Dev bir rezervuar, anlaşmanın odağına suyun zamanlamasını koyuyor
Tacikistan’ın Rogun hidroelektrik projesi yılda 14,4 milyar kilovatsaat elektrik üretmeyi vadediyor; gelecekteki alıcılar arasında Özbekistan da bulunuyor. Ancak nehrin aşağı havzasındaki çiftçiler için en az bunun kadar önemli başka bir rakam var: Rogun ve Nurek rezervuarlarının birlikte oluşturduğu sistemin yazın nehirden aldığı suyun kışa aktarılmasına yönelik önerilen sınır olan 4,2 milyar metreküp.
İçindekiler
- Dev bir rezervuar, anlaşmanın odağına suyun zamanlamasını koyuyor
- Rogun elektrik sistemine ne katacak?
- Özbekistan neden muhalefetten iş birliğine geçti?
- Su kuralları gerçekte ne öngörüyor?
- Su tahminleri neden araştırmadan araştırmaya değişiyor?
- Aşağı havzadaki topluluklar neye itiraz etti?
- İnceleme ve inşaat takvimleri nasıl ilerledi?
- 50 binden fazla kişi yer değiştirmek zorunda kalabilir
- Ödemeyi kim yapacak, rezervuar ne sağlayabilir?
- Önemli Noktalar
Tahminen 6,29 milyar dolara tamamlanması ve 50 binden fazla kişinin yeniden yerleştirilmesini gerektirmesi beklenen projenin merkezinde bu işletme kuralı yer alıyor. Vahş Nehri üzerinde temelden 335 metre yükselmesi planlanan Rogun Barajı, dünyanın en yüksek barajı olacak. Rezervuarı 13,3 milyar metreküp su tutacak.
Özbekistan, 2025’te Rogun’dan elektrik satın almak üzere hükümetler arası bir anlaşma imzaladı. Bu anlaşma, eski Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Kerimov döneminde Tacikistan’la ilişkilerde belirleyici olan muhalefetten büyük bir uzaklaşmaya işaret ediyor. Bununla birlikte, Özbekistan ve Türkmenistan’daki topluluklar projenin çevresel güvencelerine Dünya Bankası Teftiş Paneli aracılığıyla itiraz etti.
Pratik mesele açık: Tacikistan’ın soğuk kışlarda elektriğe ihtiyacı var. Özbekistan ve Türkmenistan ise yaz yetiştirme sezonunda nehir suyuna ihtiyaç duyuyor. Türbinlerden bırakılan su elektrik üretebilir ve aşağı havzaya akmaya devam edebilir; ancak aylar sonra bırakılmak üzere depolanması, suyun çiftliklere ne zaman ulaştığını değiştirir.
Rogun bölgeye hem elektrik hem de daha güvenilir su depolama olanağı sağlayabilir. Bu faydaların aşağı havzadaki topluluklara ulaşıp ulaşmayacağı, rezervuarın doldurulma takvimine, mevsimsel su bırakma kurallarına ve rezervuarların fiilen nasıl işletildiğini gösteren bilgilere erişime bağlı.
Rogun elektrik sistemine ne katacak?
Rogun, Duşanbe’nin yaklaşık 100 kilometre uzağında, Vahş Nehri üzerinde inşa ediliyor. Planlanan altı üretim ünitesinden ikisi, nihai kapasitelerinin altında çalışıyor. İtalyan inşaat şirketi Webuild, barajın Ağustos 2026’da yaklaşık 190 metreye ulaştığını bildirdi. Üçüncü ünitenin Eylül 2027’de devreye alınması planlanıyor.
Dünya Bankası, tamamlandığında yıllık elektrik üretiminin Tacikistan’ın mevcut yıllık üretiminin yaklaşık yüzde 60’ına denk geleceğini tahmin ediyor. Kış aylarında elektrik sıkıntısı yaşayan haneler için bu, ısınma, aydınlatma ve kamu hizmetlerinde daha güvenilir bir tedarik anlamına gelecek. İşletmeler de üretim için daha istikrarlı bir elektrik arzından yararlanacak.
Rogun’un üretiminin yaklaşık yarısının, elektrik alım anlaşmaları imzalayan Özbekistan ve Kazakistan dâhil olmak üzere ihraç edilmesi bekleniyor. Dünya Bankası, Tacikistan içindeki talebin artmasını dikkate alarak tahminini güncellemeden önce ihracatın yüzde 70’e ulaşacağını öngörmüştü. Yıllık üretimin 14,4 milyar kilovatsaat olacağı tahminine göre, ihracatın yüzde 50’lik payı yabancı alıcılara toplamda yaklaşık 7,2 milyar kilovatsaat elektrik sağlanması demek.
Özbekistan bu ithalatla elektrik santrallerinde yakılan gaz miktarını azaltabilir. Hidroelektrik üretimi, güneş ve rüzgâr enerjisindeki değişimleri dengelemeye de yardımcı olabilir. Fiilî teslimatlar inşaatın ilerlemesine, rezervuar seviyelerine ve bölgesel iletim şebekelerinin kapasitesine bağlı olacak.
Özbekistan neden muhalefetten iş birliğine geçti?
Özbekistan’ın önceki itirazları sulama suyu arzı, suyun bırakılma zamanlaması ve olası bir baraj yıkılmasının sonuçlarıyla ilgiliydi. 2025 tarihli akademik bir araştırma, Şavkat Mirziyoyev’in Kerimov’un yerine geçtiği 2016’daki liderlik değişimini iş birliğine yönelişte bir dönüm noktası olarak tanımlıyor.
Araştırma, Sovyet sisteminin bölge genelinde su ve enerji kaynaklarını nasıl birbirine bağladığını açıklıyor. Yukarı havzadaki cumhuriyetler kışın su depoluyor, aşağı havzadaki tarım alanlarının sulanması için yazın su bırakıyordu. Karşılığında aşağı havzadaki cumhuriyetler fosil yakıt sağlıyordu. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra bu alışverişler, öncelikleri farklı bağımsız ülkeler arasındaki anlaşmalara bağlı hâle geldi.
Petr Bologov’un Aralık 2016 tarihli analizinde, Tacikistan’ın enerji bağımsızlığı arayışının arkasındaki baskılar anlatılıyor. Özbekistan, Tacikistan’ın gaz tüketiminin yüzde 95’ini karşıladıktan sonra Ocak 2013’te gaz sevkiyatını durdurdu. Bologov, o dönemde ülkenin yüzde 70’inin düzenli olarak elektrik sıkıntısı yaşadığını da bildirdi.
Dışişleri bakanlıkları arasında Aralık 2015’te yapılan istişareler de dâhil olmak üzere diplomatik temaslar, liderlik değişikliğinden önce başlamıştı. Özbekistan’ın sonradan Rogun’dan elektrik satın alma kararı, daha önce iki ülkeyi karşı karşıya getiren nehir sistemi konusunda her iki hükümete de iş birliği için ticari bir gerekçe sunuyor.
Su kuralları gerçekte ne öngörüyor?
Dünya Bankası’nın Temmuz 2014’te sunduğu çevresel değerlendirmeye göre Vahş, Amu Derya’nın yıllık akışının yaklaşık yüzde 26’sını oluşturuyor. Penc Nehri’nin payı ise yaklaşık yüzde 40. Kar ve buzulların erimesi yazın akışı artırırken kışın debi çok daha düşük oluyor.
Dünya Bankası’nın 2014 tarihli çevresel değerlendirmesi, yaz suyunun kışa aktarılmasını, Nurek rezervuarıyla tarihsel olarak ilişkilendirilen miktar olan 4,2 milyar metreküp ile sınırlayan bir işletme modelini açıklıyor. Rogun ve Nurek bu sınıra ayrı ayrı aynı miktarda su aktarmak yerine, birlikte bu sınır içinde işletilecek.
Tacikistan, Nehir Havzaları Arası Su Koordinasyonu Devletlerarası Komisyonunun kararları dâhil olmak üzere mevcut su tahsis düzenlemelerine uyma taahhüdünde bulundu. Değerlendirmede açıklanan sürece göre Amu Derya havza su yönetimi kuruluşu, ülkelerin taleplerini ve tahminleri kullanarak mevsimlik tahsisleri hazırlıyor. Komisyon bunları onaylıyor ve mevsim içinde değişiklik yapabiliyor.
Rezervuarın doldurulması sırasında Tacikistan’ın kendi tahsisatı içindeki su kullanılacak. Değerlendirmede, Tacikistan’ın 2005-2011 arasında Vahş’taki tahsisatının yılda ortalama 1,2 milyar metreküpünü kullanmadığı hesaplandı ve kademeli doldurma döneminde bu payın kullanılması önerildi.
Özbek çiftçiler için uygulama, suyun kanala ulaştığı noktada önem kazanıyor. Yıllık tahsisatın tamamı teslim edilse bile su, yetiştirme sezonu dışında bırakılırsa ürünler susuz kalabilir. 2025 tarihli akademik araştırma, 1992’de kurulan bölgesel komisyonun bağlayıcı yaptırım mekanizmalarından yoksun olduğuna da dikkat çekiyor.
Su tahminleri neden araştırmadan araştırmaya değişiyor?
Shokhrukh-Mirzo Jalilov, Thomas M. DeSutter ve Jay A. Leitch, 2011 tarihli tarım araştırmalarında farklı bir işletme tercihini inceledi: Nisan-Eylül arasında suyu depolayıp, ağırlıklı olarak kışın elektrik üretmek için bırakmak. Modelleri, Özbekistan’a giren Amu Derya’nın yaz akışında yüzde 18 azalma, kış akışında ise yüzde 54 artış öngördü.
Dünya Bankası’nın daha sonraki işletme modeli ise mevsimsel aktarımı Nurek’in tarihsel düzeyiyle sınırlıyor. Dolayısıyla iki araştırma, rezervuarın nasıl işletileceğine ilişkin farklı tercihleri ele alıyor. İşletmecilerin daha fazla yaz suyunu sonradan elektrik üretmek üzere tutması, kışın elektrik üretimiyle yazın sulama ihtiyacını en doğrudan biçimde karşı karşıya getiriyor.
Jalilov ve çalışma arkadaşları, Rogun’un bu sırada Amu Derya’nın yıllık ortalama debisinin yaklaşık yüzde 2’sini tutacağı 12,4 yıllık bir doldurma dönemi tahmin etti. Daha büyük tarımsal kayıplar, sonrasındaki kışın elektrik üretimine odaklanan işletme döneminde ortaya çıktı.
O dönemdeki ekonomik ve tarımsal verilere dayanan araştırmanın, uyum önlemi içermeyen senaryosu 506 bin hektar arazinin üretim dışı kalacağını, 609 milyon dolar gelir kaybı yaşanacağını, Özbekistan’ın GSYH’sinin yüzde 2,2 düşeceğini ve 336 bin kişinin etkileneceğini öngördü. Su yönetiminin iyileştirildiği senaryoda bu tahminler 314 bin hektara, 378 milyon dolara, GSYH’nin yüzde 1,4’üne ve 208 bin kişiye geriledi. Gelir kaybı 231 milyon dolar, yani yaklaşık yüzde 38 azaldı.
