a iletildiğini söylüyor.

Bihar’ın kurak dönemde 2.000 cusec su istediği, eyalet içindeki bir komitenin ise 900 cusec önerdiği bildiriliyor. Aradaki fark büyük: Eyaletin talebi, komitenin önerisinin iki katından fazla.

Araştırmacılar Bihar’ın soruna ilişkin açıklamasına itiraz ediyor. Güney Asya Barajlar, Nehirler ve İnsanlar Ağı’nın koordinatörü Himanshu Thakkar, eyalette Ganj suyunu depolayacak büyük tesislerin bulunmamasına dikkat çekiyor. Kanpur Hindistan Teknoloji Enstitüsü’nde yer bilimleri profesörü olan Rajiv Sinha ise temel sorunun tortu olduğunu belirtiyor.

Sinha, tortuların nehir yataklarını tıkayarak suyun daha geniş bir alana yayılmasına yol açabileceğini açıklıyor. Tortu, nehrin taşıdığı kum, mil ve diğer maddelerdir. Bu maddelerin hareketi, nehir yatağının derinliğini, taşkınların seyrini ve tarım arazilerini etkiler.

2022’de açılan Bihar Ganj Su Tedarik Projesi, Gaya ve Rajgir’e borularla su taşıyor. Projenin su çekmesine temmuz-ekim aylarında, muson mevsiminde izin veriliyor. Bu nedenle Hindistan’ın müzakere zorluğu hem Bangladeş’le ilişkileri hem de kendi eyaletleri arasındaki farklı öncelikleri kapsıyor.

Tarım, balıkçılık ve Sundarbans bağlantılı baskılarla karşı karşıya

Bangladeş’in Ganj-Kobadak Sulama Projesi, 955 kilometrekare tarım arazisine su sağlamak üzere tasarlandı. Bildirilen kapsama alanı 550 kilometrekareye düştü. Bu, 405 kilometrekarelik ya da hedeflenen alanın yaklaşık yüzde 42’si kadar bir azalma demek.

Reklam

Balıkçılar da geçimlerini sağlama biçimlerini değiştiriyor. 55 yaşındaki Abu Bakar Siddique, av miktarı azalınca nehirde balık tutmayı bırakıp göletlerde balık yetiştirmeye başladı.

Siddique, nehirde yakalanan balık çeşitlerinin azalmasını şöyle anlattı:

Eskiden pek çok çeşit yakalardım.

Gorai Nehri, Ganj’ın tatlı sularını dünyanın en büyük mangrov ormanı ve Dünya Mirası alanı olan Sundarbans’a taşıyor. Tatlı su, tuzlu suyun iç kesimlere yayılmasını sınırlandırmaya yardımcı oluyor. Bu kaynak azaldığında yükselen deniz seviyesi, kıyı suları ve ekosistemler üzerindeki baskıyı artırıyor.

Rajshahi Üniversitesi’nde jeoloji profesörü olan Chowdhury Sarwar Jahan, nehir debisinin yetersiz kalmasının yıkıcı sonuçlar doğurabileceği uyarısında bulunuyor. Tarım arazileri, balıkçılık sahaları ve mangrovlar birbirine bağlı kanallarda akan suya dayanıyor. Bu nedenle su kıtlığının etkileri ana nehrin çok ötesine ulaşabiliyor.

Daha kapsamlı bir anlaşma neleri içerebilir?

JRC’nin Bangladeşli eski üyesi Malik Fida A. Khan, Hindistan’ın yukarı havzada ek barajlar inşa ettiğini söylüyor. Yeni bir anlaşmaya iklim hükümlerinin ve havzanın tamamının yönetiminin dâhil edilmesini istiyor.

Havza yaklaşımı, Farakka’daki su paylaşımının yanı sıra nehir kollarını, yeraltı suyunu, tortuları ve ekosistemleri de hesaba katardı. Yeraltı suyu önemlidir; çünkü kara altındaki sular yağışsız dönemlerde nehirleri besleyebilir. Daha yoğun su çekimi bu katkıyı azaltabilir.

