68 şirket denetlenirken yasal değişiklik önerisi
Endonezya, hane başına iki hektara kadar arazi yakılmasına izin veren yerel bilgeliğe dayalı hükmü kaldırmayı planlıyor. Yetkililer, şirket imtiyaz alanlarındaki yangınları soruştururken haftalar içinde sürmekte olan orman ve arazi yangınlarını söndürmeye çalışıyor. Çevre Bakanı Jumhur Hidayat, imtiyaz sahibi 68 şirketin faaliyetlerinin durdurulduğunu ve doğrulama sürecinden geçtiğini, onlarca kişinin de şüpheli olarak belirlendiğini söyledi.
İçindekiler
- 68 şirket denetlenirken yasal değişiklik önerisi
- Mevcut iki hektarlık hüküm ne anlama geliyor?
- Öneri nasıl gelişti?
- Ekilmemiş imtiyaz alanları neden mercek altında?
- Faaliyeti durdurulan imtiyazlar suçluluğu kanıtlamıyor
- Uygun maliyetli alternatifler planın bir parçası
- 2023 yangın analizi ne gösteriyor?
- Su kıtlığı yangınları söndürme hedefini zorlaştırıyor
- Sağlık riskleri ve iklim iddiaları ayrı ölçülmeli
- Öne Çıkanlar
Öneri, Çevrenin Korunması ve Yönetimine ilişkin 2009 tarihli 32 sayılı Kanun'un 69(2). maddesini hedef alıyor. Endonezya'da yakmayı ilk kez yasaklamak yerine, geleneksel arazi temizleme uygulamalarından bazılarına tanınan yasal istisnayı kaldıracak. 69(1)(h) maddesi araziyi ateşle temizlemeyi zaten yasaklıyor.
Jumhur, 12 Ekim 2026'da hükümetin, Endonezya Temsilciler Meclisi'ne (DPR) bir değişiklik önerisi sunma konusunda mutabık kaldığını söyledi. Girişimi, 13 Ekim'de Cakarta'da düzenlenen Prasasti Indonesia Policy Forum 2026'nın ardından yeniden değerlendirdi. Henüz kabul edilmiş bir değişiklik ya da parlamento takvimi açıklanmadı.
Çevre bakanı, hükmün temizlenen alanın ötesine yayılan yangınlar için olası bir başlangıç noktası olduğunu söyledi.
Jumhur, "Hükümet, iki hektara kadar tarlaların yakılmasına izin veren maddenin kaldırılması sürecini başlatıyor. Tarlaların yakılarak açılmasına izin veren hükmü kaldıracağız," dedi.
Ayrı bir öneri ise daha önce ekilmemiş, yanmış imtiyaz alanlarının yağ palmiyesi dâhil endüstriyel plantasyonlara dönüştürülmesini engellemeyi öngörüyor. Bu iki önlem, iki farklı teşviki ele almayı amaçlıyor: haneler için düşük maliyetli arazi temizleme ve geliştirme bekleyen arazilerdeki yangınlardan elde edilebilecek ticari kazanç.
Her iki öneri de hukuki çalışma gerektiriyor. Kasıtlı yakma şüpheleri de yalnızca yangının çıktığı yere dayanarak sonuca varmak yerine soruşturulmalı.
Mevcut iki hektarlık hüküm ne anlama geliyor?
Genel yasak ile yerel bilgeliğe dayalı hüküm arasındaki fark, tartışmanın merkezinde yer alıyor. Ormancılık ve çevre hukuku uzmanı Sadino, yasanın açıklayıcı metniyle birlikte okunması gerektiğini söyledi. Bu metin, alevlerin yayılmasını önlemek üzere yangın şeritleriyle çevrili alanlarda, hane başına en fazla iki hektarın yerel ürün çeşitleri yetiştirmek amacıyla yakılmasını tarif ediyor.
Yangın şeridi, ateşin alanlar arasında ilerlemesini kesmek amacıyla oluşturulan bir şerittir. Bu şeridin bulunması, geleneksel arazi temizliği için belirtilen koşullardan biridir; her hava veya arazi koşulunda ateşin kontrol altında kalacağını garanti etmez.
Sadino, hükmün ormanları ya da herhangi bir iki hektarlık alanı yakmak için genel bir izin olmadığını söyledi. Sınırlamalar; tarım amacı, uygulamayı yapan hane ve alevleri kontrol altına almaya yönelik önlemleri kapsıyor. Bir anlatımda izin, hane başına yılda iki hektar olarak belirtilirken diğer hukuki açıklamalarda yıllık bir dönem belirtilmeden hane başına sınırdan söz ediliyor. Değişiklik tartışmalarında bu ayrıntının açıklığa kavuşturulması gerekiyor.
