İşveren katkıları artarken emeklilik birikimlerindeki açık sürüyor: Kazakistan emeklilik sisteminde değişiklikleri değerlendiriyor

10 dakikalık okuma
Kazakhstan weighs pension changes as employer contributions rise and retirement savings gaps persist

Almatı’daki görüşmelerde çalışanların ne kadar ödeme alacağı ele alındı

Kazakistan, işverenlerin zorunlu emeklilik katkı payı 2026’da çalışan gelirinin yüzde 3,5’ine yükselirken emeklilik birikimlerini artırmaya yönelik öneriler hazırlıyor. Almatı’da düzenlenen çalışma toplantısında Çalışma ve Sosyal Koruma Bakanı Askarbek Yertayev ile Birleşik Birikimli Emeklilik Fonu Başkanı Zhanat Kurmanov, çalışanlar ve işverenlerden düzenli olarak alınan ödemelerin gelecekte daha yüksek emekli aylıklarını nasıl destekleyebileceğini değerlendirdi.

İçindekiler
  1. Almatı’daki görüşmelerde çalışanların ne kadar ödeme alacağı ele alındı
  2. İşveren katkıları şimdiden artıyor
  3. Kişisel birikim neden daha fazla önem kazanacak?
  4. Birikim açığı çalışma hayatında başlıyor
  5. Önerilen paylaşım, işveren katkılarının kime ait olacağını değiştirebilir
  6. Devlet desteği de tartışmanın bir parçası
  7. Önceki planlar takvimin nasıl değiştiğini gösteriyor
  8. Yatırım tercihleri gelecekteki birikimleri şekillendirebilir
  9. Tahminler, kabulden önce tercihleri sınayacak
  10. Öne Çıkanlar

Görüşmeler iki kaygıyı bir araya getiriyor: Emekli aylıklarının günlük ihtiyaçları karşılayıp karşılamayacağı ve sistemin ödemeleri onlarca yıl sürdürebilip sürdüremeyeceği. Emeklilik fonunun yayımladığı değerlendirme, bu hedefler arasındaki farkı ortaya koyuyor. Kazakistan, 2023 Mercer CFA Enstitüsü Küresel Emeklilik Endeksi’nde mali sürdürülebilirlik bakımından yedinci, emekli aylıklarının yeterliliği bakımından ise 47 ülke arasında 38’inci sırada yer aldı.

Toplantıya finans sektörü uzmanları Bolat Zhamishev ve Yelena Bakhmutova da katıldı. Yertayev başkanlığındaki kurumlar arası çalışma grubu, emeklilik sisteminin mali yapısını ve emeklilik güvencesini güçlendirmek üzere cumhurbaşkanının talimatı doğrultusunda öneriler geliştiriyor.

Grup, devlet ödemelerini çalışma hayatında biriktirilen tasarruflardan ayrı ele almak yerine ikisini birlikte inceliyor. Çalışmalar; nüfus değişimleri, yaşam süresinin uzaması, istihdam biçimleri ve gelecekteki emekli aylıklarına ilişkin tahminleri kapsıyor. Toplantıda nihai bir paket ya da kabul takvimi açıklanmadı.

Çalışanlar açısından temel meseleler somut: Paranın emeklilik hesaplarına ne sıklıkta yatırılacağı, işveren katkılarının kişisel mülkiyete dönüşüp dönüşmeyeceği, yatırımların nasıl performans göstereceği ve emeklilikte ne kadar devlet desteği alacakları. Bazı öneriler bu soruları ele alırken katkı paylarındaki artışlar mevcut takvime göre sürüyor.

İşveren katkıları şimdiden artıyor

Emeklilik fonunun işveren katkı payı duyurusu, yürürlükteki takvimi açıklıyor. İşverenlerin zorunlu emeklilik katkı payları Ocak 2024’te çalışan gelirinin yüzde 1,5’i olarak başladı, 2025’te yüzde 2,5’e yükseldi ve 1 Ocak 2026’da yüzde 3,5’e ulaştı. Oranın 2027’de yüzde 4,5’e, 2028’de ise yüzde 5’e çıkması planlanıyor.

Reklam

Katkı payları esas olarak 1 Ocak 1975 ve sonrasında doğan çalışanları kapsıyor. Bu grubun 1998’deki emeklilik reformu öncesinde çok az çalışma geçmişi var ya da hiç yok. Bu da eski devlet dayanışma emekli aylığına hak kazanma imkânlarını sınırlıyor.