Bose’un aktardığı öneriler arasında, Ganj’a Himalaya sularını taşıyan Ghaghara, Gandaki ve Koshi nehirlerinin ülkesi Nepal’i sürece dâhil etmek de yer alıyor. Bangladeş Ulusal Nehirleri Koruma Komisyonu’nun eski başkanlarından biri, 30 yıllık yeni bir dönem yerine üç yıllık bir yenileme süresi de önerdi. Hindistan bu önerileri desteklemedi.

Bangladeş’in su diplomasisi, Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu’nun Su Sözleşmesi’ne katılma girişimini de kapsıyor. Başka öneriler ise ortak su kullanımını, komşu devletlere verilebilecek zararları ve ekosistemlerin korunmasını ele alan 1997 tarihli ayrı BM Uluslararası Su Yolları Sözleşmesi’ne katılmasını istiyor.

Farakka’ya Hindistan içinde de uzun süredir itiraz ediliyor. Nitish Kumar 2016’da barajın kaldırılması çağrısı yaptı; 2017 Patna Bildirisi ise nehrin doğal akışının yeniden sağlanmasını istedi. Bu talepler, tartışmayı ülkeler arasındaki su tahsisatından yapının kendi etkilerine doğru genişletiyor.

Yeni bir baraj ve taşkın yapan bir nehir

Dakka, mayıs ayında 2,8 milyar dolarlık Padma Barajı Projesi’ni onayladı. Projede 113 megavatlık bir hidroelektrik santrali yapılması planlanıyor. Projenin su kıtlığını hafifletmesi amaçlanıyor; ancak yenileme görüşmelerindeki eleştirmenler, yeni bir barajın Bangladeş’in nehrin doğal işlevlerini yeniden tesis etme talebini zayıflatabileceğini savunuyor.

Bangladeş, kurak mevsimdeki su kıtlığının yanı sıra yıkıcı taşkınlarla da mücadele etmek zorunda. Su Geliştirme Kurulu, nehrin Chapainawabganj bölgesinde son yıllarda üç kilometre genişlediğini, yani genişliğinin neredeyse iki katına çıktığını söylüyor.

Reklam

50 yaşındaki Rehana Khatun, Fielder Bazar köyündeki evini kaybetti ve şimdi bambudan yapılmış bir barınakta yaşıyor. Taşkın sularının gücünü şöyle anlattı:

"Nehir azgınlaştı ve kıyı boyunca ne varsa yutmaya başladı," dedi.

Khatun’un yaşadıkları ile Soren’in neredeyse durma noktasına gelen nehir anlatımı, aynı sorunun farklı mevsimlerdeki hâllerini gösteriyor. Toplulukların kurak aylarda güvenilir tatlı suya, şiddetli yağış dönemlerinde ise erozyon ve taşkınlara karşı korunmaya ihtiyacı var. 1996 tarihli anlaşmanın yerine neyin geçeceğine karar verirken müzakereciler her iki konuyu da ele alma baskısıyla karşı karşıya.

Öne çıkanlar

  • Ganj su anlaşmasının süresi 12 Aralık 2026’da doluyor ve otomatik uzatma hükmü bulunmuyor.
  • Bangladeş, debinin olağanüstü düşmesi hâlinde daha güçlü koruma istiyor.
  • Mevcut anlaşma, Farakka’daki debi 50.000 cusec’in altına düştüğünde acil istişare yapılmasını gerektiriyor.
  • Bihar, su ihtiyaçlarının yasal güvence altına alınmasını istiyor; araştırmacılar ise depolama ve tortu sorunlarına dikkat çekiyor.
  • Bangladeş’in en büyük sulama projesi, tasarlanan kapsama alanından yaklaşık yüzde 42 daha az araziye hizmet veriyor.
  • Teknik toplantılar sürüyor ancak nihai anlaşma için bir takvim açıklanmadı.
  • Öneriler arasında havzanın daha kapsamlı yönetimi, Nepal’in sürece katılması ve daha kısa bir yenileme süresi bulunuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir