Retler doğrudan tanıklığı riske atıyor
Afganistan'da işlendiği öne sürülen hukuka aykırı öldürmeleri inceleyen kamu soruşturmasının sorularını yönelttiği SAS mensuplarının büyük bir bölümü yanıt vermeyi reddetti. Lord Justice Haddon-Cave, soruşturmanın 50'den fazla ölüm, olası usulsüzlüklerin gizlenmesi ve Kraliyet Askeri Polisi'nin gerektiği gibi soruşturma yürütmemesi iddialarını incelediğini söyledi.
İçindekiler
- Retler doğrudan tanıklığı riske atıyor
- Soruşturmanın ortaya koyması gerekenler
- 54 ölüm ve yanıt arayan aileler
- Gözaltındakilerin silahlara uzandığına dair tekrarlanan anlatımlar
- Fotoğraflar operasyon kayıtlarını sınayabilir
- İddialar emir komuta zincirine uzanıyor
- Önceki soruşturmalar suçlama olmadan sona erdi
- Bir asker delillere erişim kısıtlamalarına itiraz ediyor
- Açıklanmamış belgeler ve sıradaki duruşma
- Önemli Noktalar
Yargıç, soruşturmanın, kasıtlı gözaltı operasyonları hakkında doğrudan tanıklıklarını almak istediği çok sayıda Özel Hava Servisi (SAS) mensubunu belirlediğini söyledi. Bu operasyonlar, Taliban komutanı olduğundan şüphelenilen kişileri gözaltına almak ve bomba yapımında rol oynayan ağları sekteye uğratmak amacıyla düzenlenen baskınlardı. İlgili personele resmî yazılı talepler gönderildi.
Afganistan Bağımsız Soruşturması'na başkanlık eden Haddon-Cave, verdikleri yanıtı şöyle anlattı:
Büyük bir bölümü, kendini suçlamama ayrıcalığına dayanma niyetinde olduğunu bildirdi ve soruşturmanın yönelttiği soruları yanıtlamayı reddetti.
Bu ayrıcalık, kişilerin kendilerini suçlayabilecek yanıtlar vermeye zorlanmasını önler. Bu hakka dayanmak suçun kabulü anlamına gelmez. Bununla birlikte retler, soruşturmanın, ihtilaflı operasyonlara ilişkin yanıtları, başvurduğu askerlerin çoğundan doğrudan tanıklık alamadan aramasına yol açıyor.
Duruşma anlatımında taleplerin ulaştığı veya yanıt vermeyi reddeden kişilerin kesin sayısı açıklanmadı. Dolayısıyla yargıcın açıklaması, ölçülebilir bir yanıt oranından ziyade tanıklık elde etmede ciddi bir sorun bulunduğunu ortaya koyuyor.
Soruşturma operasyonlardan yaklaşık 10 bin fotoğraf da elde etti, özel kuvvetler bünyesinde dile getirilen endişelere ilişkin tanıklıkları dinledi ve kısıtlı erişimli deliller konusunda hukuki itirazla karşılaştı. Ayrıca resmî bir duyuruda, açıklanmamış belgelerdeki önemli artışın ele alınacağı 25 Eylül 2026 tarihli duruşma ilan edildi. Bu gelişmeler, hem baskınlar sırasında ne yaşandığıyla hem de soruşturmacıların olayları ortaya koymak için gerekli delillere ulaşıp ulaşmadığıyla ilgili.
Soruşturmanın ortaya koyması gerekenler
Soruşturma, 2010 ile 2013 arasındaki operasyonları kapsıyor. Görevleri arasında, Britanya silahlı kuvvetlerinin çok sayıda yargısız infaz gerçekleştirdiği iddialarını destekleyen güvenilir deliller bulunup bulunmadığını, olayların koşullarının gizlenip gizlenmediğini ve Kraliyet Askeri Polisi soruşturmalarının usulüne uygun ve etkili olup olmadığını değerlendirmek yer alıyor.
Yargısız infaz, hukuki gerekçe veya yargı süreci olmadan gerçekleştirilen hukuka aykırı öldürmedir. Buradaki temel iddialar, bir mahkemece hukuka aykırı olduğu zaten tespit edilmiş ölümlerden ziyade, askerî operasyonlar sırasında öldürüldüğü öne sürülen gözaltındaki kişiler ve silahsız insanlarla ilgili.
