Yükselen denizler ve daralan geçim kaynakları milyonları tehdit ediyor
Asya Kalkınma Bankası’na (ADB) göre, yükselen denizler, su kıtlığı ve tarımsal üretimdeki düşüş insanları başka yerlerde ev ve iş aramaya iterken, Bangladeş’te 2050’ye kadar 13,3 milyon kişi ülke içinde iklim göçmeni olabilir; bu, nüfusun yaklaşık yüzde 7,5’ine karşılık geliyor. Uyarı, giderek büyüyen kıyı krizinin insani boyutunu ortaya koyuyor. En yoksul haneler çoğu zaman en büyük tehlikeyle karşı karşıya kalırken toparlanmak için en az kaynağa sahip oluyor.
İçindekiler
- Yükselen denizler ve daralan geçim kaynakları milyonları tehdit ediyor
- Geçim kaynağını yitirmek neden evden ayrılmak anlamına gelebilir?
- Üç tahmin, boyutu ve belirsizliği ortaya koyuyor
- Yerinden edilme gündelik yaşamın bir parçası hâline geldi
- Kıyı bölgelerindeki gelişim daha fazla varlığı tehlikeye atıyor
- Limanlar kıyı risklerini iç kesimlerdeki gelirlerle buluşturuyor
- Bangladeş mevcut koruma önlemlerini geliştirebilir
- Koruma büyük getiri sağlıyor, ancak finansman yetersiz
- Planları kalıcı korumaya dönüştürmek
- Öne Çıkanlar
Bankanın alt başlığı “Yükselen Kıyı Riskleri: Dayanıklı Bir Gelecek İçin Eylemler” olan 2026 Asya-Pasifik İklim Raporu, kıyı şeridi bulunan 30 gelişmekte olan ekonomiyi inceliyor. Bu ülkelerde 400 milyondan fazla kişi kıyıların 10 kilometre yakınında yaşıyor; bu bölgelerde her yıl yaklaşık 7 trilyon dolarlık ekonomik faaliyet yürütülüyor.
Bangladeş’in iklim risklerine maruziyeti, deltasındaki ev ve çiftliklerden Chattogram ve Mongla ticaret merkezlerine kadar uzanıyor. Gelgit kabarmaları, siklonlar ve toprağa ve tatlı su kaynaklarına karışan tuz; barınma, içme suyu, gıda üretimi ve gelir gibi gündelik yaşamın temel unsurlarından birkaçına aynı anda zarar verebiliyor.
ADB, Asya ve Pasifik’in büyük bölümünde deniz seviyelerinin 2050’ye kadar 20 ila 35 santimetre yükseleceğini öngörüyor. Deniz seviyesinin yükselmesi, su baskınlarının daha iç kesimlere ulaşmasına yol açıyor ve hassas durumdaki toplulukların su kaynaklarını ve tarım arazilerini kullanılabilir durumda tutmasını zorlaştırıyor. Raporda koruma önlemlerinin sağlayacağı kayda değer getiriler de ortaya konuyor: kıyı direncine yapılan yatırımların, maliyetlerinin yaklaşık 20 katı değerinde fayda sağlayabileceği tahmin ediliyor.
Geçim kaynağını yitirmek neden evden ayrılmak anlamına gelebilir?
Bangladeş’in göç riski, birbirini besleyen baskılardan kaynaklanıyor. Bir aile tek bir sel felaketini atlatabilir; ancak ardından tekrarlanan ürün kayıpları, hasar gören konutlar ve giderek tuzlanan suyla karşılaşabilir. Kalmak artık güvenilir bir geçim sağlamadığında taşınma olasılığı artıyor.
ADB, Bangladeş, Myanmar ve Hindistan’da kıyı taşkınları açısından en büyük riskle karşı karşıya olan hanelerin hazırlık yapmak, başa çıkmak ve toparlanmak için genellikle daha az kaynağa sahip olduğunu belirtiyor. Bir ailenin afet sonrasında ne kadar çabuk yeniden çalışmaya başlayabileceğini birikimleri, daha güvenli konutları ve hizmetlere erişimi etkiliyor.
Bangladeş’te kıyı sakinlerinin ADB’nin incelediği diğer bazı ülkelerde sahip olduğu refah avantajı da zayıf ya da belirsiz. İncelenen 10 ülkede kıyı bölgelerindeki haneler genellikle iç kesimlerde yaşayanlardan daha fazla varlığa sahip; ancak bu örüntü Bangladeş ve Myanmar’da çok daha kırılgan. Ekonomik açıdan değerli bir kıyı şeridinin yakınında yaşamak, yoksulluğa karşı eşit ölçüde koruma sağlamıyor.
