Bankalar ortak finansman kuralları üzerinde çalışırken ADB, Tacikistan’daki Rogun Barajı için 500 milyon dolar planlıyor

10 dakikalık okuma
ADB Plans $500 Million for Tajikistan's Rogun Dam as Banks Seek Shared Financing Rules

200 milyon dolarlık hibe ve 300 milyon dolarlık kredi planlanıyor

Tacikistan Maliye Bakanlığına göre Asya Kalkınma Bankası (ADB), Tacikistan’daki Rogun Hidroelektrik Santrali için 200 milyon dolarlık hibe ve 300 milyon dolarlık imtiyazlı krediden oluşan toplam 500 milyon dolarlık finansman sağlamayı planlıyor. Önerilen paket, hâlâ milyarlarca dolara ihtiyaç duyan ve inşaatının 2035’e kadar sürmesi beklenen projeye finansman desteği sağlayacak.

İçindekiler
  1. 200 milyon dolarlık hibe ve 300 milyon dolarlık kredi planlanıyor
  2. Bankalar neden ortak prosedürler istiyor?
  3. ADB’nin önerisi nasıl şekillendi?
  4. Rogun’un tamamlanması için hâlâ ne kadar para gerekiyor?
  5. İmzalanan anlaşmalar ve aşamalar hâlinde gelen finansman
  6. Daha büyük bir santral; inşaat yeni türbinlerin ötesinde sürecek
  7. Kışın ve komşu ülkeler için daha fazla elektrik
  8. Bütçe ve borç yükün bir bölümünü üstleniyor
  9. Güvenlik ve daha kapsamlı ortaklık sonraki adımları şekillendiriyor
  10. Öne Çıkanlar

Maliye Bakanı Faiziddin Sattor Qahhorzoda, Bangkok’ta Dünya Bankasının Avrupa ve Orta Asya’dan sorumlu başkan yardımcısı Antonella Bassani ve ADB’nin sektörler ve temalardan sorumlu başkan yardımcısı Wempi Saputra ile yapılan iki tur görüşmede finansman konusunu ele aldı. Her iki bankanın temsilcileri de görüşmelere katıldı.

Görüşmelerde, iki kurumun projeyi değerlendirmek, ihaleleri sonuçlandırmak ve inşaatı denetlemek için ortak prosedürler kullanarak Rogun’u nasıl birlikte finanse edebileceğine odaklanıldı. Tacikistan Maliye Bakanlığı, önerilen yaklaşımı Tam Karşılıklı Güven Çerçevesi (Full Mutual Reliance Framework) olarak tanımladı.

Bakanlık, hibe ve kredi dağılımını bir plan olarak sundu. Bangkok görüşmelerine ilişkin açıklamada nihai onay ya da ödeme tarihi verilmedi. Daha önceki müzakerelerde 250 milyon ila 300 milyon dolar arasında bir kredi ve 500 milyon dolarlık paketin kalan kısmının hibe olarak sağlanması değerlendirilmişti.

Aradaki fark Tacikistan için önemli. Hibenin geri ödenmesi gerekmezken imtiyazlı kredi, olağan ticari borçlanmaya kıyasla daha elverişli koşullarla da olsa geri ödenmeli. Önerilen dağılıma göre ADB katkısının yüzde 40’ı hibe olacak, yüzde 60’ı ise borçlanmaya eklenecek.

Rogun’un, kış aylarında tekrarlanan elektrik kesintilerini azaltması ve komşu ülkelere elektrik sağlaması amaçlanıyor. Santralin inşası ulusal bütçeye de büyük bir yük getiriyor; bu nedenle uluslararası desteğin zamanlaması ve koşulları projenin ilerleyişinde belirleyici rol oynuyor.

Reklam

Bankalar neden ortak prosedürler istiyor?

Dünya Bankası ve ADB, projenin değerlendirilmesi, ihale süreçleri ve denetimi için ortak gereklilikler üzerinde görüşüyor. İhale, ekipman tedarik edecek ya da inşaat işlerini yürütecek şirketlerin seçilmesi sürecidir.

Bir projeyi birden fazla banka finanse ettiğinde her biri kendi denetimlerini, belgelerini ve raporlama şartlarını talep edebilir. Bangkok görüşmelerinde, Tacikistan ve kreditörlerin benzer gereklilikleri tekrar tekrar yerine getirmek için harcayacağı zamanı azaltmanın yolları ele alındı.

