2004'ten beri ertelenen reform için son tarih
Endonezya Anayasa Mahkemesi, hükümet ve parlamentoya ülkenin askerî yargı yasasını yeniden düzenlemeleri için Ekim 2028'e kadar süre verdi. Böylece 2004'ten beri bekleyen, adi suçlarla itham edilen askerlerin sivil mahkemelerde yargılanmasına izin verilmesini öngören reform için son tarih belirlenmiş oldu.
İçindekiler
- 2004'ten beri ertelenen reform için son tarih
- Hangi suçlara hangi mahkeme bakmalı?
- 2004'te verilen söz neden hayata geçmedi?
- Dilekçeye konu olan Medan davası
- Bir gazetecinin öldürülmesi soruşturmadaki ayrımı gözler önüne seriyor
- Asit saldırısı baskıyı yeniden artırdı
- Parlamento ve bakanlık neler hazırlıyor?
- Reform mahkeme salonunun ötesine uzanmalı
- Ordunun daha geniş rolü, hesap verebilirliği daha acil kılıyor
- Öne Çıkanlar
Mahkemenin dokuz üyesi, 15 Ekim 2026'da 31/1997 sayılı Askerî Yargı Yasası'nın koşullu olarak anayasaya aykırı olduğuna oy birliğiyle hükmetti. 260/PUU-XXIII/2025 sayılı karara göre yasa koyucular iki yıl içinde değişiklik yapmazsa yasa bağlayıcı hukuki gücünü yitirecek.
Başvuru, mahkeme seçiminin adalete erişimi nasıl etkilediğini gösteren deneyimleri olan aileleri bir araya getirdi. Başvuruculardan biri, Medan'da uğradığı ölümcül saldırı sonucunda bir askerin 10 ay hapis cezası aldığı 15 yaşındaki Michael Histon Sitanggang'ın annesi. Bir diğeri ise gazeteci babası Rico Sempurna Pasaribu'yu Kuzey Sumatra'da üç yakınıyla birlikte çıkan kundaklama yangınında kaybeden Eva Meilani.
Endonezya'nın 1945 Anayasası'nın 24(1) ve 28D(1) maddeleri, yargı bağımsızlığını ve yasa önünde eşit muameleyi güvence altına alıyor. Mahkeme, askerî yargı çerçevesinin bu güvenceleri karşılayacak şekilde değiştirilmesi, askerî suçlarla adi suçlar arasında net bir sınır çizilmesi gerektiğine hükmetti.
Kurbanlar açısından mesele, duruşmadan önce başlıyor. 1997 tarihli yasaya göre sivil polisler, görevdeki askerî personel hakkında genellikle soruşturma yürütemiyor. Soruşturmalar, kovuşturmalar ve yargılamalar bunun yerine, hâkimlerinin de görevdeki askerler olduğu askerî bir yapı içinde ilerliyor. Reformun, şikâyeti kimin soruşturabileceğini, davanın mahkemeye taşınıp taşınmayacağına kimin karar vereceğini ve davaya hangi mahkemenin bakacağını belirlemesi gerekiyor.
Hangi suçlara hangi mahkeme bakmalı?
Dilekçede, geniş kapsamlı suç tanımı nedeniyle özellikle 9(1). madde ile birlikte, 43(3) ve 127. maddeler hedef alındı. Son iki hüküm, askerî savcılarla davaların yargılanmak üzere sevkinden sorumlu makamlar arasındaki anlaşmazlıkların ele alınmasıyla ilgili.
Başvurucular, askerî yargının yalnızca askerî suçları kapsaması için 9(1). maddenin daraltılmasını istedi. Yargı yetkisi, bir davayı soruşturma veya görme konusundaki hukuki yetki anlamına geliyor. Başvurucular, kişinin asker olmasının adi bir ceza davasını kendiliğinden askerî yargı sisteminin kapsamına sokmaması gerektiğini savundu.
