Aile naaşı teslim aldı, ancak ölümüne ilişkin açıklama yapılmadı
Afganistan'ın güneyindeki Helmand vilayetinde eski bir polis komutanı olan Allah Dad Badi Zai'nin naaşı, Taliban istihbaratı tarafından gözaltına alındığının bildirilmesinden aylar sonra ailesine teslim edildi. Yakınları, onunla birlikte gözaltına alınan bir arkadaşının da öldürüldüğünü ve naaşının ailesine verildiğini söyledi. Yakınlarının aktardığına göre Badi Zai, geride üç eş ve 14 çocuk bıraktı.
İçindekiler
- Aile naaşı teslim aldı, ancak ölümüne ilişkin açıklama yapılmadı
- Gözaltına alınmasına ilişkin neler biliniyor?
- Yakınları ikinci bir kurbandan ve sonuçsuz kalan başvurudan söz ediyor
- Zaman çizelgesindeki bilgiler çelişkili
- Genel af sözü kapsamındaki eski bir komutan
- UNAMA iktidar değişikliği sonrasında neleri belgeledi?
- Sonraki izleme raporları ve geri dönen Afganların karşı karşıya olduğu riskler
- Taliban'ın inkârı ve yanıtsız kalan sorular
- Öne Çıkanlar
Anlatımlar temel olay sıralamasında örtüşüyor: Badi Zai, vilayet merkezi Leşkergâh'ın 1. Polis Bölgesi'nde gözaltına alındı, yeri açıklanmayan bir yere götürüldü ve daha sonra hayatını kaybetmiş olarak ailesine teslim edildi. Ancak kaybolmasının beş mi, altı ay mı önce gerçekleştiği ve naaşın pazar mı, pazartesi mi teslim edildiği konusunda farklı bilgiler veriliyor.
Ölüm şekline ilişkin de önemli bir görüş ayrılığı var. Bir anlatımda ölüm koşullarının belirsiz olduğu belirtiliyor ve daha önce cezaevinde ağır işkence gördüğüne dair bir iddiaya yer veriliyor. Yakınları ise ayrı bir anlatımda Badi Zai ile arkadaşının gözaltına alındıktan sonra vurulduğunu söylüyor ve onları öldürmekle Taliban'ı suçluyor. Bu iddia bağımsız olarak doğrulanmış değil.
Olay, Taliban'ın Ağustos 2021'de yeniden iktidara geldikten sonra ilan ettiği genel af kapsamında koruyacağına söz verdiği bir grubu ilgilendiriyor. Birleşmiş Milletler Afganistan Yardım Misyonu (UNAMA), daha sonra eski yetkililer ve güvenlik görevlilerine yönelik yüzlerce ihlali belgeledi. Bu vakalar arasında gözaltındakilerin öldüğü ya da naaşlarının yakınlarına teslim edildiği olaylar da yer alıyor.
Gözaltına alınmasına ilişkin neler biliniyor?
Badi Zai'nin Taliban İstihbarat Müdürlüğü tarafından Leşkergâh'ın 1. Polis Bölgesi'nde gözaltına alındığı bildirildi. Yakınları, yerin daha kesin olarak Tortang olduğunu belirtiyor ve bir arkadaşının da onunla birlikte gözaltına alındığını söylüyor. İkisinin de ailelerinin yerini tespit edemediği bir yere götürüldüğü öne sürülüyor.
Gözaltına alınmasına ilişkin daha önceki bir haberde, istihbarat görevlilerinin Badi Zai'yi evinin önünden aldığı belirtilmişti. Haberde görüşlerine yer verilen tanıklar, onun dövüldüğünü ve zorla bir araca bindirildiğini öne sürmüştü. Gözaltı için herhangi bir gerekçe açıklanmamıştı.
İstihbarat Müdürlüğü'nün Badi Zai'yi gözaltında tuttuğunu reddettiği bildirildi. Yakınları, nerede olduğuna dair hiçbir bilgi alamadıklarını, bu nedenle nerede tutulduğunu ya da başına ne geldiğini öğrenemediklerini söyledi.
Naaşının teslim edildiğinin bildirilmesinden üç ay önce bir kaynak, Badi Zai'nin Taliban'a ait bir cezaevinde ağır işkenceye maruz bırakıldığını öne sürmüştü. Bu anlatımda cezaevinin yeri belirtilmemiş, iddiaya konu olan kişiler tespit edilmemiş ve tıbbi bir bulgu sunulmamıştı.
Gözaltı iddiasının ardından yetkililerin gözaltında tutmayı reddetmesi, zorla kaybetme iddiasının temel unsurlarındandır. Bu terim, yetkililerin ya da onların desteğiyle hareket eden kişilerin bir kimsenin özgürlüğünü elinden almasının ardından, kişinin akıbetinin veya nerede olduğunun gizlenmesini ifade eder. Bu hukuki tanımın söz konusu olay için geçerli olup olmadığını belirlemek, gözaltı ve sonrasındaki sürecin soruşturulmasını gerektirir.
Yakınları ikinci bir kurbandan ve sonuçsuz kalan başvurudan söz ediyor
Badi Zai'nin yakınları, arama çalışmalarının Helmand dışına da uzandığını söylüyor. Akıbetini öğrenmek için Kandahar'daki Taliban lideri Hibetullah Ahundzade'nin ofisine başvurduklarını, ancak sonuç alamadıklarını belirtiyorlar.
Yakınlarının anlatımına göre Badi Zai ile arkadaşının naaşları öldürüldükten sonra Leşkergâh çevresindeki kumluk alanlara bırakılmıştı. Ardından aileler pazartesi günü naaşları teslim almak üzere vilayet polis komutanlığına çağrıldı.
Bu anlatım, esas olarak eski bir komutanın ölümü olarak aktarılan olaya ikinci bir kurbanı da ekliyor. Arkadaşının adı açıklanmadı; mesleği, neden gözaltına alındığı veya eski güvenlik güçlerinde görev yapıp yapmadığı konusunda bilgi bulunmuyor.
Yakınları teslim aldıkları şeyi naaş olarak tanımladı. Bu ayrım önemli; çünkü erkeklerin ne zaman öldüğünü, naaşlarının ne kadar süre dışarıda kaldığını veya kimliklerinin nasıl belirlendiğini ortaya koymuyor. Adli inceleme, ölüm belgesi ya da naaşların durumuna ilişkin resmî bir açıklama aktarılmıyor.
Zaman çizelgesindeki bilgiler çelişkili
Haberlerde takvim açısından tutarlı bir zaman çizelgesi sunulmuyor. Çoğu haberde Badi Zai'nin naaşının teslim edilmesinden yaklaşık altı ay önce gözaltına alındığı belirtilirken bir başka haberde bu sürenin beş ay olduğu aktarılıyor. Bir haber, vilayet polis komutanlığının naaşı pazar günü teslim ettiğini ve cenazesinin pazartesi günü Marce ilçesinde kaldırıldığını söylüyor. Diğer haberlerde teslim tarihi pazartesi olarak veriliyor; bunlardan birinde 12 Ekim tarihi belirtiliyor.
Ayrı bir haberde, gözaltına alınmasına ilişkin daha önceki bir bildirimin Afgan takviminde 6 Esad 1404, yani Temmuz 2025 tarihini taşıdığı belirtiliyor. Bir başka haberde ise UNAMA'nın Haziran 2026'da sona eren raporlama dönemine atıfta bulunuluyor. Bu bilgiler, naaşın teslim edildiği yılın güvenilir biçimde belirlenmesini sağlamıyor; belirtilen süreler kesin tarihler olarak değerlendirilmemeli.
Bu tutarsızlıkları çözmeden olayların sıralaması şöyle verilebilir:
- Bildirilen teslimden beş ya da altı ay önce: Badi Zai'nin Leşkergâh'ın 1. Polis Bölgesi'nde gözaltına alındığı ve yeri açıklanmayan bir yere götürüldüğü öne sürüldü.
- Kaybolduğu süre boyunca: Yakınları, Kandahar'daki Ahundzade'nin ofisi aracılığıyla da bilgi almaya çalıştı.
- Bir anlatıma göre teslimden üç ay önce: Bir kaynak cezaevinde ağır işkence gördüğünü öne sürdü.
- Anlatıma göre pazar ya da pazartesi: Vilayet polis komutanlığının naaşı ya da kalıntıları teslim ettiği bildirildi.
- Bir anlatıma göre pazartesi: Cenazesi Marce ilçesinde kaldırıldı.
Bu farklılıklar, gözaltına alınmasının ardından naaşının teslim edildiğine ilişkin ortak iddiayı ortadan kaldırmıyor. Ancak gözaltında tutulduğu sürenin ve ölüm tarihinin sorumlu biçimde ifade edilmesini zorlaştırıyor.
Genel af sözü kapsamındaki eski bir komutan
Badi Zai, eski bir yerel polis komutanı ve Marce sakini olarak tanımlanıyor. Yakınları görev geçmişine ilişkin daha ayrıntılı bilgi veriyor: Helmand Emniyet Müdürlüğü bünyesinde terörle mücadeleden sorumlu birimde çalışmış, daha sonra eski Ulusal İstihbarat Teşkilatı'na bağlı bir birimin komutanlığını yapmış.