Tam Karşılıklı Güven Çerçevesi, kurumların üzerinde anlaşılmış kurallar bütünü üzerinden çalışmalarını koordine etmelerine imkân tanıyacak. Amaç, paranın nasıl harcandığı ve inşaatın nasıl yürütüldüğü üzerindeki denetimi korurken finansman ve uygulama süreçlerini hızlandırmak.

Rogun’un finansman düzenlemeleri, bu koordinasyonu özellikle önemli kılıyor. Uluslararası kreditörler fonları aşamalar hâlinde serbest bırakıyor; ödemeler tamamlanan inşaat işlerine, ekipman üretimine, sunulan raporlara ve üzerinde anlaşılmış gerekliliklerin yerine getirildiğinin doğrulanmasına bağlı olabiliyor.

ADB’nin önerisi nasıl şekillendi?

ADB’nin önerdiği katkı, en azından Tacikistan’ın bankadan 500 milyon dolar talep ettiği ve Rogun’u destekleyen uluslararası finans kuruluşlarından oluşan konsorsiyuma katılmaya davet ettiği Şubat 2025’e uzanan müzakerelerin devamı niteliğinde.

ADB’nin Tacikistan temsilcisi Ko Sakamoto, onay ve yardımın biçimine ilişkin görüşmeler sürerken bankanın tutumunu 25 Şubat 2025’te açıklamıştı.

"Müzakereler ilerledikçe ADB projeyi desteklemeyi ve gelişmelere ilişkin bilgi paylaşmayı sürdürecek," dedi Sakamoto.

Başlıca kilometre taşları, talebin inşaat ve daha kapsamlı finansman çalışmalarıyla birlikte nasıl şekillendiğini gösteriyor:

  • 16 Kasım 2018: Rogun’un ilk üretim ünitesi devreye alındı.
  • 9 Eylül 2019: İkinci üretim ünitesi devreye alındı.
  • 25 Şubat 2025: Sakamoto, Tacikistan’ın 500 milyon dolarlık talebini ve ADB’nin incelemesini değerlendirdi.
  • Mayıs 2025: ADB Başkanı Masato Kanda, bankanın 500 milyon dolar sağlama konusundaki hazır olduğunu, ADB’nin Milano’daki yıllık toplantısı sırasında Başbakan Birinci Yardımcısı Hokim Kholiqzoda ile yaptığı görüşmede yineledi.
  • 30 Haziran 2026: Dünya Bankası 300 milyon dolarlık ek hibeyi onaylayarak Rogun’a sağladığı toplam desteği 650 milyon dolara çıkardı.
  • 2027’nin üçüncü çeyreği: Bir sonraki üretim ünitesinin devreye girmesi bekleniyor.
  • 2035: S&P Global Ratings, inşaat programının tamamının bu tarihte bitmesini bekliyor.
Reklam

Rogun’un tamamlanması için hâlâ ne kadar para gerekiyor?

S&P Global Ratings, Ağustos 2026’da Rogun’un tamamlanması için yaklaşık 5,8 milyar dolara daha ihtiyaç olduğunu tahmin etti. Dünya Bankasının 2024 sonundaki finansman planında kalan ihtiyaç 6,29 milyar dolar olarak hesaplanmış, bunun 2,97 milyar dolarının kalkınma ortaklarından gelecek hibe ve imtiyazlı kredilerle karşılanması beklenmişti.

Bu rakamlar, inşaatın farklı aşamalarında hâlâ yapılması gereken harcamaları gösteriyor. İşler tamamlanıp ödemeler yapıldıkça kalan ihtiyaç da değişiyor. S&P, Ağustos 2025’te yaklaşık 6,4 milyar dolar, Şubat 2026’da ise yaklaşık 6 milyar dolar gerektiğini tahmin etmişti.

Qahhorzoda, nihai inşaat maliyetinin ancak işler tamamlandıktan sonra hesaplanabileceğini söyledi. Enflasyon, ekipman ve malzeme fiyatları, zorlu jeolojik koşullar ve ek güvenlik gereklilikleri harcamaları etkileyebilir.