İşverenler, 1975’ten önce doğan çalışanlar, emeklilik yaşındakiler, 1. ve 2. grupta kalıcı engelliliği bulunan kişiler, askerî personel ve eşdeğer kategoriler için bu katkı paylarından muaf. İşverenlerin ödemeleri eksiksiz ve zamanında yapıp yapmadığını Maliye Bakanlığına bağlı Devlet Gelirleri Komitesi denetliyor.

Fon, hak sahibi çalışanların gelecekte alacağı ödemelerin üç bileşenden oluştuğunu belirtiyor: Devlet temel emekli aylığı, çalışanların zorunlu katkı paylarıyla oluşturulan birikimli emekli aylığı ve işveren katkılarıyla desteklenen, hesaba dayalı bir emekli aylığı. Hesaba dayalı sistemde kişinin emeklilik hakkı kayda geçirilirken para, kişiye ait bireysel birikim olarak değil ortak bir ödeme sistemini desteklemek üzere kullanılıyor.

Bu ayrım aileler açısından önemli. Mevcut kurallara göre işveren katkısı bileşeninden yapılan ödemeler ömür boyu sürüyor; ancak kişi kalıcı olarak yurt dışına taşınır veya vatandaşlığını değiştirirse kesiliyor. İşveren katkıları miras bırakılamıyor. Katılımcıların vefat etmesi ya da Kazakistan vatandaşlığını kaybetmesiyle bağlantılı tutarlar, diğer katılımcılara ödeme yapılabilmesi için sistemde kalıyor.

Kişisel birikim neden daha fazla önem kazanacak?

Fonun emeklilik sistemi genel bakışı, devlet güvencesini, aylık gelirin yüzde 10’u oranındaki zorunlu tasarruf katkılarını ve gönüllü katkıları bir araya getiren bir yapıyı açıklıyor. Çalışanlar emeklilik birikimlerini artırmak için gönüllü ödeme yapabiliyor.

Eski dayanışma emekli aylığı, 1 Ocak 1998’den önceki çalışma süresine bağlı. Fonun genel bakışında, bu tarihten önce en az altı ay çalışmış kişilerin hak sahipliği açıklanıyor. Genç kuşaklar emekli oldukça gerekli çalışma süreleri kısalıyor ve bu emekli aylığı bileşeninin payı azalıyor.

Fonun yayımladığı uzman değerlendirmesi, yeni dayanışma emekli aylığı bağlanmasının 2040’ların başında sona ermesini bekliyor. Sisteme genel bakışta, birikimli modele geçişin yaklaşık 2040’ta tamamlanacağı öngörülüyor. Bu nedenle genç çalışanlar için düzenli katkılar ve yatırım getirileri, devlet temel emekli aylığının yanı sıra giderek daha fazla önem taşıyor.

Reklam

Birikim açığı çalışma hayatında başlıyor

Fonun 14 Haziran 2024’te Kamu Konseyinde ele alınan uzman reform önerileri, dikkat çekici bir bulgu içeriyor: 2024’te emekli olanların yüzde 37’si beş yıldan daha kısa süre birikim yapmıştı. Oysa 1998’deki reformdan bu yana 26 yıl boyunca birikim yapma imkânı vardı.

Uzmanlar, düşük ücretleri, beyan edilen gelirin olduğundan düşük gösterilmesini, düzensiz katkı paylarını ve kayıt dışı çalışmayı temel nedenler arasında sıraladı. Kendi hesabına çalışanlar ve resmî istihdam düzenlemeleri dışında kalanlar, özellikle düşük tutarlı ya da seyrek ödemelerden etkilendi.

Ödemelerin yalnızca ara sıra yapıldığı bir sistemde katkı oranının yükselmesi, birikimi sınırlı ölçüde artırıyor. Bu nedenle öneriler, katkı kurallarındaki değişiklikleri daha fazla çalışanı sisteme dahil edecek ve ödemelerini düzenli hâle getirecek teşviklerle bir arada ele alıyor.

Önerilerden biri, daimi bir işvereni olmayan ancak gelir elde edip bağımsız olarak katkı yapan kişilere devletin eşleşen katkı sağlaması. Önerilen koşullar arasında yılda en az 12 katkı payına denk ödeme yapılması ve bu hesaplamada en az bir asgari ücret tutarındaki gelirin esas alınması bulunuyor. Yıllık tutarın tek seferde ödenmesi seçeneği de yer alıyor.

Uzmanlar ayrıca, en az bir asgari ücret üzerinden yapılan katkıların, gerekli hizmet süresi ve eşleşen devlet desteği hesaplanırken tam katılım sayılmasını öneriyor. Bu yaklaşımın hem birikim bakiyesini artırması hem de temel emekli aylığının hesaplanmasında daha güçlü bir çalışma kaydı oluşturması amaçlanıyor.

Önerilen paylaşım, işveren katkılarının kime ait olacağını değiştirebilir

Uzman grupta Grigory Marchenko, Oraz Zhandosov, Bolat Zhamishev, Kadyrzhan Damitov, Anvar Saidenov ve Yelena Bakhmutova yer alıyor. Önerilere göre işveren katkı payı nihai olarak yüzde 5’e ulaştığında bu tutar farklı amaçlarla kullanılacak: Dört puan bireysel emeklilik hesaplarına aktarılırken bir puan, kişinin kendi birikimi tükendikten sonra ödemelerin sürmesini garanti altına alacak.

Bu modelde işveren katkısının daha büyük bölümü çalışana ait birikimi oluşturacak. Ortak sigorta bileşeni ise farklı bir soruna çözüm getirecek: Kişiler, bireysel hesaplarındaki tutarın karşılayabileceği süreden daha uzun yaşayabilir.

Uzmanlar ayrıca işveren katkılarının mevcut doğum tarihi kısıtlamasının ötesine genişletilmesini öneriyor. Emeklilik fonunun 2026 duyurusu, katkıların bireysel mülkiyete geçmesi ve daha geniş yaş gruplarını kapsaması konularının hâlâ değerlendirme aşamasında olduğunu doğruluyor.

Reklam

Grubun hesaplamalarına göre mevcut işveren katkısı bileşeninden 2040’ta yapılacak aylık ödemenin ortanca tutarı, 2024 fiyatlarıyla yalnızca 8.000-10.000 tenge olabilir. Tutarları belirli bir yılın fiyatlarıyla ifade etmek, enflasyonun rakamı olduğundan büyük göstermesini önleyerek gelecekteki satın alma gücünü anlamayı kolaylaştırıyor.

Uzmanlar, bu bileşenden ilk ödemelerin 2038’de yapılmasını bekliyor. Değerlendirmelerinde, öngörülen tutarların gerileyen dayanışma emekli aylığının yerini almaya yetmeyeceği savunuluyor. Mevcut modelde ödemelerin düşmesi ya da bütçe desteğine ihtiyaç duyulması riski de belirtiliyor.

Devlet desteği de tartışmanın bir parçası

2024 tarihli uzman önerileri, dayanışma emekli aylığı azalırken temel emekli aylığının güçlendirilmesini öngörüyor. Uzmanlar, emekli aylığı hesaplamalarında geçim minimumu yerine asgari ücretin ortak referans olarak kullanılmasını öneriyor. Geçim minimumu, temel yaşam maliyetleri için kullanılan bir ölçüt; asgari ücret ise hesaplamayı gelire daha doğrudan bağlıyor.

Uzmanlara göre referans tutar yalnızca öngörülen enflasyon oranında artırıldığında emeklilere sağlanan destek çalışanların gelirlerinin gerisinde kalabiliyor. Ayrıca devletin emeklilik harcamalarının gayrisafi yurt içi hasılanın en az yüzde 3’ü düzeyinde tutulması öneriliyor. Böylece destekler ekonomiyle birlikte büyüyebilecek.

Moore Kazakhstan’ın emeklilik sistemi değişiklikleri bilgilendirmesi, başka bir öneriyi de aktarıyor: Kişinin istihdam geçmişinin yanı sıra medyan ücrete kıyasla ortalama aylık gelirini esas alan bir sosyal emekli aylığı hesaplanması. Medyan ücret, çalışanların gelirleri düşükten yükseğe sıralandığında ortada kalan ücret düzeyidir.