Haddon-Cave, inceleme döneminin "şu anda öne sürülen iddiaları yeterince kapsadığını" söyledi. Soruşturma, bulgularından çıkarılabilecek dersleri de ele alacak.
SAS mensuplarına gönderilen yazılı talepler, 9. Kural kapsamında yapılan taleplerdi. Bunlar, yasal yetkiye sahip bir kamu soruşturmasının tanık ifadeleri veya belge talep etmesi için kullanılan resmî başvurulardır. Delil toplama adımlarıdır, ceza davası suçlamaları değildir.
Bu ayrım önemli; çünkü soruşturma davranışları ve kurumsal aksaklıkları inceleyebilir ancak hukuki veya cezai sorumluluğa kendisi hükmedemez. Yine de sonuçları bireyler ve kurumlar açısından ciddi sonuçlar doğurabilir. Delillere erişim konusundaki ayrı mahkeme itirazında da bu noktaya dikkat çekildi.
54 ölüm ve yanıt arayan aileler
Bakanlar, bir SAS birliğinin 2010 ve 2011 yıllarında Helmand vilayetinde şüpheli koşullarda 54 Afgan'ı öldürdüğü iddialarının ardından soruşturma açıldığını duyurdu. Ayrıntılı bir incelemede, bu 54 ölüm, filonun toplam öldürdüğü kişi sayısı olarak değil, altı aylık tek bir görev süresi içinde gerçekleşmiş olabilecek hukuka aykırı öldürmeler olarak nitelendirildi.
Bu görev süresi boyunca filonun bildirdiği ölü sayısı üç haneliydi. Dolayısıyla 54 sayısı, daha yüksek olan toplam operasyonel kayıp içindeki bir grup şüpheli ölüme işaret ediyor; görev süresi boyunca yaşanan her ölümün hukuka aykırı olduğu yönünde bir bulguya değil.
Hukuk bürosu Leigh Day'in Saifullah adıyla tanımlanan bir Afgan adına açtığı davada, babasının, iki erkek kardeşinin ve bir kuzeninin Şubat 2011'de Afganistan'ın güneyindeki bir yerleşkeye düzenlenen SAS baskınında öldürüldüğü öne sürüldü.
Soruşturma, operasyonlarda yakınları hayatını kaybeden Afgan ailelerden tanıklık almaya çalışıyor. Bu tanıklıklar; gözaltılar, ateş açılması ve yerleşkelerin içindeki olaylara ilişkin anlatımlar sunarak askerî kayıtlarla karşılaştırılabilir. Bu karşılaştırmalar, kesinleşmiş bulgular değil, soruşturmanın bir parçası olmaya devam ediyor.
Gözaltındakilerin silahlara uzandığına dair tekrarlanan anlatımlar
Görev süresine ilişkin operasyon raporlarında, gözaltına alınan Afgan erkeklerin tekrar binaların içine götürüldüğü ve ardından tüfeklere ya da el bombalarına uzandığı iddia edilen olayların tekrarlandığı anlatılıyor. Benzer açıklamaların sık sık ortaya çıkması, özel kuvvetler karargâhında endişeye yol açtı.
29 Kasım 2010 ve 15 Ocak 2011'deki baskınlara ilişkin anlatımlarda, gözaltındakilerin içeri alındıktan sonra el bombası kullanmaya çalıştıkları belirtildi. 7, 9 ve 13 Şubat'taki ölümcül ateş açma olaylarına ilişkin raporlarda da bir gözaltındaki kişinin tüfekle devriyeye saldırmaya çalıştığı yönünde benzer açıklamalar yer aldı.
16 Şubat'ta, gözaltındakilerden birinin perdelerin arkasından el bombası, diğerinin ise masanın arkasından tüfek aldığı bildirildikten sonra iki kişi öldürüldü. 1 Nisan'da ise bir tüfeği kaldırdıkları ve el bombası atmaya çalıştıkları öne sürülen iki gözaltındaki kişi daha öldürüldü.
Filo bünyesinde görev yapan kişiler, silahsız erkeklerin öldürüldüğünü ve ateş açmayı haklı göstermek için olay yerlerine silah bırakıldığını öne sürdü. Bu iddialar soruşturmanın bulguları olarak doğrulanmış değil. Önemleri, operasyonel açıklamalarla görev sırasında orada bulunan personelin anlatımları arasında olası bir çelişki bulunmasından kaynaklanıyor.