S&P’nin 5,8 milyar dolarlık tahminiyle karşılaştırıldığında ADB’nin önerdiği 500 milyon dolar, kalan ihtiyacın yaklaşık yüzde 8,6’sını karşılayacak. Bu kayda değer bir paket olsa da Tacikistan diğer kreditörlere, kamu kaynaklarına ve santralin gelirine ihtiyaç duymayı sürdürecek.

S&P, kalan maliyetin yaklaşık yarısının, yani yaklaşık 2,9 milyar doların dış finansmanla karşılanmasını bekliyor. Diğer yarısı Tacikistan bütçesinden ve Rogun’un kendi gelirlerinden sağlanacak. Bu yapı, finansman ihtiyacının yaklaşık yarısını uluslararası ortaklara yükleyen önceki Dünya Bankası planına yakın.

İmzalanan anlaşmalar ve aşamalar hâlinde gelen finansman

Tacikistan Maliye Bakanlığı, uluslararası ortaklarla imzalanan anlaşmaların toplamını yaklaşık 1,5 milyar dolar olarak açıkladı. Bu tutara yaklaşık 650 milyon dolarlık hibe ve 867 milyon dolarlık imtiyazlı kredi dâhil. Anlaşmanın imzalanması finansman sürecinin bir aşaması; nakit daha sonra sözleşmeye ve işlerin ilerleyişine göre serbest bırakılıyor.

Qahhorzoda, 22 Temmuz’daki basın toplantısında Dünya Bankasının 30 milyon dolar aktardığını, diğer iki transferin toplamının ise 136,4 milyon euro olduğunu söyledi. Bakan ayrıca Asya Altyapı Yatırım Bankasından gelen 120 milyon dolar ile Katar Kalkınma Fonu’ndan gelen 25 milyon doları belirtti.

Bakan, santralin başlıca ekipmanlarının, özellikle türbinlerin ve elektrik üretim makinelerinin imalat maliyetinin yaklaşık yüzde 70’inin şimdiden ödendiğini söyledi. Diğer ödemeler, ekipman üretiminin ilerlemesine ve sözleşme koşullarının yerine getirilmesine bağlı olacak.

Reklam

Dünya Bankasının 30 Haziran’da onayladığı 300 milyon dolarlık ek hibe, bankanın toplam desteğini 650 milyon dolara çıkardı. Fonlar; inşaat, ekipman, kalite ve güvenlik denetimi ile çevresel ve sosyal taahhütler için kullanılacak.

Tacikistan ayrıca 3A Lotu olarak bilinen inşaat paketi için Avrupa Yatırım Bankasından 500 milyon euro almayı görüşüyor. Avrupa Birliği 50 milyon euroluk hibe sağlamayı planlıyor. Bu tutarın 40 milyon eurosu Avrupa Yatırım Bankası finansmanının faiz maliyetlerini düşürmek, 10 milyon eurosu ise rezervuar bölgesindeki sakinlerin yer değiştirmesiyle ilgili konular için ayrılacak.

AB’nin önerisi iki somut ihtiyacı bir araya getiriyor: borçlanmayı ucuzlatmak ve rezervuar nedeniyle taşınmak zorunda kalan insanlara destek olmak. Her bir finansman anlaşmasının büyüklüğü ve zamanlaması, çalışmaların ne kadar hızlı ilerleyebileceğini etkileyecek.

Daha büyük bir santral; inşaat yeni türbinlerin ötesinde sürecek

Rogun, Vahş Nehri üzerinde inşa ediliyor. Mevcut proje tanımına göre santralde her biri 630 megavat gücünde altı üretim ünitesi bulunacak ve toplam kurulu güç 3.780 megavata ulaşacak. Önceki bir tanımda ise her biri 600 megavat gücünde altı ünite, yani toplam 3.600 megavat öngörülmüştü.

Megavat, bir santralin belirli bir anda ne kadar elektrik üretebileceğini gösterir. Genellikle kilovatsaat olarak ifade edilen yıllık üretim ise santralin zaman içinde ne kadar elektrik ürettiğini ölçer. Su miktarı ve işletme koşulları yıllık toplamı etkiler.

2018 ve 2019’da devreye alınan iki ünite şu anda düşük kapasitede çalışıyor. Enerji Bakanlığı, bir sonraki ünitenin 2027’nin üçüncü çeyreğinde, eylül ayında devreye girmesini bekliyor. Ünite daha önce Eylül 2025’te devreye alınacaktı.