Bilgilendirmede, emeklilik koşulu olarak 40 yıllık çalışma kaydının değerlendirilmesi ve bu eşiğin üzerinde hizmeti bulunan kamu sektörü çalışanları için daha esnek bir zamanlama sağlanması da ele alınıyor. Bu önlemler, değerlendirme bekleyen öneriler olarak sunuluyor.

Moore’un sıraladığı ve 1 Ocak 2026’dan itibaren uygulamaya konan önlemler arasında temel ve dayanışma emekli aylıklarının yüzde 10 artırılması ile azami temel emekli aylığının geçim minimumunun yüzde 110’undan yüzde 118’ine çıkarılması bulunuyor. Oranın 2027’de yüzde 120’ye yükseltilmesi planlanıyor.

Önceki planlar takvimin nasıl değiştiğini gösteriyor

Kazakistan bu bileşenlerde yapılacak değişiklikleri birkaç yıldır tartışıyor. 29 Mart 2022’de açıklanan önerilerde, işveren katkılarının 2023’te yüzde 5 olarak başlaması ve 2028’den itibaren temel emekli aylığından asgari garantili emekli aylığına geçilmesi öngörülüyordu. İşveren katkısı uygulaması ise sonunda 2024’te yüzde 1,5 ile başladı; yüzde 5’e ulaşması 2028’e planlandı.

Reklam

2022’deki tartışmalarda, kararlı önlemler alınmazsa emekli aylıklarının kaybedilen gelirin 2040’ta yüzde 39,2’sini, 2060’ta ise yüzde 29,5’ini karşılayacağı öngörülüyordu. İkame oranı, emekli aylığının çalışanın önceki gelirinin ne kadarını karşıladığını ölçüyor. Öngörülen düşüş, bu iki tarih arasında 9,7 puan.

O dönemde ortalama emekli aylığı 105.538 tenge olarak bildirilmişti. Bunun 72.914 tengesi dayanışma, 32.624 tengesi ise temel ödemelerden oluşuyordu. Bu rakamlar, o dönemde devlet emeklilik sisteminde dayanışma bileşeninin ne kadar önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor.

Reform tartışmasındaki başlıca tarihler şöyle:

  • 29 Mart 2022: Önerilerde 2023’ten itibaren yüzde 5 işveren katkısı ve 2028’den itibaren asgari emeklilik desteğinde değişiklik öngörüldü.
  • 1 Ocak 2024: İşveren katkıları gelirin yüzde 1,5’i oranında başladı.
  • 14 Haziran 2024: Emeklilik fonunun Kamu Konseyi, uzmanların hazırladığı reform paketini ele aldı.
  • 1 Ocak 2026: İşveren katkıları yüzde 3,5’e yükseldi.
  • 2027 ve 2028: İşveren katkı oranlarının sırasıyla yüzde 4,5 ve yüzde 5 olması planlanıyor.
  • 2038: Uzman değerlendirmesine göre işveren katkısı bileşeninden ilk ödemeler yapılacak.

Yatırım tercihleri gelecekteki birikimleri şekillendirebilir

Yatırım getirileri de tartışmanın önemli bir parçası. Kazakistan Finansörler Birliği Başanalisti Ramazan Dosov, biriken yatırım gelirinin toplam emeklilik tasarruflarının yüzde 40’ından fazlasını oluşturduğunu belirtiyor. Bu değerlendirme, katkıların toplanması ile yatırımların yönetiminin neden birlikte ele alınması gerektiğini gösteriyor.

Mali düzenleyicinin portföy çerçevesi riskli, dengeli ve ihtiyatlı stratejilere yer veriyor. Riskli strateji, emekliliğine 13 yıldan fazla süre bulunan kişilere yönelik ve 60 aylık bir değerlendirme dönemi kullanıyor. Dengeli stratejide bu süre 36 ay, ihtiyatlı stratejide ise 12 ay.

Bildirilen örnek portföy dağılımları, riskli stratejide yüzde 80 hisse senedinden ihtiyatlı stratejide yüzde 20 hisse senedine kadar değişiyor. Hisse senetleri büyüme sağlayabilir ancak değerleri keskin dalgalanabilir; tahviller genellikle daha öngörülebilir ödemeler sunar, ancak onların fiyatları da değişir. Emekliliğe yaklaşan bir çalışanın piyasa düşüşünü telafi etmek için daha az zamanı vardır.