Ayrıntılı incelemede ele alınan baskınların hiçbirinde SAS'ın yaralandığı bildirilmedi. Bu durum tek başına hukuka aykırı davranışın kanıtı değildir; ancak gözaltındaki erkeklerden kaynaklandığı öne sürülen tehditlere ilişkin tekrarlanan anlatımlarla birlikte değerlendirilmesi gereken başka bir olgudur.
Fotoğraflar operasyon kayıtlarını sınayabilir
Haddon-Cave, soruşturmanın kasıtlı gözaltı operasyonları sırasında çekilmiş yaklaşık 10 bin fotoğraf elde ettiğini söyledi. Fotoğrafları yüksek çözünürlüklü olarak nitelendiren yargıç, bunların Kraliyet Askeri Polisi soruşturmalarının parçası gibi görünmediğini belirtti.
Haberlere göre fotoğraflar SAS tarafından çekildi ve askerî polis tarafından incelenmedi. Yargıcın ifadesi, bu fotoğrafların önceki soruşturmalardaki yokluğu konusunda daha temkinli. Soruşturma, görüntülerin belirli bir ölüm hakkında ne ortaya koyduğunu açıklamadı.
Fotoğraflar, fiziksel olay yerinin operasyon anlatımları ve tanık ifadeleriyle karşılaştırılmasına yardımcı olabilir. Delil değerleri ne zaman ve nerede çekildiklerine, ne gösterdiklerine ve güvenilir biçimde belirli bir olayla ilişkilendirilip ilişkilendirilemeyeceklerine bağlı. Fotoğrafların sayısı tek başına usulsüzlüğü kanıtlamaz.
İddialar emir komuta zincirine uzanıyor
Açılış sunumlarında yakınlarını kaybeden yedi aileyi temsil eden Richard Hermer KC, askerî belgelerin şüpheli ateş açma olaylarından daha fazlasını gösterdiğini savundu. Delillerin yok edildiğini, tanıkların yönlendirildiğini ve disiplin sorumlularının inandırıcılıktan uzak anlatımları soruşturmadığını öne sürdü.
Hermer, özel kuvvetlerin eski direktörleri Korgeneral Jonathan "Jacko" Page ve Orgeneral Sir Mark Carleton-Smith'in adını verdi. İkisini de ciddi usulsüzlük şüphelerinden haberdar olmakla ancak endişelerin Kraliyet Askeri Polisi'ne iletilmesini sağlamamakla veya benzer olayların tekrarını engellememekle suçladı. Bunlar soruşturmaya sunulan iddialardı; iki subay hakkında verilmiş bulgular değildi.
Ayrı bir soruşturmada, endişelerin askerî polise aktarılmak yerine erişimi kısıtlı, gizli bir dosyaya konduğu öne sürüldü. Ayrıca Carleton-Smith'in şüpheli cinayetler hakkında bilgilendirildiği ancak 2013'te askerî polis soruşturması başladığında daha önce dile getirilen endişeleri açıklamadığı iddia edildi. Carleton-Smith bu anlatı hakkında yorum yapmayı reddetti.
Soruşturmada ele alınan belgeler, karargâhta incelemeye tabi tutulma kaygısına işaret ediyor. Hermer, özel kuvvetler karargâhındaki kıdemli avukatın Mayıs 2011'de gönderdiği bir e-postaya atıfta bulundu. Avukat, bir şikâyetin üst makamlara ulaşmasının askerî polis soruşturması için baskıya yol açabileceği uyarısında bulunmuştu.
Hermer ayrıca şüpheli cinayetler hakkındaki 2016 tarihli bir e-postanın, dönemin başbakanlık ofisinde kıdemli bir yetkili olan Simon Case'in yanı sıra kabine sekreterine ve başsavcıya da ulaştığını söyledi. Aynı yıl, Savunma Bakanlığı Müsteşarı Stephen Lovegrove, askerî polis şefine özel kuvvetlerdeki kültürle ilgili endişelerini bildirdi.
Savunma Bakanlığı, yakınını kaybetmiş bir aileyi ve Yüksek Mahkeme'yi ciddi biçimde yanılttığını kabul etti ancak bunu kasıtlı olarak yaptığını reddetti. Soruşturmaları engellediği iddiasını da reddeden bakanlık, önceki incelemelerde kovuşturma için yeterli delil bulunmadığını söyledi.
Önceki soruşturmalar suçlama olmadan sona erdi
Soruşturma, kapsamları farklı olan iki Kraliyet Askeri Polisi soruşturmasını, Northmoor Operasyonu ve Cestro Operasyonu'nu inceliyor. Northmoor, 600'den fazla iddia edilen suçu soruşturdu; 2017'de küçültüldü ve 2019'da kapatıldı. Soruşturmacılar beş yıl çalıştı ancak hiçbir suçlama yöneltilmedi.
Cestro, 18 Ekim 2012'de Helmand'daki Loy Bagh'da dört gencin ölümüyle ilgiliydi. Ölenlerin en küçüğü 14 ve 12 yaşındaydı. Dört ayrı cinayet suçlamasıyla karşı karşıya olan ve ateş açan asker de dahil olmak üzere üç asker, Askerî Savcılık Makamı'na sevk edildi ancak haklarında kovuşturma başlatılmadı.
Kovuşturma için sevk, suçlama kararıyla aynı şey değildir. Benzer şekilde, suçlama yöneltilmemiş olması da soruşturmanın, incelemelerin etkili olup olmadığını ve ilgili delillerin soruşturmacılara ulaşıp ulaşmadığını değerlendirme görevini ortadan kaldırmaz.
Kraliyet Askeri Polisi'ni temsil eden Paul Greaney KC, soruşturmacıların çatışmalar sürerken pratik güçlüklerle karşılaştığını ve olası savaş suçlarıyla ciddi suçların komutanlar tarafından bildirilmesine bağlı çalıştığını söyledi. Üst düzey subayların bu bildirimleri yapmakla yasal olarak yükümlü olduğunu vurguladı.
Savunma Bakanlığı'nı temsil eden Brian Altman KC, bakanlığın hukuka uygun davranış ve soruşturmalara ilişkin tutumunu şöyle açıkladı:
Operasyonlar hukukun açık sınırları içinde yürütülmeli, kuvvetlerimiz hakkındaki güvenilir iddialar da her zaman kapsamlı biçimde soruşturulmalıdır.
Bir asker delillere erişim kısıtlamalarına itiraz ediyor
Witness IIA126 olarak tanımlanan kıdemli bir asker, kısıtlı erişimli bazı delillerin kendisine ve avukatlarına verilmemesi yönündeki soruşturma kararına hukuki itirazda bulundu. Uyuşmazlık, mahkemede "yeşil materyal" olarak anılan belgelerle ilgili.
Askeri temsil eden Kate Grange KC, bu delillerin, kasıtlı gözaltı operasyonu sırasında bir kişinin muhtemelen uyurken başından vurulduğu iddiasını içerdiğini söyledi. Grange, bu bilgilerin saklanmasının temel usul güvencelerini ihlal ettiğini savundu.
Grange, kamu soruşturmasının yetkileri sınırlı olmasına rağmen askerin bu delillere erişimi neden önemli gördüğünü şöyle açıkladı:
Yasal yetkiye sahip kamu soruşturmaları hukuki veya cezai sorumluluk hakkında hüküm veremese de bireyler açısından son derece ciddi sonuçlar doğurabilir.
Soruşturmayı temsil eden Jonathan Glasson KC, kamu yararı gerekçesiyle gizliliği savundu ve davacı dahil kimliği belirlenebilir herhangi bir kişi hakkında olumsuz bir bulguya varılmasının kesinlikle kaçınılmaz olmadığını söyledi. Öldürülen 16 kişinin ailelerini temsil eden Edward Craven KC ise kısıtlamaların adil olduğunu savundu ve bazı tanıkların ciddi ve nesnel olarak haklı kaygılar taşıdığını belirtti.
Savunma Bakanlığı, IIA126'nın hukuki masraflarını karşılıyor ancak itirazın esası konusunda tarafsız bir tutum benimsedi. Mahkeme duruşmasının bir salı günü sona ermesi ve ardından yazılı karar verilmesi bekleniyordu. Duruşma anlatımında kararın verildiği veya açıklanacağı takvim tarihi belirtilmiyor.