Hesaplamalarda geçmiş dönemlere ait ürün desenleri, fiyatlar ve ekonomik koşullar kullanıldı. Çıkarılacak pratik sonuç, aşağı havzadaki tarımın maliyetini hem rezervuar işletme kurallarının hem de sulama verimliliğinin belirlediği. Araştırmacılar daha iyi sulama yöntemleri, su fiyatlandırması ve elektrik ya da hidroelektrik gelirlerinin paylaşılması yoluyla olası telafi seçenekleri önerdi.
Aşağı havzadaki topluluklar neye itiraz etti?
Özbekistan ve Türkmenistan’daki toplulukları temsil eden iki kişi, 24 Şubat 2025’te Dünya Bankası Teftiş Paneline şikâyette bulundu. Misillemeden korktukları için kimliklerinin gizli tutulmasını talep ettiler. Almatı merkezli Sınırsız Nehirler Kamu Fonu, başvuruyu onlar adına yaptı.
Panelin Nisan ayındaki kayıt bildiriminde yeterli istişare yapılmadığı, çevresel değerlendirmenin eksik olduğu ve sağlık, geçim kaynakları ile nehir ekosistemlerinin zarar görebileceği yönündeki iddialar yer alıyor. Başvuruda, suyun miktarı ve kalitesindeki değişikliklerden etkilenme ihtimali bulunan daha geniş aşağı havza nüfusunun 8 milyon ila 10 milyon kişi olduğu belirtildi.
Başvuruda, Rogun’un 13-16 yıl içinde doldurulmasının Amu Derya deltasına ulaşan akışı en az yüzde 25 azaltabileceği öne sürüldü. Dünya Bankası’nın 2014 tarihli değerlendirmesi, doldurma sırasında Aral Gölü’ne giren suyun yaklaşık yüzde 15 azalacağını tahmin etmişti. Bu tahminler farklı aşağı havza noktalarına ve değerlendirme varsayımlarına ilişkin: şikâyette delta, önceki değerlendirmede ise göle ulaşan su ele alınıyor.
Başvuru sahipleri ayrıca tuzlanma, çölleşme, taşkın ovası ormanlarının zarar görmesi ve nesli tehlike altındaki balık türlerine yönelik riskleri gündeme getirdi. Belgelerin Özbekçe, Karakalpakça ve Türkmence yayımlanmadığını, acil durum bilgilerinin yetersiz olduğunu belirttiler.
Dünya Bankası yönetimi panele, çevresel belge taslaklarının Kasım 2023’te Almatı’da nehir havzasını paylaşan beş ülkeden 69 katılımcıyla görüşüldüğünü bildirdi. Banka, sonraki değerlendirme çalışmalarının Amu Derya havzasındaki kümülatif etkileri kapsayacak biçimde genişletildiğini, izleme ve bilgi paylaşımı taahhütlerinin de verildiğini söylüyor.
İnceleme ve inşaat takvimleri nasıl ilerledi?
Rogun’da inşaat onlarca yıl boyunca kesintiye uğradı ve proje birden fazla kez değerlendirildi. Dünya Bankası’nın değerlendirme çalışmaları özetine göre, nehirleri paylaşan ülkelerle beş tur istişare ve dört yıllık analiz sonrasında teknik, ekonomik, çevresel ve sosyal çalışmalar tamamlandı.
2010’da banka ve Tacikistan, değerlendirmeler hazırlanıp bağımsız olarak incelenip komşu nehir ülkeleriyle görüşülene kadar yeni inşaat çalışmalarının bekletilmesi konusunda anlaştı. Ayrıca, tazminat veya alternatif konut sağlayan bir çerçeve oluşturulana kadar rezervuar alanında yeni iskân işlemlerinin yapılmaması kararlaştırıldı.
- 1 Eylül 2014: Nihai teknik ve çevresel değerlendirme raporları, bağımsız uzman raporlarıyla birlikte yayımlandı.
- Ekim 2016: Tacikistan, baraj projesi için Vahş Nehri’nin ana yatağını kapatmaya başladı.