Hükümetin açıkladığı hedef, 69(1)(h) maddesindeki mevcut yasağı kaldırmak değil, 69(2). maddeyle bağlantılı yerel bilgeliğe dayalı hükmü değiştirmek. Değişikliğin kesin ifadesini ve kapsamını belirlemek için bir yasa taslağı gerekiyor.
Öneri nasıl gelişti?
Ekim ayındaki girişim, yakmayı önlemek ve alternatifler sunmak üzere daha önce verilen cumhurbaşkanlığı talimatlarının ardından geldi. Ayrıca hızlı yangın müdahalesi, topluluklara destek ve suçlulara yaptırımların birbirini izleyen yönetimler boyunca bir arada uygulandığı politika yaklaşımını sürdürüyor.
- 22 Şubat 2021: Cumhurbaşkanı Joko Widodo, Cakarta'daki ulusal koordinasyon toplantısında günlük izleme, derhâl müdahale, yakmanın kalıcı alternatiflerle değiştirilmesi ve ağır yaptırımlar uygulanması çağrısında bulundu.
- 17 Eylül 2024: Birleşmiş Milletler Afet Riskini Azaltma Ofisi, arazi yakmanın ekonomik nedenleri ve geleneksel çiftçilere yönelik muameleye dair kaygılar dâhil olmak üzere, Endonezya'daki 2023 yangınlarını inceleyen bir analiz yayımladı.
- 24 Ağustos 2026: Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, Riau eyaletinin Pekanbaru kentinde bir araya gelen yetkililere yakma yasağını güçlendirme, arazi temizleme desteğini organize etme ve şirketlerin olası rolünü soruşturma talimatı verdi.
- 12 Ekim 2026: Jumhur, Endonezya'nın Birleşmiş Milletler iklim konferansı COP31'e katılacak heyetinin hazırlıkları sırasında yasal değişiklik önerisi sunulması konusunda mutabakata varıldığını duyurdu.
- 13 Ekim 2026: Jumhur, Cakarta'daki Prasasti Indonesia Policy Forum'da değişiklik önerisini, imtiyaz alanlarına yönelik soruşturmaları ve yangın söndürme çalışmalarını ele aldı.
Haberlere göre forumdaki açıklamalar 13 Ekim'de yapıldı, ancak haftanın hangi gününe denk geldiği konusunda farklılık var: bir haberde pazartesi, diğerlerinde salı olarak belirtiliyor. Politika duyurusu ise tutarlı biçimde 13 Ekim 2026 tarihini taşıyor.
Ekilmemiş imtiyaz alanları neden mercek altında?
Jumhur, Borneo Adası'nın Endonezya'ya ait kesiminde, Kalimantan'daki ekilmemiş imtiyaz alanlarında çıkan yangınlara dikkat çekti. İmtiyaz, bir şirkete izinleri ve yasal yükümlülükleri çerçevesinde belirli bir alanda faaliyet gösterme hakkı verir. Bu sınırlar içindeki bir yangın, alanın nasıl yönetildiğinin ve korunduğunun incelenmesine yol açabilir.
Bakan, henüz ekim yapılmamış arazilerde tekrarlanan yangınların şüphe uyandırdığını, çünkü bunların plantasyon alanlarını açmanın kestirme bir yolu olabileceğini söyledi. Bu durumu, alevlerin mevcut ürünleri yok ettiği ve şirketin iş faaliyetlerine doğrudan zarar verdiği üretken plantasyonlardaki yangınlarla karşılaştırdı.
Bu fark soruşturma için gerekçe oluşturur, suç kanıtı değil. Yangının kasıtlı olarak çıkarıldığını, başka bir yerden yayıldığını ya da başka koşullar altında meydana geldiğini belirlemek için saha denetimleri ve kanıtlar gerekir. Hükümet, kasıtlı yakmanın kanıtlanması hâlinde ağır cezalar uygulanacağını söylüyor.
Önerilen ekim kısıtlaması, yangının sonradan sağlayabileceği yararı ortadan kaldırmayı amaçlıyor. Ekilmemiş bir alan yandıktan sonra yağ palmiyesi ya da başka bir endüstriyel ürün yetiştirmek üzere geliştirilebiliyorsa yetkililer, yakmanın arazi dönüşümü için düşük maliyetli bir yönteme dönüşmesinden endişe ediyor.
Haberlerde önlem, kimi zaman endüstriyel ürünlerin ekimini yasaklama, kimi zaman da yanmış ve boş imtiyaz alanlarında plantasyon ürünleri yetiştirilmesini engelleme olarak aktarılıyor. Kesin kapsamı, yasal dayanağı ve karar süreci kamuoyuna açıklanmış değil. Daha önce ürün yetiştirilmemiş bir alana yeniden ekim yapılması yerine, gelecekteki ekimi kısıtlama ifadesi daha doğru.
Faaliyeti durdurulan imtiyazlar suçluluğu kanıtlamıyor
İmtiyaz sahibi 68 şirketin faaliyetlerinin durdurulması, denetim ve doğrulama sürecinin bir parçası. Bu, 68 şirketin tamamının yangınları kasıtlı olarak çıkardığını kanıtlamıyor; açıklamada her şirkete yönelik tamamlanmış bir tespit de yer almıyor.
Jumhur, özellikle imtiyaz alanlarındaki yangınlar bakımından şirketlere kusursuz sorumluluk ilkesi uyarınca yaklaşılması gerektiğini söyledi. Çevre hukukunda kusursuz sorumluluk, olağan kusur kanıtı şartı aranmaksızın sorumluluk doğmasıyla ilgilidir. Bir kişinin kasıtlı olarak suç işlediğinin belirlenmesinden farklıdır.
Bakan ayrıca doğrulama sürecinin, yangın çıkardığından şüphelenilen şirketlerle arazileri yangından etkilenen şirketleri birbirinden ayırmak için gerekli olduğunu söyledi. Dolayısıyla yetkililer; çevresel sorumluluk, önleme yükümlülükleri ve kasıtlı yakmaya ilişkin kanıtlarla ilgili ayrı soruları yanıtlamak zorunda.
Prabowo'nun ağustos ayındaki talimatlarında polis, savcılık ve istihbarat kurumlarının şirketlerin olası rolünü soruşturması, sorumlu bulunan şirketlerin faaliyet izinlerinin iptal edilmesi istenmişti. Sadino, hanelere ilişkin hükmün gözden geçirilmesinin işletmelerin mevcut düzenlemeler kapsamındaki yangın önleme ve müdahale yükümlülüklerini azaltmadığını söyledi.
Bu açıklamalara ilişkin haberlerde şirket isimleri, tamamlanmış dava tespitleri ya da onlarca şüpheliye dair döküm paylaşılmadı. Yaptırım rakamları denetimin boyutunu gösteriyor, ancak kaç soruşturmanın yaptırım ya da kovuşturmayla sonuçlanacağını ortaya koymuyor.
Uygun maliyetli alternatifler planın bir parçası
Endonezya Orman İmtiyaz Sahipleri Birliği (APHI), hükmün değiştirilmesini destekliyor. Ancak birliğin başkanı Soewarso, toplulukların yakmayı bırakabilmesi için uygulamaya dönük desteğe ihtiyaç duyduğunu söyledi. Arazi temizlemenin diğer yöntemlerini uygun maliyetli kılacak ekipman, teknik rehberlik ve finansmana erişim çağrısında bulundu.
Soewarso, arazinin büyüklüğünün tek başına güvenliği belirleyemeyeceğini söyledi. Hava durumu, arazi özellikleri, su kaynakları, ekipman ve mevcut personel de bir yangının kontrol altına alınıp alınamayacağını etkiliyor. Bu yaklaşım, yasal değişikliği toplulukların ve yetkililerin uygulama kapasitesine bağlıyor.
Jumhur, imtiyaz alanları dışındaki arazileri temizlemek için fona ihtiyaç duyan yerel topluluklara hükümetin çözüm arayacağını söyledi. Olası destek Güney Sumatra, Kalimantan ve belirtilen diğer bölgeleri kapsayacak. Yakmadan kaynaklanan emisyonların önüne geçerken arazi temizleme maliyetlerini karşılamak için iklim finansmanından yararlanma olasılığını gündeme getirdi.
Önerilen destek henüz uygunluk koşulları, bütçesi ya da başlangıç tarihi yayımlanmış, finanse edilen bir program değil. Haberlerde desteğin olası ölçeği konusunda da farklılık var: birinde toplam alanın birkaç bin hektarın altında olduğu belirtilirken, diğerinde Jumhur'un alanın yüz binlerce hektara ulaşmayacağını söylediği aktarılıyor. Bu anlatımların hiçbiri doğrulanmış bir toplam ortaya koymuyor.
Prabowo'nun ağustos ayındaki önerisi başka bir yol sunmuştu: bölge sakinleri yerel yetkililer aracılığıyla destek talep edecek, organize arazi temizliği çiftçi gruplarınca yürütülecek ve olası finansman devlet destekli KUR kredileri kullanan kooperatifler üzerinden sağlanacaktı. Krediler ile iklim finansmanı farklı araçlar; aralarındaki nihai ilişki açıklanmadı.
Sadino; yerli halklar ve yerel topluluklar, bölge yönetimleri ve akademisyenlerle istişare çağrısı yaptı. Ayrıca yasadaki değişikliklerin kanuni sürece uygun biçimde yapılması, gerektiğinde ilgili hükümet ve bölge yönetimi düzenlemelerinin de uyarlanması gerektiğini söyledi.
2023 yangın analizi ne gösteriyor?
Birleşmiş Milletler Afet Riskini Azaltma Ofisi'nin 17 Eylül 2024'te yayımladığı 2023 orman yangınları analizi, güncel tartışmanın ardındaki risklere dair yararlı bir ölçüm sunuyor. Analize göre 2023'te 1,16 milyon hektar alan yandı; bu, 2022'de yanan alanın beş katı.
Analiz, yangınların yüzde 98'ini insan faaliyetlerine bağladı ve özellikle yağ palmiyesi yetiştirmek amacıyla düşük maliyetli arazi temizlemeyi temel etkenlerden biri olarak belirledi. Ayrıca El Nino ile bağlantılı uzun süreli kurak koşulları, 2023'teki artışın başlıca nedenlerinden biri olarak gösterdi. İnsan kaynaklı ateşleme ile kuru hava bir araya gelebilir: biri yangını başlatırken diğeri kontrol altına almayı zorlaştırır.
Çalışmada Ocak-Eylül 2023 arasında 2.608 sıcak nokta kaydedildi; 2022'nin aynı döneminde bu sayı 441'di. Bu, yaklaşık 5,9 kat artış demek. En fazla etkilenen eyaletler arasında Güney Kalimantan, Orta Kalimantan ve Güney Sumatra yer aldı. Bu bölgeler, alternatif arazi temizleme desteği için bugün görüşülen alanlarla örtüşüyor.
Sıcak noktalar, uzaktan algılanan ısı sinyalleridir; yanan hektarların doğrudan ölçümü ya da kasıtlı olarak çıkarıldığı kanıtlanmış yangınların sayısı değildir. Sıcak nokta toplamlarını karşılaştırırken farklı tespit dönemleri ve yöntemleri de önem taşır.
Analiz, yakma yasaklarının geleneksel çiftçileri orantısız biçimde etkilediği gerekçesiyle eleştirildiği, büyük şirketlerin ise çevresel etkisinin daha fazla olduğu uyarısında bulundu. Bu bulgu, yasal kısıtlamaların uygun maliyetli alternatiflerle ve hanelerle işletmelere tutarlı biçimde uygulanan denetimlerle birlikte yürütülmesini destekliyor.
Su kıtlığı yangınları söndürme hedefini zorlaştırıyor
Jumhur, Ulusal Afet Yönetim Ajansı (BNPB) ile yaptığı görüşmelerin ardından yangınların tam bir ay yerine birkaç hafta içinde söndürülmesini beklediğini söyledi. Bu, ekim ayındaki forumda dile getirilen bir hedefti; yangınların kontrol altına alındığının teyidi değildi.
Su kaynaklarının sınırlı olmasına ve yangınlara havadan su bırakan uçakların operasyonel zorluklarına dikkat çekti. Endonezya, on binlerce personeli görevlendirmişti; müdahaleye katılan kurumlar arasında ilçe ve eyalet yönetimleri de bulunuyordu.
Süren zorluk, Endonezya genelindeki ağustos ayındaki yangınla mücadele seferberliğinin ve Kalimantan'da gönüllülerin yüzeyin altındaki yangınlara ulaşmak için pompa, boru ve derme çatma kuyular kullandığı eylül ayındaki turbalık yangınlarına müdahalenin ardından geliyor. Kuru turbalık toprak yer altında yanmayı sürdürebilir ve söndürülmüş görünen alanları yeniden alevlendirebilir; bu nedenle suya erişim özellikle önemlidir.
Jumhur, yabancı yardım tekliflerinin sağlayacağı faydaya göre değerlendirileceğini söyledi. Endonezya'nın mevcut görevlendirmesinin yanında küçük ek personel ekiplerinin etkisi sınırlı kalabilir; ek uçakların da operasyonel koşullara ve su kaynaklarının mevcudiyetine uygun olması gerekir.
Erken müdahaleye verilen önem yeni değil. Kabine Sekreterliği'nin 2021 tarihli önleme açıklamasında, Cumhurbaşkanı Joko Widodo'nun yetkililere sıcak noktaları her gün izleme, köy düzeyinde müdahale etme ve rezervuar, kanal, kuyu gibi yöntemlerle turbalık alanları nemli tutma talimatı verdiği belirtiliyor.
Dönemin Endonezya cumhurbaşkanı Widodo, yangınların söndürülmesinin zorlaşacağı aşamaya gelmesini beklememek gerektiği uyarısında bulunmuştu.
Cumhurbaşkanı, "Önlemeye öncelik verin; gecikmeyin. Çünkü iş işten geçip ne kadar su bombardımanı yaparsak yapalım, deneyimlerimize göre yangını söndürmek zor olacak," dedi.
Sağlık riskleri ve iklim iddiaları ayrı ölçülmeli
Hükümet, özellikle çocuklar, yaşlılar ve diğer hassas grupların risk altında olduğu duman kaynaklı akut solunum yolu enfeksiyonlarını müdahale çalışmalarının bir parçası olarak ele aldığını söylüyor. Önerilen yasal değişiklikle birlikte, ülke çapındaki bu tür hastalıklara ilişkin güncel bir sayı verilmedi.
BM'nin afet analizi, Kalimantan ve Sumatra'da hava kalitesinin ciddi biçimde kötüleştiğini, pusun Güneydoğu Asya'nın diğer bölgelerine de yayıldığını belirtiyor. Tekrarlanan duman maruziyetinin sağlığa etkilerinin yanı sıra ulaşım, turizm ve günlük yaşamda aksamalara da dikkat çekiyor.
Jumhur, yangınların önlenmesinin emisyonları azaltabileceği gerekçesiyle alternatif arazi temizleme desteğini iklim finansmanıyla ilişkilendirdi. Bununla birlikte BM analizi, yanan alanın tek başına iklim etkisini ölçemeyeceğini gösteriyor: 2023'teki yangınların büyük bölümünün çalılık ve bozulmuş orman alanlarında çıktığını, yanan alan daha geniş olmasına rağmen sera gazı emisyonlarının 2022'ye göre daha düşük kaldığını bildirdi.
Yanan bitki örtüsünün ve toprağın türü önemlidir. Turbalık alanlar birikmiş organik madde içerdiğinden, yangın yüzeyin altına ulaştığında depolanmış karbonu açığa çıkarabilir ve uzun süreli dumana yol açabilir. Önlenen emisyonları ölçmek için destek alan hektarları saymaktan fazlası gerekir.
Bu nedenle önümüzdeki aşamada somut kararlar alınması gerekiyor: önerilen değişikliğin metni, istişare düzenlemeleri, alternatif arazi temizleme yöntemlerine sağlanacak finansman ve yanmış imtiyaz alanlarında ekimi kısıtlayacak yasal çerçeve. Herhangi bir oturum, oylama, destek takvimi ya da nihai uygulama tarihi açıklanmadı. Acil takvim, Jumhur'un sürmekte olan yangınları haftalar içinde söndürme hedefiyle sınırlı.
Öne Çıkanlar
- Endonezya, 2009 tarihli 32 sayılı Kanun'un 69(2). maddesini değiştirerek hane başına iki hektara kadar arazi yakılmasına izin veren, yerel bilgeliğe dayalı hükmü kaldırmayı planlıyor.
- Yasa, araziyi ateşle temizlemeyi zaten yasaklıyor. Geleneksel uygulamaya ilişkin mevcut hüküm, yerel ürünleri ve yangın şeridi koşullarını kapsıyor.
- Jumhur, imtiyaz sahibi 68 şirketin doğrulama için faaliyetlerinin durdurulduğunu ve onlarca kişinin şüpheli olarak belirlendiğini söyledi.
- Ayrı bir öneri, yanmış ve daha önce ekilmemiş imtiyaz arazilerinde endüstriyel ürün yetiştirilmesini kısıtlamayı öngörüyor. Önerinin hukuki ayrıntıları henüz netleşmedi.
- Güney Sumatra, Kalimantan ve diğer bölgelerdeki topluluklar için olası iklim finansmanı dâhil alternatif arazi temizleme desteği görüşülüyor.
- BM, 2023'te 1,16 milyon hektar alanın yandığını kaydetti ve yakma yasaklarının geleneksel çiftçileri orantısız biçimde etkileyebileceği uyarısında bulundu.
- Değişiklik henüz yasalaşmadı ve parlamento takvimi açıklanmadı. Jumhur, sürmekte olan yangınların haftalar içinde söndürülmesini hedefliyor.