Yargıç Enny Nurbaningsih, suçun askerî nitelik taşımadığı ancak hesap verme sorumluluğunun askerî komutaya dayalı bir yapı içinde kaldığı durumlarda ortaya çıkan tehlikeyi şöyle açıkladı:
askerî kurumun çıkarlarının bağımsız ve tarafsız yargı süreçlerini güvence altına alma gerekliliğiyle çatışması yönünde yapısal bir risk vardır.
Mahkeme; askerî ve adi suçların açıkça tanımlanmasını, iki yargı sistemi arasındaki sınırların belirlenmesini ve davanın hangi mahkemeye ait olduğu konusundaki anlaşmazlıkları çözecek bir mekanizma kurulmasını istedi. Bu kurallar, kurumlar anlaşmazlığa düştüğünde sorumluluğu belirsiz bırakmak yerine soruşturmacılara ve ailelere izleyecekleri bir yol sunacak.
2004'te verilen söz neden hayata geçmedi?
Endonezya'nın 2004 tarihli Silahlı Kuvvetler Yasası, askerlerin askerî suçlardan dolayı askerî mahkemelerde, adi ceza suçlarından dolayı ise sivil mahkemelerde yargılanmasını zaten öngörüyor. Ancak bu hükmün yürürlüğe girmesi, yeni bir askerî yargı yasasının çıkarılması şartına bağlandı. Ardışık hükümetler gerekli düzenlemeyi tamamlamadı.
Reform, Cumhurbaşkanı Soeharto'nun 1998'deki otoriter yönetiminin sona ermesinin ardından yaşanan değişikliklerden doğdu. Halk Danışma Meclisinin 2000 tarihli bir kararı da askerî suçlarla adi suçlar arasındaki ayrımı ortaya koydu. Ekim 2026'ya gelindiğinde Silahlı Kuvvetler Yasası'nın bu ilkeyi içermesinin üzerinden yirmi yılı aşkın süre geçmişti.
Endonezya Hukuki Yardım Vakfı avukatı Muhammad Afif Abdul Qoyim, 28 Ekim tarihli Human Rights Watch açıklamasında yasa koyucuları son tarihi beklemeden harekete geçmeye çağırdı:
Askerî Yargı Yasası'nı, yeni kuralların Anayasa Mahkemesi kararına uygun olmasını sağlayacak şekilde değiştirmek için iki yıl beklemeye gerek yok.
Karar, uzun süredir ertelenen yasama vaadini yaptırımı olan bir yükümlülüğe dönüştürüyor: Yasa Ekim 2028'e kadar değiştirilmezse yürürlükteki düzenleme hukuki gücünü kaybedecek.
Dilekçeye konu olan Medan davası
Michael Histon Sitanggang, 24 Mayıs 2024'te Kuzey Sumatra'nın Medan kentinde, mahalleler arasındaki demiryolu hatlarının yakınında çıkan bir kavgaya müdahale sırasında saldırıya uğradı. Annesi, Başçavuş Reza Pahlivi'nin yargılanmasının ardından askerî yargı yasasına itiraz etti.
Mahkeme belgesine kaydedilen anlatımına göre askerî soruşturmacılar, askeri 7 Ocak 2025'te şüpheli olarak belirledi. Dava 9 Temmuz 2025'te Medan askerî mahkemesine taşındı. Anne, soruşturma ve yargılama boyunca askerin serbest kaldığını ve görevini sürdürdüğünü söyledi.
Askerî mahkeme 10 ay hapis cezası verdi ve anneye 12.777.100 rupi tazminat ödenmesine hükmetti. Ödeme yapılmaması hâlinde bu tutarın yerine üç ay hapis cezası uygulanacaktı. Tazminat, mahkûm edilen kişinin mağdura veya mağdurun ailesine ödemesine hükmedilen karşılıktır. Human Rights Watch, suçun azami cezasının 15 yıl olduğunu belirtti.