Önceki planlar altıncı ünitenin 2029’da devreye girmesini öngörürken S&P, projenin tamamının 2035’te bitmesini bekliyor. Türbinlerin devreye alınması ile baraj kompleksinin tamamlanması farklı inşaat kilometre taşlarıdır. Üretim ekipmanı çalışmaya başladıktan sonra da inşaat mühendisliği, su altyapısı ve diğer işler sürebilir.

Rezervuarın, işletme sırasında santralin planlanan kullanımına ayrılabilecek 10,3 kilometreküp aktif depolama alanı dâhil toplam 13,3 kilometreküp su tutması planlanıyor. Önceki bir proje planında rezervuarın 15 ila 17 yılda doldurulması öngörülmüştü.

Reklam

Kışın ve komşu ülkeler için daha fazla elektrik

Dünya Bankası, Rogun’un Tacikistan’da yaklaşık 10 milyon kişinin elektriğe erişimini iyileştirebileceğini ve kış aylarında tekrarlanan kesintilerin azaltılmasına yardımcı olabileceğini tahmin ediyor. Santral tamamlandığında yılda yaklaşık 14,4 milyar kilovatsaat elektrik üretebilir; bu, ülkenin mevcut yıllık elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 60’ına denk geliyor.

Rogun şimdiden elektrik üretiyor. Santral 2025’te 1,6 milyar kilovatsaatten fazla üretim yaptı; bu, 2024’e göre yaklaşık 400 milyon kilovatsaat daha fazla. Enerji Bakanlığı, 31 Aralık 2025 itibarıyla işletmedeki iki ünitenin toplam üretiminin 9,9 milyar kilovatsaate ulaştığını açıkladı.

Üretim 2026’nın ilk yarısında 675 milyon kilovatsaate geriledi; bu, 2025’in aynı döneminden 161 milyon kilovatsaat daha düşük. Buna göre 2025’in ilk yarısındaki üretim yaklaşık 836 milyon kilovatsaat oldu ve sonraki düşüş yaklaşık yüzde 19 olarak gerçekleşti.

Finansman değerlendirmelerinde ihracat beklentileri farklılık gösteriyor. S&P, gelecekteki üretimin yaklaşık yüzde 60’ının diğer Orta Asya ülkelerine gönderilmesini bekliyor. Önceki bir proje tanımında ise elektriğin yaklaşık yüzde 70’inin, ağırlıklı olarak Kazakistan ve Özbekistan’a ihraç edilmesi öngörülmüştü. Dünya Bankasının daha sonraki açıklamasında üretimin yaklaşık yarısı artan iç talebe, kalanı ise ihracata ayrılıyor.

Tacikistan’daki haneler için en önemli fayda, kışın daha güvenilir bir elektrik arzı olacak. Proje açısından ihracat, işletme ve finansman giderlerini karşılamaya yardımcı olacak gelir sağlayacak. Dünya Bankası, inşaat ve işletme aşamalarında doğrudan ve dolaylı olarak 30 binden fazla iş imkânı oluşmasını da bekliyor.

Bütçe ve borç yükün bir bölümünü üstleniyor

Yetkililere göre Tacikistan, 2008’den bu yana bütçeden ve diğer kaynaklardan Rogun’a 48,1 milyar somoniden fazla kaynak aktardı. Enerji Bakanlığı, inşaatın 2025 sonu itibarıyla yaklaşık yüzde 60’ının tamamlandığını tahmin etti.

Qahhorzoda, temmuzdaki basın toplantısında yıllık bütçe tahsisatının başlangıçta 4,5 milyar somoni olduğunu ve ilk yarıda yaklaşık 4 milyar somoninin finansmanının sağlandığını söyledi. Bütçe gelirlerinin planlanandan fazla olması, hükümetin tahsisatı yaklaşık 7 milyar somoniye çıkarmayı değerlendirmesine imkân tanımıştı.

S&P, net kamu borcunun kısmen Rogun için alınacak yeni borçlar nedeniyle 2025’te gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yaklaşık yüzde 13,4’ünden 2029’da yüzde 19’una çıkmasını bekliyor. GSYH, bir ekonomide bir yıl içinde üretilen mal ve hizmetlerin değeridir.

Reklam

S&P’ye göre merkezi yönetim borcunun yaklaşık yüzde 90’ı yabancı para cinsinden olduğu için döviz kurlarındaki hareketler de önem taşıyor. Somoni değer kaybederse aynı miktardaki döviz ödemesini karşılamak için daha fazla yerel para gerekiyor.

Tacikistan, Rogun’un ilk iki ünitesini finanse etmek üzere 2017’de 500 milyon dolarlık uluslararası tahvil ihraç etti. S&P, Mart 2025’ten Eylül 2027’ye kadar altı ayda bir yaklaşık 83 milyon dolarlık anapara geri ödemesi yapılacağını belirtiyor. Qahhorzoda ise temmuzdaki basın toplantısında farklı bir ödeme takvimi açıklayarak 20 Eylül 2026’da 100 milyon dolar, Nisan 2027’de de 100 milyon dolar ödeneceğini söyledi.

S&P, toplam dış borç ödemelerinin 2026’da yaklaşık 500 milyon, 2027’de ise 470 milyon dolar olacağını tahmin ediyor. Bu yükümlülükler inşaat için süren harcamalarla aynı döneme denk geliyor ve hibe finansmanını bütçe açısından özellikle değerli kılıyor.

Güvenlik ve daha kapsamlı ortaklık sonraki adımları şekillendiriyor

Qahhorzoda, uluslararası uzmanların karşı yamaç barajı olarak bilinen ek bir koruyucu yapıyı değerlendirdiğini söyledi. Önerilen çalışma; taşkın akışları, nehir koşulları ve inşaat tünellerinin çıkışları yakınındaki su hareketleriyle ilgili.

Güvenlik değerlendirmeleri, Rogun’da, mansap yönündeki hidroelektrik santrallerde ve yakındaki yerleşimlerde acil durum hazırlıklarını da kapsıyor. Ek inşaat çalışmaları yapılması hâlinde bunların proje harcamalarına ve takvimine dâhil edilmesi gerekecek. Rezervuar bölgesinden taşınmak zorunda kalacak sakinler de programın sosyal taahhütleri arasında yer alıyor.

ADB’nin faaliyetleri Rogun’la sınırlı değil. Banka, 2025’e kadar geçen 27 yılda Tacikistan’daki 198 projeye yaklaşık 2,7 milyar dolar sağladı; bunun 2,2 milyar doları hibeydi. ADB, 2024’te altı projeye toplam 220 milyon dolar ayırdı ve dijital tarımın da aralarında bulunduğu dört yeni projeyi 2025’te onaylamayı planladı.

2026-2030 dönemi için ele alınan ortaklık stratejisi; enerji, ulaştırma, turizm, eğitim, sağlık, tarım ve çevrenin korunmasını, bu sektörlerin tümünde dijital kalkınmayı kapsıyor. ADB, Mayıs 2025’te Tacikistan’da toplam değeri 1 milyar doları aşan 19 projeye destek veriyordu.

Önerilen 500 milyon dolarlık Rogun paketi, bu kapsamlı iş birliği içinde de büyük bir tutar. Acil finansman hedefi, planlanan katkıyı ve ortak bankacılık prosedürlerini inşaat kilometre taşlarına uygun anlaşma ve ödemelere dönüştürmek. 2027’de devreye alınması beklenen bir sonraki üretim ünitesi, inşaat takvimi açısından en yakın büyük sınav. Programın tamamı ise 2035’e uzanıyor.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • ADB, Rogun için 200 milyon dolarlık hibe ve 300 milyon dolarlık imtiyazlı krediden oluşan 500 milyon dolarlık finansman planlıyor.
  • ADB ve Dünya Bankası, değerlendirme, ihale ve denetim süreçlerinde ortak prosedürleri görüşüyor.
  • S&P, Ağustos 2026’da inşaatın tamamlanması için kalan ihtiyacı 5,8 milyar dolar olarak tahmin etti.
  • Santralin mevcut tasarımı, toplam 3.780 megavat kapasiteli altı ünite öngörüyor.
  • Bir sonraki üretim ünitesinin 2027’nin üçüncü çeyreğinde devreye girmesi, S&P’ye göre projenin tamamının ise 2035’te bitmesi bekleniyor.
  • Rogun’un kış aylarındaki elektrik kesintilerini azaltması ve bölgesel ihracat yoluyla gelir sağlaması amaçlanıyor.
  • Kamu finansmanı, dış borç, baraj güvenliği ve taşınma taahhütleri projenin tamamlanmasında belirleyici olmaya devam ediyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir