Sundari ağaçlarının yaklaşık yüzde 40’ında hasar görülüyor
2024–25’te yürütülen ekolojik izleme çalışmasına göre, Bangladeş’teki Sundarbans’ta tahminen 129,5 milyon Sundari ağacında tepe kuruması hastalığı belirtileri görülüyor. Bunların 20,24 milyonu ağır hasarlı olarak sınıflandırıldı. Bulgular, büyüyen bir koruma sorununu sayılarla ortaya koyuyor: Ormanın tahminen 330 milyon Sundari ağacının neredeyse yüzde 39’u bir ölçüde zarar görmüş durumda.
İçindekiler
- Sundari ağaçlarının yaklaşık yüzde 40’ında hasar görülüyor
- Ağaç araştırmasında neler ölçüldü?
- Hasarın yoğunlaştığı bölgeler
- Tatlı suyu ormana ulaştırmak zorlaşıyor
- Parazit bitkiler baskıyı artırıyor
- Daha az fide ve değişen bir orman
- Uydu görüntüleri ve orman kullanıcıları erken uyarı işaretlerini ortaya koydu
- Su anlaşmasının sona erme tarihi nehirleri yeniden gündeme getiriyor
- Koruma çalışmalarının yanıtlaması gerekenler
- Öne Çıkanlar
Ağır etkilenen ağaçların sayısı 1986’da 11,92 milyonken 20,24 milyona çıktı; bu, yaklaşık yüzde 70’lik bir artışa karşılık geliyor. Farklı bir izleme döneminde, orman genelindeki fidan yoğunluğu 1986’da hektar başına 2.689’dan 2022’de 776’ya geriledi. Yaşlı ağaçlar bozulurken onların yerini alacak daha az sayıda genç bitki yetişiyor.
Bangladeş Orman Dairesi’nde ormanlardan sorumlu başmüfettiş yardımcısı ve Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi kapsamında korunan alanlardan sorumlu ülke ulusal odak noktası Md Jahidul Kabir, daha fazla bilimsel inceleme ve arazi araştırması yapılması çağrısında bulundu. Kabir, konuyu Ermenistan’ın başkenti Erivan’da düzenlenen BM Biyolojik Çeşitlilik Konferansı COP17’nin kulisinde gündeme getirdi.
Araştırmacılar, azalan tatlı su kaynakları, yükselen tuzluluk, tortu birikimi, değişen gelgitler ve parazit bitkiler de dahil olmak üzere çeşitli baskılar belirledi. Sundari ağaçlarındaki tepe kurumasının kesin nedenleri ve bu baskıların her birinin etkisi henüz açıklığa kavuşmadı.
Sorun tek bir ağaç türünün ötesine uzanıyor. Bilimsel adı Heritiera fomes olan Sundari, Bangladeş ve Hindistan’ın paylaştığı dünyanın en büyük mangrov ormanının yapısını oluşturmaya yardımcı oluyor. Bu ağaçların bozulması; yaban hayatına barınak sağlayan, balıkçılığı ve bal toplamayı destekleyen, kıyı topluluklarını siklonlardan ve fırtına kabarmalarından koruyan bir peyzajı etkiliyor.
Ağaç araştırmasında neler ölçüldü?
CEGIS olarak bilinen Çevre ve Coğrafi Bilgi Hizmetleri Merkezi ile Arannayk Vakfı ekolojik çalışmayı birlikte yürüttü. Araştırmacılar, 1986’dan bu yana oluşturulmuş 120 kalıcı araştırma parselini kullanarak örneklenen ağaçlardaki değişimleri izledi ve ormanın genelindeki durumu tahmin etmek için bir yöntem uyguladı.
Arannayk Vakfı’nın ekolojik izleme projesi açıklamasında bu çalışma, Sundarbans Mangrov Ormanlarını Koruma Projesi kapsamında yer alıyor. Çalışmayı Bangladeş Orman Dairesi finanse ediyor. Arannayk’ın sorumlulukları arasında sürüngenleri ve amfibileri, balıkçılık kaynaklarını, toprak ve su kalitesini izlemek de bulunuyor. Böylece ağaçların sağlığı, ekosistemin diğer bölümlerindeki koşullarla ilişkilendiriliyor.
14 Eylül’de Dakka’daki Orman Dairesi merkezinde sunulan bulgular, farklı hasar düzeylerini ortaya koyuyor. Yaklaşık 83,03 milyon Sundari ağacında enfeksiyon oranı yüzde 25’in altında ölçülürken 25,08 milyon ağaçta yüzde 25 ila 50 arasında hasar görüldü. Ağır etkilenen grupta, enfeksiyon oranı yüzde 50’yi aşan 20,24 milyon ağaç yer aldı. Yaklaşık 200 milyon ağacın sağlıklı olduğu değerlendirildi.
Tepe kuruması genellikle üst taç bölgesine yakın yaprak, filiz ve dallardaki bozulmayla başlıyor. Ağır vakalarda hasar ana gövdeye kadar ilerleyerek ağacın hayatta kalmasını tehdit ediyor. Bu nedenle izleme kategorileri, farklı düzeylerde zarar görmüş canlı ağaçları tanımlıyor; en büyük kaygı ise ağır hasar görenlere odaklanıyor.
Araştırmada yer alan Şahjalal Bilim ve Teknoloji Üniversitesi profesörlerinden Swapan Kumar Sarker, ağır vakalardaki artışı şöyle anlattı:
1986’da ağır etkilenen ağaçların sayısı 11,92 milyondu. Bu sayı şimdi 20,24 milyona ulaştı. Bu kaygı verici bir durum. Bu eğilimleri uzun vadede izlemeli ve çözümler bulmalıyız.
Hasarın yoğunlaştığı bölgeler
Araştırmacılar Sundarbans’ı 53 bölüme ayırdı. Tepe kurumasının en yüksek düzeyleri Khulna Orman Bölgesi’ndeki Patkostam, Kaga Dobeki ve Gewakhali’de kaydedildi. Bunları Satkhira Orman Bölgesi’ndeki Dobeki, Chandpai Orman Bölgesi’ndeki Harbaria ve Sharankhola Orman Bölgesi’ndeki Charaputia ile Kokilmoni izledi.
Orta ve yüksek tuzluluğa sahip bölgelerde hastalık daha yaygındı. Sarker, ağır hasarlı ağaçların sayısı artarken tepe kurumasının görülme sıklığının önceki değerlendirmelere kıyasla bir miktar azaldığını söyledi. Hasarın daha kırılgan ağaçlarda yoğunlaşıp yoğunlaşmadığını anlamak için her iki ölçütün de izlenmesi gerekiyor.
Ormanlardan sorumlu başmüfettiş Md Amir Hosain Chowdhury, sorunu kontrol altına almak için daha önce yapılan bir girişimi anlattı. 1980’lerde ve 1990’ların başlarında Bangladeş Orman Araştırma Enstitüsü, sağlıklı ağaçları korumak amacıyla etkilenen ağaçları belirleyip kesti. Chowdhury’ye göre bu yaklaşım etkili olmadı ve uygulamadan vazgeçildi.
Tatlı suyu ormana ulaştırmak zorlaşıyor
Sundarbans, Ganj Nehri sistemi üzerinden gelen tatlı suya ve Bengal Körfezi’nden giren tuzlu suyla karışmasına bağlı. Tatlı su kaynakları azaldığında tuzlu su daha iç kesimlere ilerleyerek mangrov kökleri ve fidelerinin yetiştiği koşulları değiştirebiliyor.
Environmental Monitoring and Assessment dergisinde Ekim 2025’te yayımlanan bir çalışma, 1980’lerin başından bu yana Gorai Nehri üzerinden gelen Ganj tatlı suyu miktarında istatistiksel olarak anlamlı bir düşüş olduğunu ortaya koydu. Gorai, Ganj’dan ayrılan ve Bangladeş’in güneybatısına ve Sundarbans’ın bazı kesimlerine tatlı su sağlayan bir kol.
Avustralya’nın Commonwealth Bilimsel ve Endüstriyel Araştırma Kurumu ile Bangladeş’in Su Modellemesi Enstitüsü’nden araştırmacılar, Sundarbans’ın batısında tuzluluğun sürekli olarak daha yüksek seyrettiğini buldu. Aşırı tuzluluk düzeyleri 2010’dan bu yana artmıştı. Analizde aşağı havzadaki tuzluluk, tatlı su debisiyle ilişkilendirilirken yağış, deniz seviyesinin yükselmesi ve gelgit hareketleri de incelendi.
Tortu birikimi de işleri zorlaştırıyor. Kanallar siltle doldukça suyun geçebileceği alan daralıyor. Bu nedenle yukarı havzada daha fazla tatlı su bulunması, ancak nehirler ve bağlantı kanalları bu suyu ihtiyaç duyulan yerlere taşıyabiliyorsa ormana fayda sağlayabilir.
Sundarban Doğu Orman Bölümü’nden sorumlu orman yetkilisi Md Rezaul Karim Chowdhury, Sundarban’ı Koruma Projesi kapsamında Bhola Nehri’nin 16 kilometrelik siltli kesiminin yaklaşık bir kilometresinin, çalışmalar durdurulmadan önce kazıldığını söyledi. Büyük bir orman alanına tatlı su akışını yeniden sağlamak amacıyla kalan bölümdeki kazı çalışmalarına devam edilmesi planlanıyordu.
Gorai araştırması, özellikle orman içindeki çok sayıdaki gelgit deresinde sürekli izleme bakımından önemli eksiklikler bulunduğunu da ortaya koydu. Bu küçük su yollarından alınacak ölçümler, tek tek ağaç topluluklarının maruz kaldığı su ve tuzluluk koşullarını anlamak için gerekli.
Parazit bitkiler baskıyı artırıyor
Orman yetkilileri, doğu bölümündeki Sundari ağaçlarında görülen parazit bitkilerden de kaygı duyuyor. Chowdhury, özellikle yaşlı ağaçlar olmak üzere Sharankhola ve Chandpai bölgeleri gibi yerlerde Sundari ağaçlarının yaklaşık yüzde 25 ila 30’unun bu bitkilerden etkilendiğini tahmin etti.
Chowdhury, parazit bitkilerin nasıl yayıldığını şöyle anlattı:
"Eskiden parazitler dallarla sınırlı kalırdı. Şimdi gövdeye kadar yayıldılar. Ağaçlar zayıflıyor, sonunda kuruyup ölüyor," dedi.
Khulna Üniversitesi Ormancılık ve Ağaç Teknolojisi Bölümü profesörlerinden Wasiul Islam, parazit sarmaşıkların tepe kuruması nedeniyle zaten zayıflamış ağaçlara daha kolay yayıldığını söyledi. Yüksek tuzluluğa ya da sınırlı gelgit akışına sahip bölgelerin özellikle kırılgan olduğunu belirtti. Islam’a göre tohumları ağaçlar arasında kuşlar taşıyor; kışın çiçeklenme ve meyve verme dönemi ise üreme gerçekleşmeden bitkileri temizleyerek müdahale etmek için bir fırsat sunuyor.
Bangladeş Orman Araştırma Enstitüsü kıdemli araştırma görevlisi Mominul Islam Nahid, araştırmacıların çeşitli parazit bitki türlerini kayda geçirdiğini ancak Sundari ağaçlarına zarar veren belirli organizmaları henüz tespit edemediğini söyledi. Orman yetkilisi Imran Ahmed ise Dakka Üniversitesi botanikçisi Ashfaque Ahmed’in bir sarmaşık türünü belirlediğini ve araştırmanın başlamasının beklendiğini belirtti. Hangi bitkilerin hangi zararlara yol açtığını saptamak, bu çalışmanın temel görevlerinden biri.
Orman Dairesi, henüz ağaçları kurtarmaya yönelik bir tedavi öneremeyeceğini açıkladı. Chowdhury, parazite odaklanan bilimsel araştırmanın kısa süre içinde başlayacağını söyledi. Orman yöneticilerinin önündeki acil görev, her sorunu ayrı ayrı ele almak yerine istilayı ağaç hastalığı, tuzluluk ve su hareketleriyle birlikte incelemek.
Daha az fide ve değişen bir orman
Fide yoğunluğu 1986 ile 2022 arasında yaklaşık yüzde 71 azalarak hektar başına 2.689’dan 776’ya düştü. Bu, her bir kenarı 100 metre olan bir alan büyüklüğünde 1.913 fide kaybı anlamına geliyor. Rakamlar, zarar görmüş ya da yaşlanmış bitkilerin yerini alabilecek genç bitkilerin sayısının azaldığını gösteriyor.
Chittagong Üniversitesi Ormancılık ve Çevre Bilimleri Enstitüsü profesörlerinden Khaled Misbahuzzaman, mangrov bitki örtüsünün doğal gelişim sürecinde Sundari’nin genellikle geç dönemde yetiştiğini söyledi. Bu nedenle türün yenilenmesi, ormanın önceki büyüme aşamalarında oluşan koşullara bağlı.
