Tuzluluk, kimyasal maliyetler ve borç geçim kaynaklarını zorlarken Bangladeş kıyılarındaki çiftçiler yeniden ekime yöneliyor

11 dakikalık okuma
Coastal Bangladesh Farmers Return to Crops as Salinity, Chemical Costs and Debt Squeeze Livelihoods

Hâlâ tuzluluktan etkilenen topraklarda yeniden tarıma dönüş

Bangladeş Sundarbans'ının yakınındaki Shyamnagar'da hükümetin tarım dairesi, 71.000 çiftçi ve ekilebilir 17.539 hektar arazi bulunduğunu kaydediyor. Kurumun değerlendirmesinde üretimin önündeki beş engel sıralanıyor: tuzluluk, kurak mevsimde sulama suyu kıtlığı, muson döneminde su baskını, yetersiz personel ve soğuk hava deposu eksikliği. On yıllardır süren karides yetiştiriciliğinin ardından ürün yetiştiriciliğini yeniden kurmaya çalışan çiftçiler başka bir baskıyla da karşı karşıya: satacak ürünleri olmadan önce tohum, gübre ve pestisit masraflarını karşılamak.

İçindekiler
  1. Hâlâ tuzluluktan etkilenen topraklarda yeniden tarıma dönüş
  2. Karides yetiştiricileri neden yön değiştiriyor?
  3. Üretim artışı, her yerde toparlanma anlamına gelmiyor
  4. Tarlaları verimli tutmak için borçlanma
  5. Kimyasal kullanımı ve düşen toprak kalitesi
  6. Sağlık riskleri için daha iyi kanıtlara ve güvenli kullanıma ihtiyaç var
  7. Yerel tohum koleksiyonları farklı bir yol sunuyor
  8. Tatlı su hâlâ başlıca kısıt
  9. Eğitim, tarımı hane halkının gıda güvencesiyle buluşturuyor
  10. Hükümetin önlemleri ve hâlâ giderilmeyen eksikler
  11. Öne Çıkanlar

Shyamnagar tarım dairesinin profilinde, muson döneminin başlıca ürünü olan şaşırtma aman pirincinin 16.850 hektarda yetiştirildiği ve ekim yoğunluğunun %125 olduğu belirtiliyor. Bu ölçüt, art arda gelen sezonlarda ekilen toplam alanı net ekili alanla karşılaştırıyor. Her tarlada birden fazla hasat yapıldığını değil, bazı alanların tekrar ekildiğini gösteriyor.

Son on yıldır tatlı su ürünlerini yeniden yetiştirmeye çalışan çiftçiler için bu değişim hiç de kolay değil. Karides havuzlarına alınan tuzlu nehir suyu, toprağı ekip biçmeyi zorlaştırdı. Çiftçiler, verimi korumak için daha fazla kimyasal girdi kullandıklarını, ardından masrafları karşılamak üzere bayilerden, tohum şirketlerinden, tefecilerden ve mikrofinans kuruluşlarından borç aldıklarını anlatıyor.

Ülkenin güneybatısında tarımın toparlandığına dair işaretler var. Bazı çiftçilerin zorlanan karides işletmelerini bırakmasıyla pirinç, sebze ve meyve üretimi arttı. Ancak ilçelerdeki üretim artışı, her köyün toprağını, ağaçlarını ya da tatlı suya erişimini yeniden kazandığı anlamına gelmiyor. Shyamnagar'daki temel soru, ürün yetiştiriciliğine dönüşün borcu ve çevresel zararı artırmadan geçim kaynaklarını destekleyip destekleyemeyeceği.

Reklam

Karides yetiştiricileri neden yön değiştiriyor?

Tuzluluğun artması pirinç yetiştiriciliğini zorlaştırınca, ticari karides yetiştiriciliği yaklaşık kırk yıl önce güneybatı kıyısı boyunca yaygınlaştı. Tuzlu suyu çevrili tarlalara almak başlangıçta alternatif bir gelir sağladı. Son yıllarda ise aşırı tuzluluk, viral hastalıklar ve kayıplar bazı çiftçileri yeniden tarıma yöneltti.