Asgari performans koşulları piyasa ölçütlerine bağlanmış durumda: İhtiyatlı stratejide 12 ay boyunca ölçüt getirisinin yüzde 95’i, dengeli stratejide 36 ay boyunca yüzde 90’ı, riskli stratejide ise 60 ay boyunca yüzde 85’i. Ölçüt, yatırım performansını değerlendirmek için kullanılan karşılaştırma değeridir.

Reklam

Yöneticiler, gerekli asgari düzeyin altında kalan tutarı kendi sermayelerinden karşılamak zorunda. Korumanın miktarı, performansın bu eşiğe göre nasıl olduğuna bağlı. Satın alma gücü ise yatırım getirilerinin enflasyona kıyasla nasıl performans gösterdiğine bağlı.

7 Eylül 2026 için açıklanan aktarım kuralları, katkı sahiplerinin emeklilik birikimlerinin yüzde 100’üne kadarını özel yöneticilere aktarmasına ve birikimlerini yöneticiler arasında paylaştırmasına imkân veriyor. Önceki sınır yüzde 50’ydi. Başvurular, dijital imzayla fonun çevrim içi hesabından ya da şubeden yapılabiliyor; aktarımlar 30 takvim gününe kadar sürebiliyor.

1 Eylül 2026 tarihli verilere göre özel yöneticilerdeki varlıklar 151,3 milyar tenge, yani toplamı 28,45 trilyon tenge olan emeklilik varlıklarının yüzde 0,53’ü düzeyindeydi. Daha önce açıklanan veriler toplam birikimi 28,3 trilyon tenge olarak gösteriyordu. Dolayısıyla eylül ayındaki ölçüme göre özel yönetim sistemin küçük bir bölümünü oluşturuyordu.

Tahminler, kabulden önce tercihleri sınayacak

Almatı’daki çalışma grubu, önerilen değişiklikleri değerlendirmek için aktüeryal hesaplamalardan yararlanıyor. Bu hesaplamalar; katkılar, ücretler, yatırım getirileri, emeklilik ve yaşam beklentisine ilişkin varsayımları bir araya getirerek gelecekteki ödemeleri ve bunları finanse etmek için gereken tutarı tahmin ediyor.

Çalışma ve Sosyal Koruma Bakanı Yertayev, toplantıda incelemenin amacını şöyle açıkladı:

Görevimiz, sistemin sürdürülebilirliğini sağlayacak ve aynı zamanda vatandaşların gelecekte emeklilik dönemlerinde insana yakışır bir yaşam sürmeleri için koşullar oluşturacak emeklilik sistemi geliştirme yaklaşımları ortaya koymaktır.

Bakan, önerilen her kararın mevcut ve gelecek kuşakları dikkate alan kapsamlı bir değerlendirmeden geçmesi gerektiğini söyledi. Kurmanov ise emeklilik fonunun devlet kurumları ve uzman çevreleriyle çalışmayı sürdürmeye hazır olduğunu belirtti.

Çalışma Bakanlığı, emeklilik fonu, Devlet Sosyal Sigorta Fonu ve uzmanlar öneriler hazırlamaya devam edecek. Çalışmalar üç pratik ihtiyacı bir araya getiriyor: Çalışanların düzenli katkı yapmasına yardımcı olmak, yeterli kişisel birikim oluşturmak ve emeklilik boyunca sürebilecek ödemeleri finanse etmek.

Öne Çıkanlar

  • Kazakistan, birikimleri artırmaya, sisteme katılımı genişletmeye ve ödemelerin sürdürülebilirliğini sağlamaya odaklanan emeklilik önerileri hazırlıyor.
  • İşveren katkıları 2026’da yüzde 3,5’e yükseldi; 2028’de yüzde 5’e ulaşması planlanıyor.
  • Uzmanlar, katkıların dört puanının kişisel hesaplara, bir puanının ise ömür boyu ödeme garantisine aktarılmasını öneriyor.
  • 2024 değerlendirmesine göre yeni emeklilerin yüzde 37’si beş yıldan kısa süre birikim yapmıştı.
  • Devlet emeklilik desteği, katkı teşvikleri ve yatırım yönetimi de inceleme altında.
  • Almatı’daki toplantıda nihai bir reform paketi ya da kabul tarihi açıklanmadı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir