Denetim kurumu kapandı, ancak bulguları ayakta
Afganistan’ın Yeniden İnşası Özel Başmüfettişliği, 31 Ocak 2026’da faaliyetlerini sonlandırarak ABD’nin Afganistan’daki harcamalarına yönelik 17 yıllık bağımsız denetimi sona erdirdi. Kurumun nihai bilançosu, Kongre’nin 30 Haziran 2025’e kadar yeniden inşa için onayladığı 148,2 milyar doları kapsıyor; tartışmalı harcamalar, başarısız programlar, boşa giden yatırımlar ve yolsuzlukların toplamının 26 milyar ila 29,2 milyar dolar arasında olduğunu ortaya koyuyordu.
İçindekiler
- Denetim kurumu kapandı, ancak bulguları ayakta
- Kongre SIGAR’dan ne yapmasını istedi?
- Ne kadar para söz konusuydu?
- SIGAR israfı ve başarısız programları nerede tespit etti?
- Güvenlik güçleri neden bu kadar kırılgandı?
- Hava aracı siparişleri denetimin neleri değiştirebildiğini gösterdi
- Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden sonra da yardım sürdü
- Hesap verebilirlik yalnızca harcama toplamlarından ibaret değildi
- Kapanış Afganistan’a ilişkin kayıtlar açısından ne anlama geliyor?
- Önemli Noktalar
SIGAR, Afganistan Cumhuriyeti’nin Ağustos 2021’de çöküşünden dört yılı aşkın süre sonra faaliyetlerine son verdi. Kurumun soruşturmaları; güvenlik güçleri, kamu kurumları ve bunları destekleyebilecek bir ekonomi kurmaya yönelik kapsamlı çabaların, Taliban’ın yeniden iktidara gelmesi ve desteklenmeleri amacıyla kurulmuş hükümetin denetimi dışında kalan milyarlarca dolarlık ekipman ve altyapıyla nasıl sonuçlandığını izledi.
SIGAR, kapanış duyurusunda çalışmalarını takip eden ve destekleyenlere teşekkür etti. Kurum açıklamasında şöyle dedi:
SIGAR, 31 Ocak 2026’da bir kurum olarak resmen kapanacaktır. Son 17 yılda SIGAR’ın bağımsız denetimini takip eden, bu çalışmalardan yararlanan ve destekleyen herkese teşekkür ederiz.
West Point’teki Modern War Institute daha sonra kapanışı doğruladı. Enstitü, Charles Faint imzalı 18 Şubat 2026 tarihli bir sayfada SIGAR’ın internet sitesinin artık aktif olmadığını belirtti ve kurumun sözlü tarih projesine ait nihai raporu ve söyleşileri koruma altına aldığını duyurdu.
Kapanış, özel bir soruşturma biriminin faaliyetlerini sona erdirirken, kayıtları ABD kurumlarının, yüklenicilerin ve Afgan yetkililerin aldığı kararları incelemek isteyenler için erişilebilir durumda. Bu kayıtlar, Afganistan açısından ortaya çıkan somut sonuçları da anlatıyor: dış desteğe bağımlı güvenlik güçleri, kendi kendini sürdüremeyen projeler ve Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinin ardından müdahaleye açık hale gelen yardım programları.
Kongre SIGAR’dan ne yapmasını istedi?
Kongre, ABD’nin yeniden inşa için ayırdığı paranın nasıl kullanıldığını bağımsız biçimde incelemesi amacıyla SIGAR’ı 2008’de kurdu. Kurumun görevi; ABD ödenekleriyle finanse edilen programların, faaliyetlerin ve sözleşmelerin denetim, teftiş ve soruşturmalarını kapsıyordu. ABD ödenekleri, Kongre’nin belirli amaçlar için onayladığı parayı ifade ediyor.
Modern War Institute, bu yetkiyi SIGAR Projesi başlıklı çalışmasında açıklıyor. SIGAR, Kongre’ye rapor sunuyor, üç aylık değerlendirmeler yayımlıyor; sonuçları iyileştirmek ve israfı, dolandırıcılığı ve suistimali önlemek amacıyla değişiklikler öneriyordu.
SIGAR bir bağışçı değil, bir denetim kurumuydu. Afganistan’ın yeniden inşa bütçesini yönetmiyor ya da incelediği yardımların tamamını dağıtmıyordu. Görevi, paranın amaçlanan yere ulaşıp ulaşmadığını, projelerin işe yarayıp yaramadığını ve yetkililerin ya da yüklenicilerin yasaları ihlal edip etmediğini denetlemekti.
Afgan ekonomisti Mirshakar Yaqubi, kurumun bulgularının yolsuzluğu belgeleyerek ve projelerin işe yarar sonuçlar verip vermediğini değerlendirerek bağışçıların kararlarını etkilediğini söyledi. Bu etki, kendi yardım programı olmayan bir kurumun bile hangi faaliyetlerin destekleneceğini nasıl etkileyebildiğini açıklıyor.
Kurum yüzlerce denetim ve soruşturma yürüttü. Soruşturmaları 171 ceza mahkûmiyetiyle sonuçlandı; böylece çalışmaları eleştirel raporlar yayımlamanın ötesinde hukuki sonuçlar da doğurdu.
Ne kadar para söz konusuydu?
Cumhuriyetin yıkılmasından önce, 2002 ile 2021 ortası arasında Kongre Afganistan’ın yeniden inşası için yaklaşık 144,7 milyar doları onayladı. 30 Haziran 2025’e gelindiğinde onaylanan toplam tutar yaklaşık 148,2 milyar dolara ulaşmıştı.
Bu rakamlar farklı dönemleri kapsıyor. Ayrıca yeniden inşa için onaylanan parayı ifade ediyor; tutarın tamamını harcanmış para olarak değerlendirmekten daha kesin bir ölçü sunuyor. Nihai bilanço, enflasyona göre düzeltildiğinde bu çabanın boyutunun, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Avrupa’yı yeniden inşa etmeye yönelik Amerikan programı Marshall Planı’nı aştığını ortaya koydu.
SIGAR’ın sektörlere göre açıkladığı rakamlarda güvenlik için 77,9 milyar dolardan fazla, yönetişim ve kalkınma için yaklaşık 36,3 milyar dolar, insani yardım için 4,7 milyar dolar ve uyuşturucuyla mücadele çalışmaları için 9,4 milyar dolar yer aldı. Güvenlik için ayrılan tutar tek başına 148,2 milyar dolarlık toplamın yarısından fazlasını oluşturuyordu.
Denetim kurumu ayrıca cumhuriyetin çöküşünden sonra Afganları ABD’ye tahliye etmek ve ülkeye yerleştirmek için Amerikan bakanlıkları ve kurumlarının harcadığı 14,2 milyar doları kayda geçirdi. Bu harcamalar, Afganistan’da kurumlar ya da altyapı kurmaktan farklı bir amaca hizmet ediyordu.
SIGAR israfı ve başarısız programları nerede tespit etti?
SIGAR’ın nihai incelemesi; tartışmalı maliyetler, başarısız programlar, boşa giden varlıklar ve yolsuzluklar gibi kalemlerde 26 milyar ila 29,2 milyar dolar arasında harcama tespit etti. Haziran 2025’e kadar onaylanan 148,2 milyar dolarla karşılaştırıldığında bu aralık, toplamın yaklaşık yüzde 18 ila 20’sine karşılık geliyor.
Bu kategoriler farklı başarısızlık türlerini kapsıyor. Tartışmalı bir maliyet, denetçilerin yeterli dayanağı bulunmadığı ya da ilgili kurallarla çeliştiği için sorguladığı bir harcamadır. Başarısız bir program, onaylanmış bir faaliyet için harcama yapılmasına rağmen amaçlanan sonuca ulaşılamaması anlamına gelebilir. Yolsuzluk ise yetki ya da kaynakların kişisel çıkar için kötüye kullanılmasını ifade eder.
Nihai bilançoda, uyuşturucuyla mücadeledeki başarısız çabalara harcanan 7,3 milyar dolar ve hedeflerine ulaşamayan istikrar programlarına ayrılan 4,7 milyar dolar da yer aldı. İstikrar programları, çatışmalardan etkilenen bölgelerde hükümetin otoritesini güçlendirmeyi ve isyancılara verilen desteği azaltmayı amaçlıyordu.
SIGAR ayrıca boşa giden bina, tesis ve büyük ekipmanlar için 2,4 milyar dolardan fazla harcama yapıldığını, usulsüz ya da doğruluğu belirsiz maaş ödemelerinin ise 232 milyon doları bulduğunu tespit etti. Bu bulgular, ülke çapındaki harcama kararlarını somut aksaklıklarla ilişkilendirdi: sürdürülebilir bir amacı olmayan tesisler, gerektiği gibi kullanılamayan ekipmanlar ve personeli güvenilir biçimde doğrulamayan maaş kayıtları.
Raporda, ABD’nin hedefleri ile Afganistan’daki koşullar arasında daha kapsamlı bir uyumsuzluk da anlatıldı. Başlangıçta sınırlı bir terörle mücadele amacı taşıyan misyon, Afganistan’ın daha önce sürdürmediği ölçekte kurumlar ve kapasite oluşturma çabasına dönüştü.
Güvenlik güçleri neden bu kadar kırılgandı?
SIGAR’ın kapsamlı güvenlik değerlendirmesine göre ABD, Afgan güvenlik güçlerini kurmak ve donatmak için yirmi yılda yaklaşık 90 milyar dolar harcadı. Buna rağmen bu güçler ABD desteğine bağımlı kaldı ve destek çekilince çöktü.
SIGAR’ın incelemeleri hem askerî kapasitedeki hem de bu kapasiteyi ölçmek için kullanılan bilgilerdeki zayıflıkları ortaya koydu. Personel kayıtlarında, fiilî hizmetleri güvenilir biçimde doğrulanamayan ancak maaş listelerinde görünen sözde hayalet askerler ve polisler yer alıyordu.
Kabil’in düşmesinden bir gün önce, 14 Ağustos 2021’de maaş sistemine yaklaşık 113 bin polis kayıtlıydı ve bunların yüzde 93,5’inin görevde olduğu belirtilmişti. Taliban ülkenin neredeyse tamamını zaten kontrol ettiği için SIGAR bu devam oranını son derece gerçek dışı buldu.
Denetim kurumunun değerlendirmeleri, çöküşü siyasi kararlarla da ilişkilendirdi. Afgan hükümeti ABD’nin tamamen çekileceğine inanmıyordu, Washington ile Taliban arasındaki müzakerelerin dışında bırakılmıştı ve cumhurbaşkanlığı yetkisinin merkezîleşmesi, yolsuzluk ve halk nezdindeki meşruiyetinin zayıflığıyla mücadele ediyordu.
SIGAR, iki ABD başkanının çekilme kararlarının Washington, Kabil ve Taliban liderliğinin sonraki tercihlerini şekillendirdiği sonucuna vardı. Ağustos 2021’e gelindiğinde Afganistan’da bağımsız biçimde faaliyet gösterebilen ve kendi kendini sürdürebilen güvenlik güçleri hâlâ yoktu.
Hava aracı siparişleri denetimin neleri değiştirebildiğini gösterdi
SIGAR’ın Afgan hava kuvvetlerine yönelik planları incelemesi, bir denetimin proje tamamlanmadan harcama kararını nasıl değiştirebildiğini somut biçimde ortaya koyuyor. Kurum, Ocak 2019’da 159 UH-60 Black Hawk helikopteri edinme planını inceledi.
Helikopterlerin satın alınması ve bakımı ile pilotların ve teknik personelin eğitiminin tahmini maliyeti 5,8 milyar ila yaklaşık 7 milyar dolar arasındaydı. SIGAR, Afgan hava kuvvetlerinin 159 uçağın tamamını işletemeyeceği uyarısında bulundu ve Savunma Bakanlığı’na bu ihtiyacı yeniden değerlendirmesini önerdi.
Eylül 2019’da Senato Savunma Ödenekleri Alt Komitesi, satın alma ödeneğinin azaltılmasını önerdi ve savunma bakanından 2020 mali yılında alımları durdurmasını istedi. Savunma Bakanlığı daha sonra siparişi 159 helikopterden 53’e indirdi; böylece 106 uçaklık, yaklaşık üçte iki oranında bir azaltmaya gitti.
Bu örnek, yeniden inşada tekrar tekrar karşılaşılan bir sorunu gözler önüne seriyor: ekipman satın almak işin yalnızca başlangıcıydı. Uçaklar ayrıca eğitimli mürettebat, bakım personeli, yedek parça ve kesintisiz mali destek gerektiriyordu.
SIGAR’ın aktardığı Savunma Bakanlığı verilerine göre Afganistan’ın 31 Temmuz 2021’de ABD yapımı 162 uçağı vardı ve bunların 131’i kullanılabilir durumdaydı. Aradan birkaç hafta geçmeden bu uçakların hizmet ettiği hükümet devrildi. Çekilmenin ardından Afganistan’da yaklaşık 7,1 milyar dolarlık askerî ekipman ve silah kaldı; hükümetin çöküşünden sonra ise sivil ve askerî altyapı yatırımlarında tahminen 24 milyar dolar kayıp yaşandı.
Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden sonra da yardım sürdü
Cumhuriyetin çöküşü, Amerikan yardımının amacını ve nasıl ulaştırıldığını değiştirdi. SIGAR, 2021’den sonra ABD’nin 3,83 milyar dolardan fazla insani yardım ve kalkınma desteği sağladığını kaydetti. Bu tutarın yaklaşık 120 milyon doları 2025’in ilk üç ayında Birleşmiş Milletler ve Dünya Bankası aracılığıyla dağıtıldı.
Nihai incelemede yer alan bir başka rakam, fiziki nakit sevkiyatlarıyla ilgiliydi. Birleşmiş Milletler, 2021’in sonlarından 2025 ortasına kadar bağışçıların projelerini desteklemek, personel maaşlarını ödemek ve mali faaliyetlerin sürmesine yardımcı olmak üzere Afganistan’a yaklaşık 3,8 milyar dolar nakit taşıdı.
ABD’nin yardım rakamı bir bağışçının desteğini, Birleşmiş Milletler’in rakamı ise ülkeye taşınan nakdi izliyor. Amaçları bakımından örtüşen bu iki ölçü, yardım faaliyetlerini farklı biçimlerde tanımladıkları dikkate alınarak değerlendirilmelidir.
SIGAR, Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden sonra yönetilen Amerikan yardımlarından en az 10,9 milyon doların, Taliban kontrolündeki yetkililere vergi ödemek için kullanıldığını tespit etti. Kurum ayrıca Ağustos 2021’den sonra banka hesaplarında kalan ve Taliban’ın erişimine açılmış olabilecek 57,6 milyon dolarlık önceki ABD yardımını belirledi.
Kurumun Temmuz 2025’teki çalışması, Taliban yönetiminin fonları tercih ettiği sivil toplum kuruluşlarına yönlendirdiğine ilişkin kanıtları ortaya koydu. 2023 tarihli Yüksek Risk Listesi’nde, üç aylık bir dönemde Birleşmiş Milletler’in yardım faaliyetlerine Taliban’ın müdahale ettiğine ilişkin bildirilen 494 olay kayda geçirilmişti.
Yardım kuruluşları açısından bu bulgular, günlük faaliyet kararlarını ilgilendiriyordu: yardımı kimin ulaştırabileceği, hangi kuruluşların çalışabileceği ve yetkililerin yerel çalışanlar hakkında hangi bilgileri talep ettiği. SIGAR ayrıca yardımın ekonomiyi istikrara kavuşturmaya katkıda bulunduğu ve bunun ülkeyi yöneten yetkililere dolaylı fayda sağladığı sonucuna vardı.
Hesap verebilirlik yalnızca harcama toplamlarından ibaret değildi
SIGAR’ın kayıtları arasında eski Cumhurbaşkanı Eşref Gani’nin ülkeden ayrılışına, satın alımlarla bağlantılı yaptırımlara ve yabancı hükümetlerin desteklediği güvenlik yetkililerine yönelik istismar iddialarına ilişkin soruşturmalar da vardı.
SIGAR, Gani’nin büyük miktarda nakitle Afganistan’dan ayrıldığı iddialarına ilişkin Ağustos 2022 tarihli soruşturmasında, Gani’nin 56 sorusundan altısını avukatı aracılığıyla yanıtladığını belirtti. Kurumun görüştüğü tanıklar, Gani’nin 15 Ağustos 2021’de ayrılırken helikoptere az miktarda bagaj aldığını söyledi.
Soruşturmada ayrıca cumhurbaşkanlığı sarayında bırakılan yaklaşık 5 milyon dolar nakit tespit edildi. SIGAR, bu paranın bir kısmının ya da tamamının Gani’ye veya Birleşik Arap Emirlikleri hükümetine ait olabileceğini ve helikopterlerin ayrılmasının ardından cumhurbaşkanını koruma personeli arasında paylaştırılmış göründüğünü değerlendirdi. Gani, para çaldığı iddialarını reddetti.