- 17 Aralık 2024: Dünya Bankası, inşaat için 350 milyon dolarlık hibeyi onayladı.
- 24 Şubat ve 8 Nisan 2025: Teftiş Paneli, aşağı havzadan gelen şikâyeti aldı ve ardından kayda geçirdi.
- Haziran ve 11 Kasım 2025: Panel soruşturma yapılmasını önerdi; bankanın icra direktörleri daha sonra davayı usule ilişkin uygunluk gerekçeleriyle kapattı.
- 30 Haziran 2026: Dünya Bankasının 300 milyon dolarlık ek hibesiyle onaylanan inşaat hibeleri 650 milyon dolara ulaştı.
- Eylül 2027: Üçüncü üretim ünitesinin hizmete girmesi planlanıyor.
Şikâyet, uygunluk aşamasında sona erdi ve çevreye ilişkin iddialar bu süreçte çözüme kavuşmadı. Şikâyetin kayda alındığı sırada yönetim, ilk inşaat hibesinin yürürlüğe girmesi için nihai değerlendirmeler, yeniden yerleşim planları ve acil durum müdahale kılavuzları dâhil sekiz koşulun hâlâ karşılanmadığını belirtmişti.
Tamamlanma tahminleri de farklılık gösteriyor. Dünya Bankasının planlama takviminde projenin tam kapasiteyle işletmeye geçişi 2033’e, rezervuarın tamamen doldurulması ise 2039’a konuyor; başka bir inşaat takviminde bu tarihler sırasıyla 2032 ve yaklaşık 2036. Devreye alma ve rezervuarı doldurma ayrı aşamalar olarak ilerlediğinden bunlar tahmin niteliğini koruyor.
50 binden fazla kişi yer değiştirmek zorunda kalabilir
Rogun’un elektrik üretimi ve depolama faydalarının, rezervuar ve inşaat alanlarında yaşayan topluluklar için doğrudan bir maliyeti var. Dünya Bankası, projenin farklı aşamalarında 50 binden fazla kişinin yeniden yerleştirilmesinin gerekeceğini tahmin ediyor.
Bankanın 2018-2026 dönemine ilişkin verilerinde tamamen yeniden yerleştirilen 6 bin 812 kişi, tazminatı tamamen ödenmiş ve taşınmaya hazırlanan 1.008 kişi ile ikame arazilerinde ev inşa eden 6 bin 699 kişi yer alıyor. İleride 30 bin 600’den fazla kişi daha etkilenebilir. Bu kategoriler, taşınmanın farklı aşamalarını kapsıyor.
Bazı sakinler, mülklerinin değerinin belirlenmesinden bu yana inşaat malzemelerinin pahalandığını ve ödenen tazminatın yeni evler yapmaya yetmediğini söylüyor. Bazıları da kendilerine tarım arazisi verileceğinin vaat edildiğini ancak bu arazilerin henüz teslim edilmediğini belirtiyor. Yeniden yerleştirilen bazı sakinler ise daha iyi konut koşulları ve altyapıdan memnun.
Dünya Bankası, programın tazminat, arazi, konut ve gelirleri yeniden tesis etmeye yönelik önlemleri kapsadığını söylüyor. Çiftçi aileler için yeni bir ev, taşınmanın yalnızca bir parçası. Geçim kaynaklarını yeniden oluşturup oluşturamayacaklarını verimli araziye, suya ve istihdama erişimleri belirliyor.
Çevre savunucuları, daha alçak bir barajın yerinden edilmeleri azaltabileceğini öne sürüyor. Tacikistan yetkilileri ve Dünya Bankası ise 335 metrelik seçeneği ekonomik açıdan en verimli seçenek olarak değerlendiriyor. 2014 tarihli değerlendirme, inşaat sırasında 13 bine kadar kişiye iş imkânı doğabileceğini belirtirken, taşınmadan etkilenen kırılgan hanelere özel destek sağlanması gerektiğini de vurguladı.
