İnsanlara Ağır Bedel Ödeten Gizli Yangın
Endonezya Borneo’sunda orman ve tarım arazilerinin yaklaşık 200.000 hektarı, temmuz başından bu yana yangınlardan etkilendi. Gönüllüler, toprağın altında yanan turbayı söndürmeye çalışıyor. Duman Kalimantan’dan Malezya, Brunei, Singapur ve Filipinler’e yayılarak okullarda, ulaşımda ve günlük yaşamda aksamalara yol açarken solunum sorunları yaşayanları hastanelere gönderiyor.
İçindekiler
- İnsanlara Ağır Bedel Ödeten Gizli Yangın
- Islak Turba Nasıl Yer Altı Yakıtına Dönüşüyor?
- Depolanan Karbon Dumana ve Sera Gazlarına Dönüşüyor
- Pus Ulusal Sınırların Ötesinde Yaşamı Aksatıyor
- Kuruma ve Arazi Açma Uzun Süreli Risk Yaratıyor
- Gönüllüler Yorgunluk, Duman ve Su Kıtlığıyla Mücadele Ediyor
- Endonezya Kara ve Hava Operasyonlarını Genişletiyor
- Orman Kaybından Bölgesel Acil Duruma
- Turbalığı Islak Tutmak ve Arazi Kullanıcılarından Hesap Sormak
- Öne Çıkanlar
Endonezya Sağlık Bakanlığı, temmuz ve ağustos aylarında arazi ve orman yangınlarıyla bağlantılı 50.000’den fazla solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydetti. Bunların 12.000’den fazlası beş yaşından küçük çocuklarda görüldü. Güçlü bir El Niño örüntüsünün şiddetlendirdiği uzun kurak mevsim boyunca ülke genelinde binlerce sıcak nokta tespit edildi.
Kalimantan’ın kehribar rengi, dumanla kaplı gökyüzü tehlikenin yalnızca bir bölümünü gösteriyor. Bir yangın yüzeyde küçük görünürken kuru turbanın altında ilerlemeyi sürdürebilir. Gönüllüler toprağı kazıyor, yer altı kanallarına su pompalıyor ve alevlerin söndüğü sanıldıktan günler sonra yeniden başlayabileceğini bilerek gece boyunca çalışıyor.
35 yaşındaki gönüllü itfaiyeci Dwi Sujatmoko, bir aydan uzun süredir dumanın içinde çalışıyor. Havayı burun ve gözleri hemen tahriş eden göz yaşartıcı gaza benzetiyor. Kaygısı, alevlerin yakınında yaşayan insanlarla sınırlı değil; yangının önüne kattığı hayvanlar ve bitkiler için de endişeleniyor.
Yangın kontrolden çıktığında çok sayıda insana zarar verir. Yalnızca insanlara değil, hayvanlara ve bitkilere de. Yer altındaki yangın yayılır ve artık kontrol altına alınamazsa kayıplar çok büyük olur.
Gönüllülerin çoğu, araziyi ve su yollarını iyi tanıyan Dayak ve Banjar halklarından. Kullandıkları ekipmanlar arasında el aletleri, taşınabilir pompalar, arabalar, borular ve derme çatma kuyular bulunuyor. Görevleri, binlerce yılda birikmiş karbonu barındıran toprağın içinde, görünür alev olmadan ilerleyebilen bir yangına ulaşmak.
Islak Turba Nasıl Yer Altı Yakıtına Dönüşüyor?
Turba, suya doymuş topraklarda kısmen ayrışmış bitkilerden oluşuyor. Su, ölü bitkileri parçalayan canlıların erişebildiği oksijeni sınırlayarak ayrışmayı yavaşlatıyor. Böylece organik maddeler katmanlar hâlinde birikiyor; Kalimantan’ın bazı bölgelerinde bu katmanların derinliği 20 metreyi aşabiliyor.
Bitkiler büyürken karbonu emiyor. Islak turbalıklarda bu karbonun büyük bölümü, bitki örtüsü çürürken hızla atmosfere dönmek yerine yer altında kalıyor. Endonezya’nın tropikal turbalıkları, Dünya’nın en önemli doğal karbon rezervleri arasında yer alıyor.