Misbahuzzaman, daha önce Sundari bakımından zengin olan bazı bölgelerde Singra ve Amur gibi daha küçük türlerin yeniden yetiştiğini gözlemledi. Sundari’nin eskiden baskın olduğu yerlerde Gewa da yayılıyordu. Bangladeş Orman Araştırma Enstitüsü’nün gözlemlerinde de bazı tuzlu bölgelerde yerel olarak Geowa ve Bola adıyla bilinen ağaçların arttığı kaydedildi.
Ekolojik izleme bulguları, yer üstü biyokütlede de 30 yılda yaklaşık yüzde 15’lik bir düşüş olduğunu gösterdi. Biyokütle, gövdeler, dallar ve yapraklar dahil olmak üzere toprağın üzerindeki canlı bitki materyalidir. Orman yapısının ve bitki örtüsünde tutulan karbon miktarının ölçütlerinden biridir.
Araştırmacıların büyüme, ölüm, yenilenme ve tür bileşimindeki değişikliklerin ormanın karbon dengesi üzerindeki etkisini ölçmesi gerekiyor. Yaban hayatı ve insanlar açısından daha acil sorun, barınak, besin ve koruma sağlayan ağaçların bileşiminin ve durumunun değişmesi.
Uydu görüntüleri ve orman kullanıcıları erken uyarı işaretlerini ortaya koydu
Aberystwyth Üniversitesi araştırmacılarının yaptığı bir çalışmada, iki ülkedeki Sundarbans’ın Ocak 1988 ile Haziran 2018 arasını kapsayan Landsat uydu görüntüleri incelendi. Ağaç sayısı sabit kalırken mangrov sağlığının 30 yılda gerilediği belirlendi. Çalışmanın ortak yazarı Katie Awty-Carroll, mangrov ağaçlarının yaklaşık yüzde 25’inde sağlık bozulması belirtileri görüldüğünü belirtti ve zayıflamış bölgelerin aşırı hava olaylarına karşı daha savunmasız olabileceği uyarısında bulundu.
Araştırmacılar, arazi örtüsü ve bitki örtüsündeki değişiklikleri belirlemek için tekrarlanan uydu gözlemlerini izleyen Sürekli Değişim Tespiti ve Sınıflandırması adlı yöntemi kullandı. Çalışma daha geniş mangrov ormanını izlerken yakın tarihli saha değerlendirmesi özellikle Sundari ağaçlarındaki tepe kurumasını ölçtü. Bulgular birlikte değerlendirildiğinde, orman izlemesinde bitki örtüsünün varlığının yanı sıra ağaçların durumunun da incelenmesi gerektiği görülüyor.
Sundarbans’a 40 yıldır bağlı olan ve Khulna’nın Koyra bölgesindeki Tetultala Char’da yaşayan balıkçı ve orman ürünleri toplayıcısı Islam Sana, çevresindeki değişimi şöyle anlattı:
Beş ya da altı yıl önce sık Sundari ormanlarıyla kaplı olan alanlar şimdi neredeyse çıplak. Çok sayıda Sundari ağacı kurudu.
Sharankhola’da yaşayan ve 30 yıllık deneyime sahip bal toplayıcısı Shahjahan Akon, ormanın seyrekleştiğini ve Sundari ağaçlarının kuruduğu yerlerde arıların kaybolduğunu anlattı. Gözlemleri, ağaçların taç bölgesindeki hasarla mevsimlik çiçeklere ve bal hasadına bağlı çalışan insanların geçim kaynakları arasındaki bağlantıyı ortaya koyuyor.
Sundari kökleri ve çevredeki mangrov bitki örtüsü genç balık ve karideslere de barınak sağlarken ağaçların taç bölgesi kuşları destekliyor; orman da geyiklere ve kaplanlara örtü sunuyor. Bu nedenle ağaç sağlığındaki değişiklikler ekosistemin birçok bölümünü aynı anda etkileyebilir.
Su anlaşmasının sona erme tarihi nehirleri yeniden gündeme getiriyor
Bangladeş ve Hindistan, 1996’da imzalanan Ganj Suyu Paylaşım Antlaşması’nın 12 Aralık 2026’da sona ermesiyle karşı karşıya. Anlaşma, kurak mevsimde Hindistan’daki Farakka Barajı’nda suyun paylaşımını düzenliyor.