ABD Hazine Bakanlığı, 11 Aralık 2023’te eski Meclis Başkanı Mir Rahman Rahmani’yi, oğlu Ajmal Rahmani’yi ve bağlantılı 44 şirketi uluslararası yolsuzluk iddiaları nedeniyle yaptırım listesine aldı. SIGAR, topladığı bilgilerin bu karara katkıda bulunduğunu söyledi. Rahmaniler yolsuzluk iddialarını reddetti.
Nihai inceleme, ABD’nin ciddi istismarlarla suçlanan güçlü yerel isimlere bel bağlamasını da ele aldı. Eski Kandahar Valisi Gul Agha Sherzai ve polis komutanı Abdul Raziq hakkındaki iddiaların yanı sıra Afgan güvenlik güçleri içindeki çocuklara yönelik cinsel istismar vakalarına değindi. SIGAR’ın değerlendirmesine göre, istismarcı ortaklara göz yumulması, isyan hareketinin destek bulmasına katkı sağlayan hoşnutsuzluğu artırdı.
Kapanış Afganistan’a ilişkin kayıtlar açısından ne anlama geliyor?
Taliban sözcüsü Zabihullah Mücahid, SIGAR’ın değerini reddederek kurumun Amerikan harcamalarını denetlemek için kurulduğunu ve kapatılmasının Afganistan üzerinde etkisi olmayacağını söyledi. Ayrıca kurumu abartılı değerlendirmeler yapmakla ve uzaktan toplanan bilgilere dayanmakla suçladı.
Ekonomist Sayed Masoud, Amerikan yeniden inşa yardımının sona ermesinin kurumu ayakta tutmak için başlıca nedeni ortadan kaldırdığını savundu. Yaqubi’nin değerlendirmesi ise kurumun bağışçılar üzerindeki etkisine ve yolsuzluklarla proje performansına ilişkin kayıtlarına daha fazla ağırlık verdi.
SIGAR’ın kurumsal kapanışı artık tamamlandı. Nihai raporu ve sözlü tarih söyleşileri Modern War Institute tarafından koruma altına alınırken internet sitesinin arşivlenmiş bir kopyası University of North Texas Cyber Cemetery’de saklanıyor.
Başlıca tarihler, denetim misyonunun incelediği hükümetin ortadan kalkmasının ardından ne kadar sürdüğünü gösteriyor:
- 2008: Kongre, Amerikan yeniden inşa harcamalarını denetlemek üzere SIGAR’ı kurdu.
- 15 Ağustos 2021: Taliban Kabil’i ele geçirdi ve Afganistan Cumhuriyeti çöktü.
- 30 Haziran 2025: Kongre’nin onayladığı kümülatif yeniden inşa ödenekleri yaklaşık 148,2 milyar dolara ulaştı.
- 8 Aralık 2025: SIGAR kapanmadan önce nihai raporunu yayımladı.
- 31 Ocak 2026: SIGAR faaliyetlerini durdurdu.
- 18 Şubat 2026: Modern War Institute, kurumun kayıtlarının korunmasına ilişkin sayfasını yayımladı.
Geriye kalan kayıtlar, yasa koyuculara, araştırmacılara ve kamuoyuna paranın nasıl tahsis edildiği, programların nerede başarısız olduğu ve yetkililerin nasıl karşılık verdiği konusunda bulgulara erişim sağlıyor. Kanıtlar hem cumhuriyetin çöküşünü hem de ardından gelen yardım düzenlemelerini kapsıyor; sonuçları Afganistan’ı şekillendirmeye devam eden kararlara ilişkin bir kayıt sunuyor.
Önemli Noktalar
- SIGAR, 17 yıllık bağımsız denetimin ardından 31 Ocak 2026’da kapandı.
- Kongre, 30 Haziran 2025’e kadar Afganistan’ın yeniden inşası için yaklaşık 148,2 milyar doları onayladı.
- SIGAR; tartışmalı harcamalar, başarısız programlar, boşa giden yatırımlar ve yolsuzluklar için 26 milyar ila 29,2 milyar dolar arasında tutar tespit etti.
- Kurumun soruşturmaları 171 ceza mahkûmiyetiyle sonuçlandı ve büyük ölçekli satın alma planlarının değişmesine katkıda bulundu.
- Denetim kurumu, dış desteğe bağımlı güvenlik güçlerini ve 2021’den sonra Taliban’ın yardımlara müdahalesini belgeledi.
- Modern War Institute nihai raporu ve sözlü tarih söyleşilerini koruma altına aldı; University of North Texas ise internet sitesinin arşivini saklıyor.