Annenin itirazı hem cezaya hem de bu cezayı doğuran sürece ilişkindi. Dilekçede gecikmeler, tutuklama yapılmaması ve adi bir ceza suçunun askerî mahkemede görülmesi kararına dikkat çekildi. Bu şikâyetler, ailenin yaşadıklarını eşit muameleye ilişkin daha geniş bir anayasal tartışmanın merkezine taşıdı.
Bir gazetecinin öldürülmesi soruşturmadaki ayrımı gözler önüne seriyor
Tribrata TV'de çalışan 47 yaşındaki gazeteci Rico Sempurna Pasaribu, 27 Haziran 2024'te Kuzey Sumatra'nın Kabanjahe kentindeki evinin ateşe verilmesi sonucu eşi, oğlu ve torunuyla birlikte hayatını kaybetti. Saldırıdan önce, Orduya bağlı 125. Tabur'dan Onbaşı Herman Bukit'in yönettiği öne sürülen yasa dışı kumar faaliyetleriyle ilgili haberlerini kaldırması için tehdit edilmiş ve baskı görmüştü.
Mahkeme belgesine göre, sivil sanıklardan üçü müebbet hapis cezasına çarptırıldı. Pasaribu'nun kızı Eva Meilani, askerî bağlantı iddiasının soruşturulmasını istedi; 12 Temmuz 2024'te Ordu Askerî Polisi Merkezine, 18 Temmuz'da ise bölgesel askerî polise başvuruda bulundu.
Meilani mahkemeye, askerî soruşturmacıların önemli bir soruşturma adımı atmadığını ve kendisinden delil almalarına rağmen gelişmeler hakkında bilgi vermediğini söyledi. I/Bukit Barisan Bölgesel Askerî Komutanlığına bağlı askerî polis, kapalı yürütülen soruşturma sonucunda Bukit'i şüpheli olarak belirlemeye yetecek kanıt bulunmadığını bildirdi.
Gazetecileri Koruma Komitesi, Free Press Unlimited ve Medan Hukuki Yardım Enstitüsü, 26 Ekim'de yayımladıkları ortak reform çağrısında Kuzey Sumatra eyalet polisinden cinayet soruşturmasını yeniden açmasını istedi. Kuruluşlar ayrıca Endonezya Basın Yasası'ndaki ilgili güvencelerden yararlanılarak şeffaf bir soruşturma yürütülmesini talep etti.
Çağrıya göre Bağımsız Gazeteciler Birliği, 2016 ile 2025 yılları arasında askerî personelin karıştığı 60 sindirme vakası kaydetti. Tehditlerle karşı karşıya kalan gazeteciler açısından reform, askerlerle ilgili iddiaları hangi soruşturmacıların takip edebileceğini ve bunun sonucunda açılacak davalara hangi mahkemenin bakabileceğini değiştirecek.
Asit saldırısı baskıyı yeniden artırdı
Kayıplar ve Şiddet Mağdurları Komisyonu (KontraS) başkan yardımcısı Andrie Yunus, 12 Mart 2026'da düzenlenen asitli saldırıda vücudunun yüzde 24'ünde yanıklar oluştu. Human Rights Watch, 27 yaşındaki aktivistin sağ gözünü kaybetme ihtimaliyle de karşı karşıya olduğunu bildirdi.
Cakarta askerî mahkemesi haziran ayında dört askeri mahkûm etti; 18 ay ile üç yıl arasında değişen hapis cezaları verdi ve askerlikten ihraç kararı aldı. Askerî temyiz mahkemesi 20 Ağustos'ta en uzun iki cezayı altışar ay indirdi ve bu askerlerin onursuz şekilde ihraç edilmesi kararlarını bozdu. Diğer iki asker daha kısa cezalarını korudu.
Yargı Komisyonu, davayı ilk derece mahkemesinde gören heyetin etik ihlallerde bulunduğunu ileri sürdü. Human Rights Watch da saldırının emrini veren veya finansmanını sağlayan kişiler dâhil başkalarının olaya karışıp karışmadığını belirlemek için sivillerin yöneteceği bağımsız bir soruşturma çağrısı yaptı.
Saldırı ve temyiz süreci, soruşturmadan cezaya kadar uzanan değişiklik taleplerini daha acil hâle getirdi. KontraS, Anayasa Mahkemesi kararının askerleri hesap verebilir bir kolluk sürecinden koruyan hukuki boşluğu giderdiğini söyledi.
Parlamento ve bakanlık neler hazırlıyor?
Temsilciler Meclisi Komisyon I'in başkan yardımcısı Dave Akbarshah Fikarno, diğer adıyla Dave Laksono, 23 Ekim'de komisyonun Temsilciler Meclisi Yasama Organı (Baleg) ve hükümetle koordinasyon kurarak değişikliği Öncelikli Ulusal Mevzuat Programı'na aldıracağını söyledi. Program, öncelikli olarak ele alınacak yasa tasarılarını belirliyor.
Dave, çalışmaların mahkemenin belirlediği son tarihten çok önce başlatılması çağrısında bulundu. Değişikliğin, yargı yetkilerini netleştirirken mağdurların ve yargı sürecine katılan herkesin haklarını koruması gerektiğini söyledi. Ayrıca Savunma Bakanlığı ve Endonezya Silahlı Kuvvetleri (TNI) yetkililerini, Hukuk Bakanlığıyla koordinasyon içinde esaslı katkı sunmaya çağırdı.
Hukuk Bakanlığı Genel Sekreteri Nico Afinta, hükümet ve parlamentoyla sonraki adımları koordine etmeden önce bakanlığın kararı incelediğini söyledi. Yasa tasarısının ne zaman sunulacağı veya parlamentodaki görüşmelerin ne zaman tamamlanacağı açıklanmadı.
Başlıca aşamalar şöyle:
- 2004: Silahlı Kuvvetler Yasası, yeni bir askerî yargı yasası çıkarılması şartıyla askerlerin adi suçlarında sivil mahkemelerin yetkili olmasını öngörüyor.
- 15 Aralık 2025: Anayasa Mahkemesine başvuru yapılıyor; ardından 20 Ocak 2026'da değiştirilmiş dilekçe sunuluyor.
- 15 Ekim 2026: Anayasa Mahkemesi iki yıl içinde değişiklik yapılmasına hükmediyor.
- 23 Ekim 2026: Dave, değişikliğin öncelikli yasama programına alınması çağrısı yapıyor.
- Ekim 2028: Yasa bağlayıcı hukuki gücünü yitirmeden önce değişiklik yapılması için belirlenen süre doluyor.
Reform mahkeme salonunun ötesine uzanmalı
Mahkemenin yönlendirmeleri, davanın hangi mahkemede görüleceğini seçmenin ötesine geçiyor. Askerî yargının Yüksek Mahkeme çatısı altındaki yargı sistemine tümüyle entegre edilmesini, çatışma bölgelerinde görev yapan askerî mahkemelere ilişkin kuralların düzenlenmesini ve ceza muhakemesinde değişiklik yapılmasını kapsıyor.
Hükümet, mahkemeye sunduğu görüşlerde askerî yargının anayasal açıdan yargının diğer kollarıyla eşit olduğunu savundu. Yargı faaliyetleri ve dava yönetimi üzerinde Yüksek Mahkemenin mevcut denetimine işaret ederken askerî personel ve kariyerleri için farklı düzenlemelerin yargı bağımsızlığıyla uyumlu olduğunu öne sürdü. Parlamento da yargılama sırasında itiraz edilen hükümlerin anayasaya uygun olduğunu savundu.
Buna rağmen mahkeme daha kapsamlı bir entegrasyon çağrısı yaptı. Askerî yargıçlar görevdeki askerler olmaya devam ediyor. Yargısal sorumlulukları ile askerî kariyerleri arasındaki ilişki, davada dile getirilen bağımsızlık endişelerinin merkezinde bulunuyor.