Bangladeş Su Kaynakları Bakanı Shahiduddin Chowdhury Anee, 8 Ekim’de Bangladeş’in 1977 tarihli su paylaşım anlaşmasındaki bir hükme benzer güvence maddesi içeren yeni bir anlaşma istediğini söyledi. Önerilen madde, kurak mevsimde Bangladeş’in payına ilişkin daha güçlü güvenceler sağlamayı amaçlıyor. İkili Nehirler Komisyonu üzerinden görüşmeler sürüyor.
Kilit tarihler, onlarca yıllık ekolojik ölçümleri yaklaşan diplomatik son tarihle bir araya getiriyor:
- 1986: Kalıcı orman araştırma parselleri, ağaç hasarı ve yenilenmesi için referans noktası sağladı.
- 1996: Bangladeş ve Hindistan Ganj Suyu Paylaşım Antlaşması’nı imzaladı.
- 2022: Hektar başına fide yoğunluğu, 1986’daki 2.689’dan düşerek 776 olarak kaydedildi.
- 2024–25: CEGIS ve Arannayk Vakfı ekolojik izleme çalışmasını yürüttü.
- Ekim 2025: Gorai araştırması, tatlı su akışının azaldığını ve tuzluluğun değiştiğini belgeledi.
- 12 Aralık 2026: Mevcut Ganj antlaşmasının süresi dolacak.
Orman açısından çevresel akış, nehirleri, sulak alanları ve bu alanlardaki canlı toplulukları ayakta tutmak için gereken suyun miktarı, zamanı ve kalitesi demek. Bu akışın sağlanması; Farakka’daki su tahsislerinin, Gorai ve diğer aşağı havza kanallarının, mevsimsel değişimlerin ve tortu tıkanıklıklarının dikkate alınmasını gerektiriyor.
Koruma çalışmalarının yanıtlaması gerekenler
UNESCO Dünya Mirası Komitesi’nin Sundarbans’la ilgili 2026 tarihli kararında, Bangladeş-Hindistan Ortak Çalışma Grubu ve Nehirler Komisyonu üzerinden yürütülen eşgüdüm kabul edildi. Kararda, Bangladeş’teki Sundarbans’ı ve Hindistan’daki komşu Sundarbans Milli Parkı’nı ayakta tutan su süreçleri konusunda daha güçlü iş birliği teşvik edildi.
Sundari ağaçlarının ölümü ya da ormana yönelik belirli çevresel akış güvencelerinin antlaşma görüşmelerinde resmî gündem maddesi hâline geldiğine ilişkin bir doğrulama yapılmadı. Bununla birlikte nehirler konusunda iş birliği, ulusal sınırları aşan tatlı su baskılarını ele almak için bir yol sunuyor.
Kabir’in araştırma çağrısı, pratik bir araştırma gündemine işaret ediyor: Etkilenen ağaçları zaman içinde izlemek, tuzluluğu ve tatlı su akışını ölçmek, tortu ve gelgit koşullarını incelemek, zararlı parazitleri belirlemek ve fidelerin hayatta kalıp kalmadığını kaydetmek. Bu ölçümlerin aynı bölgelerde birbiriyle ilişkilendirilmesi, bazı ağaçlar bozulurken diğerlerinin neden sağlıklı kaldığını anlamaya yardımcı olur.
COP17’de Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi’ni değerlendiren hükümetler, 2030’a kadar biyolojik çeşitlilik kaybını durdurmak ve tersine çevirmek için gereken çalışmalara somut bir örnekle karşı karşıya. Sundarbans’ta koruma; ağaçları yaşatmaya, yenilenmeyi desteklemeye ve ormanı besleyen nehirleri korumaya bağlı.
Öne Çıkanlar
- Yaklaşık 129,5 milyon Sundari ağacında tepe kuruması belirtileri görülüyor; bunların 20,24 milyonu ağır hasarlı.
- Ağır etkilenen ağaçların sayısı 1986’dan bu yana yaklaşık yüzde 70 arttı.
- Hektar başına fide yoğunluğu 1986’daki 2.689’dan 2022’de 776’ya geriledi.
- Azalan tatlı su akışı, tuzluluk, tortu, gelgit değişiklikleri ve parazit bitkilerin yayılması araştırmalarda öncelik taşıyor.
- Orman yetkilileri daha fazla araştırma çağrısında bulunurken tatlı suyun ulaşımını iyileştirmek için nehir yatağı kazılarını planlıyor.
- Ganj Suyu Paylaşım Antlaşması 12 Aralık 2026’da sona erecek; bu da sınır ötesi su yönetimine yönelik ilgiyi yeniden artırıyor.