Uluslararası Para Fonu, yükselen deniz seviyelerinin 2050’ye kadar Bangladeş’in kara alanının yedide birinden fazlasını ve gıda üretiminin yaklaşık üçte birini ortadan kaldırabileceğini öngörüyor. Beklenen bu kayıplar, göç sorununun neden evleri yeniden inşa etmenin ötesine geçtiğini açıklamaya yardımcı oluyor: toplulukların üretken araziye, tatlı suya ve güvenilir istihdama da ihtiyacı var.
Üç tahmin, boyutu ve belirsizliği ortaya koyuyor
ADB, Bangladeş’te 2050’ye kadar 13,3 milyon kişinin ülke içinde iklim göçmeni olacağını tahmin ediyor. Dünya Bankası’nın tahmini 19,9 milyona kadar çıkarken akademik bir model 22 milyondan fazla kişiye işaret ediyor. Her tahmin, insanların ayrıldığı ve göç ettiği topluluklar üzerinde önemli bir baskı oluşacağını gösteriyor.
9 Mayıs 2025’te Frontiers in Climate dergisinde yayımlanan iklim göçü araştırması, yerel idari bölgeler olan 495 upazila arasındaki hareketliliği inceliyor. Araştırma, iklim projeksiyonlarını; insanların su baskınlarına, sıcak hava dalgalarına, siklonlara ve değişen ekonomik fırsatlara nasıl karşılık verebileceğini simüle eden bir bilgisayar modeliyle birleştiriyor.
Ajan tabanlı model, insanları ya da haneleri simüle edilmiş karar vericiler olarak temsil ediyor. Bu çalışmada, CMIP6 olarak bilinen Altıncı Birleştirilmiş Model Karşılaştırma Projesi’nden alınan iklim verileri aşırı hava olaylarının riskini tahmin etmeye yardımcı oluyor; bu tahminler de olası taşınma kararlarının modellenmesinde kullanılıyor.
Simülasyon 2011’den 2050’ye kadar olan dönemi kapsıyor ve her senaryo için 10 kez çalıştırıldı. Modelde 14.405 simüle edilmiş ajan yer alıyor. Dönemin sonunda bunların yaklaşık yüzde 15 ila 16’sı göç ediyor; bu da ülke genelinde 22 milyondan fazla kişiye karşılık geliyor. Yazarlar, modelin önemli sınırlamaları bulunduğu ve hem gelecekteki iklim koşulları hem de insan davranışları belirsiz olduğu için tahminlerinin yüksek olabileceği uyarısında bulunuyor.
Araştırma, hareketliliğin büyük bölümünün Bangladeş’in merkezinden diğer merkezi ve güneydoğu upazilalara doğru olacağını öngörüyor. Bulgular, planlamacıların konut, istihdam ve hizmetleri yalnızca kıyı şeridini değil, daha geniş bir alanı kapsayacak biçimde değerlendirmesi gerektiğine işaret ediyor.
Yerinden edilme gündelik yaşamın bir parçası hâline geldi
Ülke İçinde Yerinden Edilme İzleme Merkezi’ne göre, 2014 ile 2023 arasında Bangladeş’teki afetler ülke içinde 14,7 milyon yerinden edilmeye yol açtı. Bu sayı hareketleri esas alıyor; dolayısıyla çeşitli afetlerde evinden ayrılmak zorunda kalan biri birden fazla kez sayılabiliyor.
Amphan Siklonu, 2020’de Bangladeş’te 2,4 milyon kişinin tahliye edilmesine yol açtı ve 26 can aldı. Tahliye, anlık güvenlik sağlıyor. Daha uzun vadeli sorunlar ise insanlar hasar görmüş evlerine döndüğünde ya da topraklarının artık geçimlerini sağlayamayacağını fark ettiğinde başlıyor.
İstihdam da dahil çeşitli nedenlerle her yıl 400 bine kadar yeni göçmeni ağırlayan Dakka’da barınma, su, sanitasyon ve iş imkânlarına yönelik talep zaten yüksek. İklim baskıları bu talebi artırabilir. Akademik çalışmanın merkezi ve güneydoğudaki diğer bölgelere yönelik göç tahmini, hazırlıkların başkentin ötesine de uzanması gerektiğini gösteriyor.
Bangladeş’in göç ve iklim alanındaki önemli dönüm noktaları, geçmişteki aksaklıkların geleceğe yönelik planlamayla nasıl bağlantılı olduğunu gösteriyor:
- 1985-2015: Bölgedeki kıyı yerleşimleri yüzde 66,8 büyürken, su baskınlarına maruz kalan yerleşimler yüzde 92,3 büyüdü.
- 2014-2023: Afetler Bangladeş’te ülke içinde 14,7 milyon yerinden edilmeye yol açtı.
- 9 Mayıs 2025: 2050’ye kadar ülke içinde 22 milyondan fazla iklim göçmeni olacağını öngören akademik çalışma yayımlandı.
- 2050: ADB, Bangladeş’te 13,3 milyon ülke içi iklim göçmeni olacağını ve bölgesel deniz seviyesinin 20 ila 35 santimetre yükseleceğini öngörüyor.
- 2100: Uyum önlemleri alınmaz ve emisyonlar yüksek seviyede kalırsa, bölgedeki yıllık kıyı taşkını zararları yaklaşık 739 milyar dolara ulaşabilir.
Kıyı bölgelerindeki gelişim daha fazla varlığı tehlikeye atıyor
Asya ve Pasifik’te taşkın riskinin giderek arttığı yerlerde konut ve altyapı yatırımları sürüyor. 1985 ile 2015 arasında su baskınlarına maruz kalan yerleşimler yüzde 92,3 genişlerken, kıyı yerleşimlerinin tamamındaki artış yüzde 66,8’de kaldı. Aradaki fark 25,5 puan.
ADB, kıyı taşkınlarının bugün yılda yaklaşık 27 milyar dolarlık zarara yol açtığını tahmin ediyor. Uyum önlemleri alınmazsa bu tutar, orta düzey emisyon senaryosunda 2050’ye kadar 172,4 milyar dolara, yüksek emisyon senaryosunda ise 199,1 milyar dolara çıkabilir. 2100’de karşılık gelen tahminler 520,2 milyar ve 738,7 milyar dolara ulaşıyor.
Orta düzey senaryo, emisyonların yüzyılın ortasına kadar bugünkü seviyelerde kalıp sonrasında düşeceğini ve 2100’de yaklaşık 2,7 santigrat derece ısınma yaşanacağını varsayıyor. Yüksek emisyon senaryosu ise fosil yakıtların yoğun biçimde kullanılmaya devam etmesini ve ısınmanın 4,4 dereceye yaklaşmasını öngörüyor.
Emisyonların yüksek olduğu senaryoda, bölgede 2050’ye kadar her yıl 30 milyondan fazla kişi kıyı taşkınlarından etkilenebilir; bu sayı 2100’e kadar 100 milyonu aşabilir. Bangkok, Cakarta, Kalküta ve Mumbai’de tarihsel olarak yaklaşık 100 yılda bir görülmesi beklenen kıyı taşkınları, yüzyılın sonunda her yıl yaşanabilir. Bir olayın “100 yılda bir” görülmesi, hesaplamada kullanılan koşullara göre herhangi bir yılda meydana gelme olasılığının yaklaşık yüzde 1 olduğu anlamına geliyor.
Limanlar kıyı risklerini iç kesimlerdeki gelirlerle buluşturuyor
Chattogram ve Mongla ciddi iklim riskleriyle karşı karşıya. Bu nedenle limanların dayanıklılığı, Bangladeş ekonomisinin bütünü açısından önem taşıyor. Bir liman kapandığında ya da yavaş çalıştığında üreticilerle müşteriler arasındaki mal akışı aksayabiliyor ve kıyıdan uzaktaki işletmeler de etkilenebiliyor.
ADB, limanlardaki aksamaların her yıl küresel ticarette yaklaşık 63 milyar doları riske attığını tahmin ediyor. Asya ve Pasifik’in bu toplam içindeki payı 40 ila 45 milyar dolar; başka bir deyişle küresel tutarın yaklaşık üçte ikisi ile onda yedisi arasında.
Filipinler, gelecekteki kayıpların ne kadar büyük olabileceğini gösteriyor. Yüksek emisyon senaryosunda ülkedeki yıllık liman kayıpları 2100’e kadar 70,2 milyar dolara ulaşabilir; bu tutar, öngörülen gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 0,44’üne denk geliyor. Orta düzey emisyon senaryosundaki tahmin ise 20,6 milyar dolar ya da GSYH’nin yüzde 0,19’u.
Yüksek emisyon senaryosuna göre yıllık liman kayıpları Endonezya’da 54,3 milyar dolara, Vietnam’da 36,2 milyar dolara, Malezya’da 35,6 milyar dolara, Tayland’da 32,6 milyar dolara, Myanmar’da 12,4 milyar dolara ve Kamboçya’da 8,23 milyar dolara ulaşabilir. Bu tahminler onarım ve yeniden inşa giderlerinin yanı sıra kapanmalar sırasında kaybedilen gelirleri ve deniz ticaretindeki aksamaları kapsıyor.
ADB, ulaşım altyapısındaki hasarın haneleri neden hızla etkilediğini şöyle açıklıyor:
Bu ağlar çiftlikleri pazarlara, balıkçıları alıcılara, haneleri ise sağlık hizmetlerine ve gıda kaynaklarına bağladığı için yaşanan aksaklıklar geçim kaynaklarını, beslenmeyi ve refahı doğrudan etkileyen zincirleme sonuçlar doğuruyor.
Bangladeş mevcut koruma önlemlerini geliştirebilir
Bangladeş, erken uyarı ve tahliye sistemleriyle desteklenen yaklaşık 5.000 çok amaçlı siklon sığınağı inşa etti. ADB bunu, artan tehlikelerle daha güvenli biçimde yaşamak için binaları ve faaliyetleri değiştirmeyi ifade eden uyum yaklaşımına örnek gösteriyor.
Raporda dört genel uyum seçeneği sıralanıyor. Uyum sağlama; yükseltilmiş binaları, daha iyi drenajı, sığınakları ve tuza dayanıklı ürünleri kapsıyor. Koruma, mevcut yerleşimleri savunmak için deniz duvarları, bariyerler, mangrovların yeniden canlandırılması ve diğer önlemlerden yararlanıyor. İleriye taşıma, mevcut kıyı çizgisinin ötesinde yükseltilmiş arazi ya da altyapı oluşturmayı içeriyor. Geri çekilme ise insanları ve varlıkları tehlikenin çok arttığı yerlerden uzaklaştırıyor.
Tuvalu, Funafuti’de 2100’den sonra da güvenli kalacak şekilde tasarlanan 7,3 hektarlık yükseltilmiş araziyi geliştirerek yeni ve daha güvenli alanlar oluşturulmasına örnek teşkil ediyor. Bangladeş’in Delta Planı 2100 ise su, tarım, geçim kaynakları, ekosistemler ve yatırımları zaman içinde birbirine bağlayarak deltanın yönetimine daha geniş bir açıdan yaklaşıyor.
Hangi seçeneklerin işe yarayacağını yerel koşullar belirliyor. Yoğun nüfuslu bir liman kentinde giderek güçlenen koruma önlemleri gerekebilirken, kırsal topluluklar su yönetiminden, ekosistemlerin yeniden canlandırılmasından, tarımdaki değişikliklerden ve gerektiğinde kademeli yer değiştirmeden fayda sağlayabilir. Bir topluluğu taşımak, daha güvenli bir yer sağlamanın yanı sıra geçim kaynakları ve toplumsal bağlar için de destek gerektiriyor.
Koruma büyük getiri sağlıyor, ancak finansman yetersiz
ADB, yüzyıl boyunca kıyı taşkınlarına karşı korumaya yılda 9 ila 19 milyar dolar harcamanın, yıllık taşkın zararlarında 178 ila 360 milyar dolarlık kaybı önleyebileceğini tahmin ediyor. Banka, bölgesel faydaların yatırım maliyetlerinin yaklaşık 20 katı olduğunu belirtiyor.
Asya ve Pasifik’teki kıyı bölgelerinde bulunan gelişmekte olan ekonomilere yönelik uluslararası kamu uyum finansmanı, 2015’te yaklaşık 5 milyar dolarken 2022 ve 2023’te yıllık ortalama 11,4 milyar dolara yükseldi. Bu artışa rağmen hükümetlerin önünde sürdürülebilir yatırım ve bakım için büyük bir finansman ihtiyacı bulunuyor.
ADB, maliyetleri hesaplanmış 15 kıyı gelişmekte olan ekonominin uyum planlarına dayanarak yıllık dayanıklılık ihtiyacını yaklaşık 20 milyar dolar olarak veriyor. Söz konusu planlarda farklı yöntemler ve zaman dilimleri kullanılıyor, daha geniş uyum ihtiyaçları ele alınıyor ve Çin ile Hindistan kapsam dışında bırakılıyor. Bu nedenle banka, tahminin gereken finansman tutarını muhtemelen olduğundan düşük gösterdiğini düşünüyor.
Küçük ada gelişmekte olan devletlerin ihtiyaçları özellikle yüksek; tahmini uyum maliyetleri GSYH’lerinin yüzde 2,4 ila 3,9’una denk geliyor. Emisyonların yüksek olduğu senaryoda atoll ülkelerinde yıllık kıyı taşkını zararları 2100’e kadar GSYH’nin yüzde 30 ila 60’ına ulaşabilir. Bu, ekonomik üretimlerinin olağanüstü büyük bir bölümünü riske atıyor.
ADB’nin, banka, Yeşil İklim Fonu ve Dünya Bankası tarafından 2010-2025 arasında onaylanan 141 kıyı direnci projesini incelemesi, finansmana erişimin de eşit olmadığını ortaya koyuyor. Küçük ada grubu dışındaki ülkelerde finansmanın yüzde 71’i beş ülkede yoğunlaştı.
Planları kalıcı korumaya dönüştürmek
ADB İklim Değişikliği ve Sürdürülebilir Kalkınma Dairesi Genel Direktörü Yevgeniy Zhukov, uzun vadeli riskleri hesaba katan ve koşullar değiştikçe uyarlanan bir planlama yapılması çağrısında bulundu. Bangladeş için bu, yerleşim yerleri, limanlar, tarım ve suyla ilgili kararları ayrı ayrı ele almak yerine birbirine bağlamak anlamına geliyor.
ADB dört öncelik öneriyor: uyarlanabilir planlamayı kalkınma kararlarının parçası hâline getirmek, kurumları ve yönetişimi güçlendirmek, finansman sağlamak ve yerel sahiplenmeyle uygulamayı sürdürmek. Uygulamada hükümetlerin kalkınma projelerine onay verirken gelecekteki su baskınlarını hesaba katması, kurumlar arasında eşgüdüm sağlaması ve inşaat tamamlandıktan sonra da koruma önlemlerini sürdürmesi gerekiyor.
Erken uyarılar, taşkın savunmaları ve diğer ortak hizmetler tüm topluluklara fayda sağladığı için kamu bütçeleri merkezi önemini koruyor. Limanlar, turizm, konut ve kıyılardaki bazı sektörler ise daha geniş bir kamu ve özel finansman bileşiminden yararlanabilir. Olağan ticari kredilerden daha elverişli koşullar sunan imtiyazlı finansman, faydaları onlarca yıla yayılan projeleri hükümetlerin finanse etmesine yardımcı olabilir.
Bangladeş’in görevi, gelecek siklonda insanları korumaktan önümüzdeki on yıllarda göç alabilecek yerleri hazırlamaya kadar uzanıyor. ADB’nin tahmini bu sorunun boyutunu ortaya koyuyor: 2050’ye kadar ülke içinde yer değiştirebilecek 13,3 milyon kişi. Yatırımlara ilişkin bulgular da hükümetlere uygulanabilir bir seçenek sunuyor: sürdürülebilir uyum önlemleriyle gelecekteki büyük kayıpların önüne geçilebilir.
Öne Çıkanlar
- ADB, Bangladeş’te 2050’ye kadar 13,3 milyon kişinin ülke içinde iklim göçmeni olacağını; bu sayının nüfusun yaklaşık yüzde 7,5’ine karşılık geldiğini tahmin ediyor.
- Dünya Bankası’nın tahmini 19,9 milyona ulaşırken akademik bir model 22 milyondan fazla kişiye işaret ediyor; tahminlerde önemli ölçüde belirsizlik bulunuyor.
- 2014 ile 2023 arasında afetler Bangladeş’te ülke içinde 14,7 milyon yerinden edilmeye yol açtı.
- Uyum önlemleri alınmazsa bölgedeki yıllık kıyı taşkını zararları bugün yaklaşık 27 milyar dolardan 2050’ye kadar 172 ila 199 milyar dolara çıkabilir.
- Bangladeş’te yaklaşık 5.000 çok amaçlı siklon sığınağı bulunuyor; Chattogram ve Mongla ise ciddi iklim riskleriyle karşı karşıya.
- ADB, kıyı korumasına yılda 9 ila 19 milyar dolar yatırım yapılmasının yıllık taşkın zararlarında 178 ila 360 milyar dolarlık kaybı önleyebileceğini tahmin ediyor.