Bununla bağlantılı bir Yüksek Mahkeme duruşmasında bakanlık, incelenen bazı operasyonlarda görev yapan özel kuvvetler personelinin 2006 tarihli Silahlı Kuvvetler Yasası kapsamında ciddi suçlar işlemiş olabileceğini düşündüren deliller bulunduğunu belirtti. Bu değerlendirme, olası suç teşkil eden davranışlara işaret ediyor; suçluluk tespiti anlamına gelmiyor.
Açıklanmamış belgeler ve sıradaki duruşma
Afganistan Bağımsız Soruşturması'nın resmî duruşma duyurusunda, 25 Eylül 2026 Cuma günü açık duruşma yapılacağı bildiriliyor. Duyuruda, soruşturmanın görev tanımıyla ilgili açıklanmamış belgelerdeki önemli ve beklenmedik artış konusunda Savunma Bakanlığı hukuk ekibinden güvence isteneceği belirtiliyor.
Görev tanımı, soruşturmanın inceleme yetkisine sahip olduğu konuları belirliyor. Dolayısıyla duyuru, ilgisiz kayıtlardan oluşan belirsiz bir derlemeyle değil, soruşturmanın yetki alanıyla ilgili belgelerle ilgili. Belgelerin sayısı, neden hâlâ açıklanmadıkları veya neleri içerdikleri duyuruda belirtilmiyor.
Önemli olayların kronolojisi, soruşturma konusu operasyonları bunları sonradan inceleme girişimlerinden ayırıyor:
- Kasım 2010-Nisan 2011: 54 şüpheli ölüm iddiasıyla ilişkilendirilen görev süresi.
- Şubat 2011: Saifullah'ın dört yakınının öldürüldüğünü öne sürdüğü baskın.
- 18 Ekim 2012: Loy Bagh'da dört genç öldürüldü; olay daha sonra Cestro Operasyonu kapsamında soruşturuldu.
- 2013: Askerî polis, endişelerin saklandığı iddialarında adı geçen cinayet soruşturmasına başladı.
- 2017 ve 2019: Northmoor Operasyonu önce küçültüldü, sonra kapatıldı.
- 25 Eylül 2026: Soruşturmanın resmî duyurusunda açıklanmamış belgeler hakkında açık duruşma yapılacağı ilan edildi.
Haddon-Cave'in tanıkların yanıt vermeyi reddetmesine ilişkin açıklamasını aktaran haberlerde, kamuya açık duruşmaların ekim ve kasım aylarında sürmesi ve kasım sonunda tamamlanmasının beklenmesi öngörülüyor. Bu takvim için yıl belirtilmediğinden, ayrıca tarihi verilen Eylül 2026 duruşmasının programı olarak değerlendirilmemeli.
Yanıtlanmayı bekleyen önemli sorular var: Fotoğraflar ne gösteriyor, askerî soruşturmalara ilgili tüm deliller ulaştı mı, kısıtlı erişimli tanıklık adil biçimde nasıl ele alınabilir ve açıklanmamış ek belgeler neyle ilgili? İddia edilen öldürmelerin ve gizleme girişimlerinin gerçekleşip gerçekleşmediğine soruşturma henüz karar vermedi.
Önemli Noktalar
- Soruşturmanın başvurduğu SAS mensuplarının büyük bir bölümü kendini suçlamama ayrıcalığına dayanarak soruları yanıtlamayı reddetti.
- Soruşturma, 2010 ile 2013 arasında işlendiği öne sürülen hukuka aykırı öldürmeleri, bunların gizlenmesini ve soruşturmalardaki aksaklıkları kapsıyor.
- Operasyonlarda çekilen yaklaşık 10 bin fotoğraf, önceki askerî polis soruşturmalarının parçası gibi görünmüyor.
- Northmoor Operasyonu ve Cestro Operasyonu kovuşturma olmadan sona erdi.
- Kıdemli bir asker delillere erişim kısıtlamalarına itiraz ediyor; bu itiraz sonucunda verilmiş bir karar burada belirtilmiyor.
- Resmî duyuruda, açıklanmamış ek belgeler hakkında 25 Eylül 2026 tarihli bir duruşma ilan edildi.
- İddialar soruşturulmaya devam ediyor; bunlar cezai suçluluğa ilişkin bulgular değil.