Human Rights Watch, yasa koyucuları soruşturma ve kovuşturma yetkilerini tanımlamaya ve davaların sivil yargı sistemine aktarılmasını sağlayacak bir mekanizma oluşturmaya çağırdı. Uygulamada soruşturmacıların delil toplama yetkisine, savcıların iddianame hazırlayabilecekleri açık bir yola ve mahkemelerin devredilen davaları kabul etmesine ilişkin kurallara ihtiyaç var. Ailelerin, şikâyet üzerine harekete geçmekten hangi kurumun sorumlu olduğunu bilmesi gerekiyor.
Dave, Human Rights Watch ve basın özgürlüğü kuruluşlarının tümü kamuoyunun sürece katılması çağrısı yaptı. Mağdurların ve sivil toplumun sürece dâhil edilmesi, yasa koyucuların dilekçede anlatılan gecikme ve anlaşmazlıkları, hükümetin ele aldığı kurumsal düzenlemelerle birlikte değerlendirmesine olanak sağlayacak.
Ordunun daha geniş rolü, hesap verebilirliği daha acil kılıyor
Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto yönetimi, görevdeki askerî subayların sivil görevlerde bulunma olanaklarını genişletti. Mart 2025'te Silahlı Kuvvetler Yasası'nda yapılan değişiklikler, görevdeki askerlerin çalışabileceği sivil kurumların sayısını 10'dan 14'e çıkardı. Yüksek Mahkeme ve Başsavcılık da bu kurumlar arasında yer alıyor.
Bu, kurum sayısında dört, yani yüzde 40 artış demek. Mevcut askerî yargı çerçevesinde, sivil kurumlarda görev yapsalar bile adi suçlarla itham edilen askerler askerî yargıya tabi olmaya devam etti.
Papua'daki mağdurların da reformda çıkarı var. CIVICUS Monitor değerlendirmesi, bölgede askerî personelin karıştığı iddia edilen ihlaller için hesap sorulmasını isteyenler açısından reformun taşıdığı potansiyel önemi vurguladı. Endonezya, 28 Eylül 2026'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda Papua'da sistematik insan hakları ihlalleri yaşandığı iddialarını reddetti ve güvenilir iddiaların İnsan Hakları Ulusal Komisyonu dâhil ulusal kurumlar aracılığıyla ele alındığını söyledi.
Human Rights Watch'un Asya direktörü Elaine Pearson, Prabowo ve parlamentoyu mağdurlara ve hak örgütlerine danışmaya çağırdı. Reformun ne sağlaması gerektiğini şöyle anlattı:
Askerî ihlallerin mağduru olan siviller için adaletin önüne adaletsiz bir askerî mahkeme sistemiyle geçilmemeli.
Bir sonraki somut adım yasama süreci: Mahkemenin talimatlarını, ilk şikâyetten soruşturma ve kovuşturmaya, oradan da yargılamaya kadar sorumlulukları belirleyen kurallara dönüştürmek. Ekim 2028 tarihi, bu çalışmaların tamamlanması için belirlenen son sınır.
Öne Çıkanlar
- Anayasa Mahkemesi, 15 Ekim 2026'da 1997 tarihli Askerî Yargı Yasası'nda reform yapılmasına oy birliğiyle hükmetti.
- Yasa iki yıl içinde, Ekim 2028'e kadar değiştirilmezse bağlayıcı hukuki gücünü kaybedecek.
- Değişiklikle askerî suçlar adi suçlardan ayrılmalı, askerî ve sivil mahkemelerin yetkileri netleştirilmeli.
- Dilekçede, Medan'da bir çocuğun ölümcül saldırıya uğraması ve gazeteci Rico Sempurna Pasaribu ile üç yakınının kundaklamada öldürülmesinden etkilenen aileler yer alıyor.
- Komisyon I, değişikliğin öncelikli yasama gündemine alınmasını isterken Hukuk Bakanlığı kararı inceliyor.
- Mağdur grupları ve basın özgürlüğü kuruluşları, reformun hızla yapılmasını, kamuoyunun sürece katılmasını ve sivil soruşturma ve kovuşturma yetkilerinin açıkça belirlenmesini istiyor.