Endonezyalı koruma kuruluşu Yayasan Konservasi Alam Nusantara’da turbalık araştırmacısı olan Dr. Nisa Novita, derin turba katmanlarının hektar başına 6.000 tondan fazla karbon tutabildiğini söylüyor. Araştırmacı, bu miktarı yaklaşık 4.800 otomobilin yıllık karbondioksit emisyonuyla karşılaştırıyor.
Turbalıklar, suya doygun koşullar ayrışmayı yavaşlattığı ve karbonun binlerce yıl boyunca yer altında birikmesini sağladığı için son derece etkili karbon depolarıdır. Ancak bu, kurutulduklarında veya yakıldıklarında karbonun hızla atmosfere salınabilmesi nedeniyle onları birer karbon bombasına dönüştürebilir.
Plantasyon geliştirme çalışmaları genellikle su seviyesini, yani toprağın doygun olduğu sınırı düşüren kanallar ve pompalar içeriyor. Turba kuruduğunda tutuşması kolaylaşıyor ve uzun süre yağmur yağmasa da yanıcı kalabiliyor. Bir zamanlar su tutan arazi, derin bir potansiyel yakıt yatağına dönüşüyor.
Yangın bu malzemenin içinde haftalarca için için yanabilir. Yüzeye dökülen su, yanan tabakaya hiç ulaşmayabilir. İtfaiyecilerin toprağı turba neredeyse lapa kıvamına gelene dek ıslatması, ardından alttaki ısı ve dumanı kontrol etmek için tekrar tekrar bölgeye dönmesi gerekiyor.
Yangın, turbanın nemli ve dengeli kalmasına yardımcı olan bitki örtüsünü de yok ediyor. Açıkta kalan toprak yangından sonra daha hızlı kuruyarak yeni bir yangın çıkma olasılığını artırabiliyor. Tekrarlanan yangınlar, zarar gören arazinin iyileştirilmesini giderek zorlaştırıp acil durumu yangının çıktığı ilk mevsimin ötesine taşıyabiliyor.
Depolanan Karbon Dumana ve Sera Gazlarına Dönüşüyor
Turba yangınları karbondioksit, karbonmonoksit ve metan salıyor. Karbondioksit ve metan küresel ısınmaya katkıda bulunuyor. Yüksek yoğunlukta karbonmonoksit zehirli; dumandaki ince parçacıklar ise akciğerlerin en derin bölgelerine ulaşarak kan dolaşımına karışabiliyor.
Asya turbalıklarını otuz yıldır inceleyen Leicester Üniversitesi profesörü Susan Page, pusun altında yaşayan insanların soluduğu karışımı anlatıyor. Sözünü ettiği alveoller, akciğerlerde kanla gaz alışverişinin yapıldığı küçük hava kesecikleri.
Zehirli olan karbonmonoksiti soluyorlar. Ayrıca çok ince parçacıkları da soluyorlar; bunlar akciğerlerdeki alveollerden geçerek kan dolaşımına karışabiliyor ve kalp sorunları da dâhil olmak üzere vücudun başka bölgelerinde ek sorunlara yol açabiliyor.
Karbon bombası terimi, yavaşça birikmiş bir depodan büyük miktarda karbonun hızla salınması riskini anlatıyor. Her hektardan salınan miktar, ne kadar turbanın yandığına bağlı. Kurutma ve yangın, eski bir yer altı karbon rezervinin bir bölümünü hızla sera gazlarına dönüştürebiliyor.
Page, kurutulmuş turbalıkların yanmadıkları zamanlarda da karbondioksit saldığını söylüyor. Dolayısıyla alevler; drenaj, arazi dönüşümü ve uzun süre devam eden emisyonları içeren daha geniş bir sorunun en görünür parçası.
Endonezya birbiriyle bağlantılı iki bedelle karşı karşıya: Bugün insanları etkileyen tehlikeli hava ve ısınmaya katkıda bulunan karbon salımı. Turbanın ıslak tutulması, karbon deposunu korurken toprağın yanma olasılığını da azalttığı için her iki soruna birden çözüm sunuyor.
Pus Ulusal Sınırların Ötesinde Yaşamı Aksatıyor
Duman Malezya, Brunei, Singapur ve Filipinler’in bazı bölgelerine ulaştı. Bazı yerlerde hava kalitesi sağlıksız düzeylere inerken, en ağır vakalarda kirlilik Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği seviyenin yaklaşık 75 katına çıktı.
Endonezya’nın yangınlardan en çok etkilenen kentlerinden Banjarbaru’da görüş mesafesi düşerken okullar kapatıldı. Bir öğretmen yardımcısı, insanların ayaklarını bile güçlükle görebildiğini anlattı. Bölge sakinleri öksürük, boğaz ağrısı, burun akıntısı, baş ağrısı ve gözlerde yanma bildirdi.
Kirliliğin ağırlaştığı bir dönemde Malezya’nın Sarawak eyaletinde yaklaşık 600 okul kapatıldı ve 200.000 öğrenci etkilendi. Singapur, N95 maskeleri stokladı ve hava kalitesinin daha da kötüleşmesi hâlinde okullardaki açık hava etkinliklerini azaltmaya hazırlandı. Filipinler’in Palawan eyaleti sakinleri yanık kokusu aldıklarını, gözlerinde ve boğazlarında tahriş olduğunu bildirdi.
Sağlık Bakanlığının temmuz ve ağustos aylarına ait verileri, krizin küçük çocukları ne ölçüde etkilediğini gösteriyor: Beş yaşın altındaki çocuklarda 12.000’den fazla vaka olmak üzere, yangınlarla bağlantılı solunum yolu enfeksiyonu sayısı 50.000’i aştı. Yanan arazilere en yakın aileler dumana en fazla maruz kalanlar; duman tehlikeyi sınırların ötesine taşıyor.
Düşük görüş mesafesi sürücüler için de sorun yaratıyor; havalimanlarını, deniz yollarını ve kara trafiğini etkileyebiliyor. Yangınların çıktığı yerlerden uzaktaki topluluklar, seyahat ve günlük faaliyetlerin aksaması nedeniyle ekonomik kayıplar yaşıyor. Acil durum, yer altındaki yangının kendisinden bölge genelindeki sınıflara, evlere ve ulaşım ağlarına kadar uzanıyor.
Kuruma ve Arazi Açma Uzun Süreli Risk Yaratıyor
Endonezya’nın turbalık krizi, onlarca yıldır süren arazi kullanım değişikliklerine dayanıyor. Suharto döneminde Kalimantan’daki geniş yağmur ormanı ve bataklık alanları tomrukçuluk, plantasyonlar ve büyük kalkınma projeleri için açıldı. Yüzyıllar boyunca ıslak kalmış arazileri kanallar kuruttu.
Plantasyon tarımı genellikle palmiye yağı ve geniş, tekdüze alanlarda yetiştirilen diğer ürünlerle ilişkilendiriliyor. Bu projeler istihdam ve yatırım sağlayabilirken arazi açma ve drenaj, çevredeki toprakları yangına daha açık hâle getiriyor. Kuvvetli rüzgârlar, kuru bitki örtüsü ve düşük su seviyesi de alevlerin hızla yayılmasına zemin hazırlıyor.
Kalimantan’da 2025’te yaklaşık 160.000 hektar orman kaybedildi; bu, Endonezya genelindeki orman kaybının üçte birinden fazlasına karşılık geliyor. Açılan arazilerin büyük bölümü plantasyonlara ve tek ürün temelli diğer tarımsal faaliyetlere dönüştürüldü.
Bazı geleneksel tarım uygulamalarında küçük arazileri açmak için kontrollü yakma kullanıldığından, yerli topluluklar zaman zaman suçlandı. Batı Kalimantan’daki Dayak Kanayatn halkının temsilcisi Tono, bu toplulukların sık sık günah keçisi ilan edildiğini söylüyor. Kuşaktan kuşağa aktarılan bilgi ve özenle yürütülen bir uygulamayı anlatıyor.
Tepelerde yapılan tarım, doğayla dengeyi koruma düşüncesine dayanır. Geleneksel uygulama; planlama, dikkat ve kuşaklar arasında aktarılan bilgiyi gerektirir.
Küçük çaplı kontrollü yakmalar ile sanayi ölçeğindeki arazi açma çalışmaları, kapsam ve risk açısından farklılık gösteriyor. Geleneksel çiftçiler dar zaman aralıklarında ve yerel kurallara uyarak çalışabiliyor. Büyük imtiyazlı araziler binlerce hektarı kapsayabilir ve turbalık alanlarının tamamındaki su sistemlerini değiştirerek arazi açmanın yapıldığı yerin ötesini etkileyebilir.
Tek tek yangınlara ilişkin soruşturmalar yine de gerekli. Genel tablo; drenaj, zayıf denetim, kuru hava ve güvenli olmayan arazi açma uygulamalarının bir araya geldiğine işaret ediyor. Bu nedenle önleme çalışmaları hem yangının başladığı tutuşma anına hem de yayılmasını mümkün kılan arazi koşullarına odaklanmalı.
Gönüllüler Yorgunluk, Duman ve Su Kıtlığıyla Mücadele Ediyor
Gönüllü ekipler, alevlerle doğrudan temas etmeseler bile sağlık riskiyle karşılaşıyor. Dumana maruz kalma kesintisiz sürüyor, bazı bölgelerde koruyucu ekipman yetersiz ve topraktaki çatlaklardan aniden sıcak hava yükselebiliyor. Orta Kalimantan’da yangınlarla mücadele ederken sağlıkları bozulan iki gönüllünün öldüğü bildirildi.
Bazı ekipler, yer altındaki yangın yüzeye çıktığında müdahale edebilmek için yangın hattının yakınında uyudu. Yüzey sessiz görünse de altında ısının sürdüğünü bildiklerinden aynı araziyi tekrar tekrar gözlemliyorlar.
Su, karşılaştıkları en büyük zorluklardan biri. İtfaiyeciler göletler ve kuyular kazıyor, kanalları açıyor veya onarıyor, suyu yer altına iletmek için turbanın içine borular sokuyor. Uzak bölgelere araçlarla erişilemeyebiliyor; bu durumda ekipler küçük pompalara ve elle taşınan malzemelere bağımlı kalıyor.
Sujatmoko, yorgunluğun ve aileden ayrı kalmanın gönüllülerin günlük yaşamının parçası hâline geldiğini söylüyor. Yaşadıkları zorluklara rağmen onları çalışmaya devam ettirenin topluluklarına karşı duydukları sorumluluk olduğunu anlatıyor.
Elbette yorgunuz. Tükeniyoruz, ailelerimizi, çocuklarımızı, eşlerimizi özlüyoruz. Ama şimdilik hepimiz bunları bir kenara bırakıyoruz. Bu pus felaketiyle mücadele etmek için elimizden gelen her şeyi yapıyoruz; çünkü bu bizim görevimiz.
Yağmur yangınları bastırmaya yardımcı olabilir; ancak kalıcı iyileşme için su seviyelerinin yeniden yükseltilmesi ve korunması gerekiyor. Bunun için drenaj kanallarının kapatılması, zarar gören bitki örtüsünün yeniden dikilmesi ve acil durum geçtikten sonra da toprağın ıslak kalmasını sağlayacak arazi kullanımının izlenmesi gerekebilir.
Endonezya Kara ve Hava Operasyonlarını Genişletiyor
Yetkililer Sumatra ve Borneo’da 24.000’den fazla kara ekibi itfaiyecisini görevlendirdi; ancak bazı sıcak noktalara hâlâ ulaşılamıyor. Yetkililer, ekiplerin erişemediği bölgelere su bırakmak üzere ek uçak talep etti.
Endonezya, ulusal havacılık güvenliği kurallarına uymaları şartıyla, yurt dışında tescilli 35 uçağın su bombalaması ve havadan devriye görevlerine destek vermesine de izin verdi. Uçaklar müdahaleyi uzak bölgelere taşıyabilirken, yerdeki ekipler yanan turbayı bulup suya doyurma çalışmalarını sürdürüyor.
Endonezya makamlarının aktardığı veriler, Güney Sumatra’da 1.429, Batı Kalimantan’da 1.226, Orta Kalimantan’da 811, Doğu Kalimantan’da 576 ve Riau’da 503 sıcak nokta kaydedildiğini gösterdi. Sıcak nokta, olağan dışı derecede sıcak olduğu tespit edilen ve olası yangın faaliyetlerini belirlemeye yardımcı olan bir konumdur. Orman idaresi verileri, yalnızca temmuz ayında yaklaşık 94.000 hektarın yandığına işaret etti.
Devlet Başkanı Prabowo Subianto, Orta Kalimantan, Riau ve Güney Sumatra’daki etkilenen bölgeleri ziyaret etti. Hükümet, su bombalaması için daha fazla helikopter ve itfaiyecilere oksijen desteği sağlama sözü verdi. Askerî ve polis personeli de halkı bilinçlendirme ve yangınları önleme çalışmalarında bölge yetkililerine yardımcı olmak üzere görevlendiriliyor.
Endonezya ve Malezya, uygun bulutlara tuz parçacıkları dağıtarak yağışı tetellemeye çalışmak için bulut tohumlama çalışmalarına başladı. Malezya, ortak sınıra yakın bölgelerde bulut tohumlama yapmak üzere uçaklarını Endonezya hava sahasına gönderme izni aldı ve talep edilmesi hâlinde ek yardım teklif etti.
Havadan bırakılan su, en derindeki yanan turba tabakasına ulaşmadan yangını soğutabilir. Bulut tohumlama uygun bulutların varlığına bağlıdır ve kurak mevsimi sona erdiremez. Her iki önlem de yakın tehlikeyi azaltabilir; ancak kalıcı koruma için drenaj yapılmış arazilerde su seviyesinin yeniden yükseltilmesi gerekiyor.
Orman Kaybından Bölgesel Acil Duruma
Kriz, yıllar içinde biriken zararı son aylarda kaydedilen yangınlar ve hastalıklarla birleştiriyor. Süreç; ormanların dönüştürülmesi ve drenajdan kuru toprağa, yer altı yangınlarına ve ulusal sınırları aşan dumana uzanıyor.
Tarihlere göre öne çıkan gelişmeler, sürecin boyutunu gösteriyor:
- 2025: Kalimantan’da yaklaşık 160.000 hektar orman kaybedildi; bu, Endonezya genelindeki orman kaybının üçte birinden fazlası.
- Temmuz başından bu yana: Endonezya Borneo’sunda orman ve tarım arazilerinin yaklaşık 200.000 hektarı yangınlardan etkilendi.
- Temmuz: Orman idaresi verileri, yaklaşık 94.000 hektarın yandığını gösterdi.
- Temmuz ve ağustos: Sağlık Bakanlığı, arazi ve orman yangınlarıyla bağlantılı 50.000’den fazla solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydetti. Bunların 12.000’den fazlası beş yaşından küçük çocuklarda görüldü.
Rakamlar acil durumun farklı yönlerini anlatıyor: orman kaybını, yangından etkilenen araziyi, belirli bir ayda yanan alanı ve kayda geçen hastalıkları. Bir arada değerlendirildiklerinde, müdahalenin neden hem dumanın yol açtığı acil sorunları hem de tekrarlanan yangınlara zemin hazırlayan arazi değişikliklerini ele alması gerektiğini gösteriyorlar.
Turbalığı Islak Tutmak ve Arazi Kullanıcılarından Hesap Sormak
Turba yangınlarını azaltmanın en güvenilir yolu, toprağın kurumasını önlemek. Doğal su seviyelerini yeniden sağlamak, drenaj kanallarını kapatmak, kalan ormanları korumak ve derin turba yataklarında yapılaşmayı sınırlamak yanıcı malzeme miktarını azaltabilir.
Uydu izleme, sıcak noktaların belirlenmesine yardımcı olarak toplulukların küçük bir yangın büyümeden harekete geçmesini sağlıyor. Yerel ekipler, duman veya bitki örtüsü nedeniyle uyduların gözden kaçırabileceği ısıyı tespit etmek için araziyi inceleyebilir. Köylere eğitim ve ekipman sağlanması, ileride tehlikeli acil müdahalelere duyulan ihtiyacı azaltabilir.
Endonezya polisi, bazı yangınları çıkardığından şüphelenilen 72 kişiyi gözaltına aldı. Dört şirketin, araziyi ucuza temizlemek için yangın kullandıkları iddiasıyla soruşturulduğu bildirildi. Soruşturmalar; kasıtlı arazi açma, kazara tutuşma ve geleneksel uygulamaların yanı sıra şirketlerin yasal olarak zorunlu su yönetimi ve yangın kontrollerini yerine getirip getirmediğini de incelemeli.
Dayak, Banjar ve diğer yerli topluluklar; mevsimsel hava, toprak koşulları ve yerel su yollarına ilişkin bilgileriyle izleme ve önleme çalışmalarına katkıda bulunabilir. Bu bilgiye başvurabilmek için onları otomatik olarak şüpheli saymak yerine planlama sürecine dâhil etmek gerekiyor. Özellikle drenaj yapılmış turbalıkların yakınında, kuru havalarda yapılacak her türlü yakma için açık kurallar da gerekli.
Endonezya, Malezya, Brunei, Singapur ve Filipinler, ulusal sınırları aşan dumanın sonuçlarını paylaşıyor. Bilgi paylaşımı, uçakların hava sahasına erişimi, sağlık uyarıları ve eş güdümlü acil durum planlaması, bölgesel müdahalenin somut unsurları arasında yer alıyor.
Acil durumun insanlara yüklediği bedel; okula gidemeyen çocukları, kirli hava soluyan aileleri ve haftalarca evlerinden uzakta kalan gönüllüleri kapsıyor. Bazı itfaiyeciler topluluklarını korumaya çalışırken hayatını kaybetti. Yağmur geçici bir rahatlama sağlayabilir; aynı felaketin tekrarlanma ihtimalini azaltmak için arazi açma çalışmalarının daha sıkı denetlenmesi, yerel ekiplere destek verilmesi ve yangın mevsimleri arasında su yönetiminin tutarlı biçimde sürdürülmesi gerekiyor.
Öne Çıkanlar
- Endonezya Borneo’sunda orman ve tarım arazilerinin yaklaşık 200.000 hektarı temmuz başından bu yana yangınlardan etkilendi.
- Kurutulmuş turba haftalarca yer altında yanabilir; sera gazları, zehirli gazlar ve ince parçacıklar salabilir.
- Duman Malezya, Brunei, Singapur ve Filipinler’in bazı bölgelerine yayıldı.
- Endonezya, temmuz ve ağustos aylarında yangınlarla bağlantılı 50.000’den fazla solunum yolu enfeksiyonu kaydetti. Bunların 12.000’den fazlası beş yaşın altındaki çocuklarda görüldü.
- Gönüllüler yüzeyin altındaki yanan turbalığa ulaşmak için pompalar, kuyular, kanallar ve borular kullanıyor.
- 24.000’den fazla kara ekibi itfaiyecisi görevlendirildi; müdahaleye hava operasyonları ve bulut tohumlama da destek veriyor.
- Polis, yangın çıkardığından şüphelenilen 72 kişiyi gözaltına aldı; dört şirket hakkında soruşturma yürütülüyor.
- Kalıcı önleme; turbalıkların ıslak tutulmasına, ormanların korunmasına, arazi açma çalışmalarının denetlenmesine ve yerel toplulukların desteklenmesine bağlı.