Ödemeyi kim yapacak, rezervuar ne sağlayabilir?
Teftiş Panelinin Nisan 2025 tarihli bildirimi, Rogun’u tamamlamak için gereken yaklaşık 6,29 milyar dolarlık finansman planını ortaya koydu: Tacikistan bütçesinden 2,14 milyar dolar, elektrik satışlarından 1,25 milyar dolar, kalkınma ortaklarından ise 2,9 milyar dolar hibe ve imtiyazlı kredi.
Önerilen Asya Kalkınma Bankası (ADB) finansman paketi buna 500 milyon dolar daha ekleyebilir. Tacikistan Maliye Bakanlığı, 200 milyon dolarlık hibe ve 300 milyon dolarlık imtiyazlı krediden söz etti. ADB’nin Ocak 2025’te güncellenen proje listesinde ise 210 milyon dolarlık hibe ve 290 milyon dolarlık kredi önerildi. Nihai onay ve koşullar henüz belli değil. Hibelerin geri ödenmesi gerekmiyor; imtiyazlı krediler ise geri ödeniyor ancak sıradan ticari kredilere göre daha elverişli koşullara sahip.
Rezervuar, elektriğin ötesinde de hizmet sağlayabilir. 2014 tarihli değerlendirmede, olağanüstü kurak yıllarda ek 2 milyar ya da 4 milyar metreküp su bırakılması incelendi. Bu faydalardan yararlanmak için mevcut anlaşmalarda ve işletme uygulamalarında değişiklik yapılması gerektiği belirtildi. Rogun, selleri düzenlemeye ve Nurek rezervuarının kullanım ömrünü kısaltacak tortuları tutmaya da yardımcı olabilir.
Dolayısıyla Özbekistan’ın temel çıkarı, ölçülebilir bir işletme düzenlemesi: depolamaya ne kadar su girdiği, ne kadar suyun bırakıldığı ve çiftliklere ne zaman ulaştığı. 2014 tarihli değerlendirme, planlanan işletme rejiminin yayımlanmasını, hidrolojik izlemenin bağımsız denetimden geçirilmesini ve izleme verilerinin kamuya açılmasını önerdi. Bu önlemler aşağı havzadaki su kullanıcılarının vaat edilen tahsisatları fiilî su bırakımıyla karşılaştırmasını sağlayabilir.
Önemli Noktalar
- Planlanan 335 metrelik Rogun Barajı’nın yılda tahminen 14,4 milyar kilovatsaat elektrik üretmesi, bunun yaklaşık yarısının ihraç edilmesi öngörülüyor.
- Özbekistan elektrik satın almayı kabul etti; ancak sulama için yazın suyun zamanında gelmesine ihtiyaç duyuyor.
- Önerilen işletme modeli, Rogun ve Nurek’in mevsimsel olarak birlikte aktardığı suyu 4,2 milyar metreküp ile sınırlıyor.
- Kışın elektrik üretimine odaklanan araştırmalar, Dünya Bankasının önerdiği işletme modeline kıyasla yazın su kaybının daha fazla olacağını öngörüyor.
- Aşağı havzadan gelen şikâyet, Kasım 2025’te usule ilişkin uygunluk gerekçeleriyle kapatıldı; çevre iddiaları bu süreçte çözüme kavuşmadı.
- 50 binden fazla kişinin yeniden yerleştirilmesi bekleniyor; projeyi tamamlamak için yaklaşık 6,29 milyar dolar gerekiyor.
- Dünya Bankası, 650 milyon dolarlık inşaat hibesi onayladı; ADB’nin önerdiği 500 milyon dolarlık paket ise nihai onay bekliyor.
- Aşağı havzadaki topluluklar için fiilî sonuçları; rezervuar verilerinin kamuya açıklanması, mevsimlik su bırakımı ve su anlaşmalarına uyulması belirleyecek.