Bu tanımlar çelişkili kimliklere değil, kariyerinin farklı dönemlerine işaret ediyor olabilir. Badi Zai'yi, muameleleri UNAMA'nın insan hakları izleme çalışmalarında sık sık gündeme gelen eski güvenlik görevlileri arasına yerleştiriyor.
Taliban, iktidarı ele geçirmesinin ardından Ahundzade tarafından ilan edilen genel af kararına bağlılığını sürdüreceğini defalarca söyledi. Bu söz, eski hükümet yetkilileri ile güvenlik görevlilerini geçmişteki görevleri nedeniyle misillemeye uğramaktan korumayı amaçlıyordu.
Af kararı tek başına bir kişinin neden gözaltına alındığını açıklamaz ve sonradan gerçekleşen her ölümün misilleme sonucu olduğunu kanıtlamaz. Ancak Badi Zai vakasında gözaltının reddedildiği yönündeki bildirim, gözaltı için bir gerekçe açıklanmaması ve sonunda naaşının teslim edilmesi, temel olayları açıklamasız bırakıyor.
UNAMA iktidar değişikliği sonrasında neleri belgeledi?
UNAMA, Ağustos 2023 tarihli raporunda 15 Ağustos 2021 ile 30 Haziran 2023 arasında eski Afgan hükümet yetkilileri ve eski güvenlik güçleri mensuplarına yönelik en az 800 insan hakları ihlali belgeledi.
Bulgular arasında en az 218 yargısız infaz, 424'ten fazla keyfî gözaltı ve tutuklama ile 144'ten fazla işkence ve kötü muamele vakası yer aldı. Belgelenen diğer ihlaller arasında zorla kaybetme ve tehditler de bulunuyordu. Eski ordu personeli, polis memurları, istihbarat yetkilileri ve Afgan Yerel Polisi mensupları hedef alınanlar arasındaydı.
Yargısız infaz, hukuka uygun bir yargı sürecinin dışında gerçekleştirilen hukuka aykırı öldürmedir. Keyfî gözaltı ise geçerli bir hukuki dayanak veya gerekli güvenceler olmaksızın özgürlüğün kısıtlanmasıdır. Bu kategoriler farklı ihlal türlerini tanımlar; aynı kişi birden fazla ihlale maruz kalabileceğinden, rakamlar birbirinden farklı kurbanların sayısı olarak değerlendirilmemelidir.
UNAMA, Taliban güvenlik güçlerinin bazı kişileri öldürülmeden önce gözaltına aldığı vakaları aktardı. Bazıları gözaltında öldü; diğerleri naaşları bulunmadan veya ailelerine teslim edilmeden önce yeri açıklanmayan yerlere götürüldü. İşkence anlatımları arasında boru ve kablolarla dövme, tehdit ve sözlü hakaret yer aldı.
Badi Zai hakkındaki iddialarla benzerlik önem taşıyor, ancak ona ne olduğunu kanıtlamıyor. Önceki bulgular, inceleme gerektiren belgelenmiş bir örüntü ortaya koyuyor; bu özel ölüm hakkında adli bir sonuca varmıyor.
Sonraki izleme raporları ve geri dönen Afganların karşı karşıya olduğu riskler
UNAMA'nın Ekim-Aralık 2023 dönemi izleme çalışmaları, eski yetkililer ve güvenlik görevlilerini ilgilendiren yargısız infaz, keyfî gözaltı, işkence ve kötü muamele vakalarını kaydetmeye devam etti. Kurum ayrıca Pakistan'dan dönen bazı Afganların karşılaştığı risklere de dikkat çekti; bunlar arasında dönüşlerinin ardından öldürüldüğü bildirilen kişiler de vardı.
UNAMA'nın Ekim-Aralık 2025 dönemi izleme çalışmalarına ilişkin daha sonraki bir haberde, eski güvenlik ve savunma personelini ilgilendiren en az 14 yargısız infaz, 28 keyfî gözaltı ve tutuklama ile yedi işkence veya kötü muamele vakası aktarıldı. Hedef alınanlar arasında yakın zamanda İran ve Pakistan'dan dönen kişilerin bulunduğu bildirildi.
Verilen iki örnek, 9 Aralık'ta Parvan vilayetinin Cebel es-Serac ilçesinde ayrı olaylarda kimliği belirsiz saldırganlar tarafından vurulan iki erkekle ilgiliydi. Bunlardan biri eski bir İçişleri Bakanlığı yetkilisiydi; diğeri ise eski bir polis komutan yardımcısının kuzeniydi. İkisi de kısa süre önce İran'dan dönmüştü.
Bir başka haberde, 1 Nisan ile Haziran 2026 sonu arasındaki UNAMA izleme çalışmalarında sekiz öldürme, 29 keyfî gözaltı ve tutuklama ile beş işkence veya kötü muamele vakası kaydedildiği belirtiliyor. Bu rakamlar 2025 verilerinden farklı bir döneme ait. Temel raporlar ve kapsadıkları dönemler incelenmeden bu veriler birleştirilmemeli veya bir eğilimin kanıtı olarak sunulmamalı.
Yetkililerin tespit edildiği vakalar ile saldırganların kimliğinin belirlenemediği vakalar arasındaki ayrım da önem taşıyor. Bazı ölümlerin Taliban gözetiminde tutulmanın ardından gerçekleştiği öne sürülürken, diğer vakalarda failler belirlenmiş değil. Her iki vaka grubunun da soruşturulması gerekiyor, ancak sorumluluğun aynı olduğu varsayılamaz.
Taliban'ın inkârı ve yanıtsız kalan sorular
Taliban Sözcüsü Zabihullah Mücahid, UNAMA'ya atfedilen 2025'in son çeyreğine ilişkin rakamlara itiraz etti ve Taliban güçlerinin söz konusu kişileri hedef aldığını reddetti. Kişisel intikam eylemlerine atıfta bulunan Mücahid, birçok vakada şüphelilerin tespit edilip tutuklandığını söyledi.
Mücahid, hiç kimsenin keyfî biçimde intikam alma hakkı olmadığını belirtti. Bazı tutuklamaların başka faaliyetlere karışmış olmakla ilgili olabileceğini de söyledi. Bunlar, UNAMA'nın bulgularına yönelik genel açıklamalardı; Badi Zai'nin gözaltına alındığı veya öldüğü yönündeki bildirimlere ilişkin bir açıklama değildi.
UNAMA'nın Ağustos 2023 tarihli raporunda, soruşturmaların ve sorumluları hesap vermeye zorlamaya yönelik çabaların son derece sınırlı kaldığı belirtildi. Kurum, Taliban yönetimine af kararına bağlı kalma ve eski yetkililerle güvenlik görevlilerine yönelik ihlal iddialarını güvenilir ve şeffaf biçimde soruşturma çağrısında bulundu.
Badi Zai'nin ailesi açısından naaşın teslim edilmesi, kaybolma sürecine dair soruların yalnızca bir kısmını yanıtlıyor. Gözaltı emrini kimin verdiğini, kendisinin ve arkadaşının nerede tutulduğunu, ne zaman öldüklerini ya da işkence ve vurulma iddialarının fiziksel kanıtlarla desteklenip desteklenmediğini ortaya koymuyor.
Açıklanmış bir soruşturmadan, sorumlulara ilişkin bir tespitten, kovuşturmadan veya yetkililerin daha sonra yanıt vereceği bir tarihten söz edilmiyor. Yanıt bekleyen öncelikli soru, yetkililerin gözaltı kayıtlarını sunup iki erkeğin ölümüne ilişkin doğrulanabilir bir açıklama yapıp yapmayacağı.
Öne Çıkanlar
- Allah Dad Badi Zai'nin naaşının, Leşkergâh'ta Taliban istihbaratı tarafından gözaltına alınmasının ardından aylar sonra ailesine teslim edildiği bildirildi.
- Haberlerde sürenin beş mi, altı ay mı olduğu ve naaşın pazar mı, pazartesi mi teslim edildiği konusunda farklı bilgiler yer alıyor.
- Yakınları, Badi Zai ile bir arkadaşının gözaltına alındıktan sonra vurulduğunu öne sürerken, başka bir anlatımda ölüm nedeni belirsiz bırakılıyor.
- İstihbarat Müdürlüğü'nün Badi Zai'yi gözaltında tuttuğunu reddettiği bildirildi; yakınları Ahundzade'nin ofisine yaptıkları başvurudan sonuç alamadıklarını söylüyor.
- UNAMA, af kararına rağmen Ağustos 2021 ile Haziran 2023 arasında eski yetkililer ve güvenlik görevlilerine yönelik en az 800 ihlal belgeledi.
- Bu olayda doğrulanmış bir ölüm nedeni belirlenmiş değil ve soruşturma açıldığına ilişkin bir açıklama yapılmadı.