Shyamnagar'da çiftçilik yapan Sheikh Sirajul Islam, yirmi yıl boyunca karides yetiştirdikten sonra yeniden pirinç ekmeye başladı. Viral salgınlar sırasında karides üretiminin düştüğünü ve havuzunun çevresindeki toprağın başka ürünlerin yetişemeyeceği kadar tuzlandığını anlattı. Yeni yaklaşımında muson mevsiminde pirinç, kurak mevsimde ise sebze ya da meyve yetiştiriyor.

Khulna'nın Dakop bölgesinde çiftçilik yapan Nirmal Gayen de para kaybettikten sonra karidesten pirinç ve karpuza geçti. Son karides yatırımını hatırlarken şunları söyledi:

Karides yetiştirdiğim son sefer, yatırdığım 705 doların (60.000 taka) ancak yarısını geri alabildim. Karides çiftliğime sık sık viral hastalıklar saldırdığı için zarara uğradım.

Dakop'ta yapılan bir araştırma, yalnızca karides yetiştiriciliğine kıyasla pirinç ve karpuz üretiminin brüt fayda ve net gelirinin daha yüksek olduğunu ortaya koydu. 2023'te Land Use Policy dergisinde yayımlanan bir araştırma da kıyı bölgelerindeki karides yetiştiriciliği alanlarında ürün çeşitliliğinin arttığını belirledi. Bu bulgular değişimi destekliyor; ancak tatlı su kıtlığı, çiftçilerin üretime geri kazandırabileceği arazi miktarını hâlâ sınırlıyor.

Üretim artışı, her yerde toparlanma anlamına gelmiyor

2018-2023 arasındaki beş mali yıla ilişkin Atıf yapılan Tarımsal Yayım Dairesi verileri, Khulna, Bagerhat ve Satkhira'da aman pirinci üretiminin %11 ila %14 arttığını gösteriyor. Sebze üretimi yaklaşık %50, karpuz üretimi ise bu ilçelerde altı ila on kat yükseldi.

Meyve üretimi Khulna'da %197, Satkhira'da %114 arttı. Bu artışlar, üretimin önceki düzeyinin sırasıyla yaklaşık 2,97 ve 2,14 katına çıktığı anlamına geliyor. Çiftçiler mango, jamun, limon, hindistan cevizi, guava ve muz gibi daha geniş bir ticari ürün yelpazesi yetiştiriyordu.

Karides verileri farklı bir ilçe grubunu kapsıyor ve bu nedenle söz konusu ürün toplamlarıyla doğrudan karşılaştırılmamalı. Khulna, Patuakhali, Bhola, Barguna ve Noakhali'de karides üretimi, 2018 mali yılında yaklaşık 30.000 tonken 2023'te sona eren 2022 mali yılına kadar %7'den fazla düştü. Karides yetiştiriciliğine ayrılan alan da yaklaşık %5 daraldı. Khulna'da üretim tek başına %8 geriledi.

Shyamnagar'daki çiftçiler ise mango, jamun, limon, hindistan cevizi, sapodilla ve wax apple ağaçlarının çevrelerinde artık seyrekleştiğini söylüyor. Bu durum mutlaka bir çelişki değil: Bir ilçede ticari meyve üretiminin artması, tuzlu sudan etkilenen bazı köylerde yerleşik ağaçların kaybolmasıyla aynı anda gerçekleşebilir. Veriler üretimi ölçüyor; her yerel meyve bahçesinin ya da türün varlığını sürdürüp sürdürmediğini değil.

Reklam

Tarlaları verimli tutmak için borçlanma

Çiftçiler, zorlu toprak koşullarının gübre ve pestisit harcamalarını artırdığı, yetiştirme sezonunda nakit sıkıntısının ise onları borçlanmaya ittiği bir döngü anlatıyor. Kredinin kaynakları arasında bu girdileri satan işletmeler de var. Bazı kredilerin faizi yüksek ve geri ödemeler yıl boyunca taksitler hâlinde sürebiliyor.

Bu düzen, çiftçinin bir sonraki ekim kararını önceki sezondan kalan yükümlülüklere bağlıyor. Kötü bir hasat, hem üretim masraflarını hem de borcu ödenmemiş bırakabilir. Girdi bayisinden borç almak, o bayiyi neyin, ne kadar alınacağı konusunda danışılabilecek en kolay kaynağa da dönüştürebilir.

Tarım dairesinin çiftçi sınıflandırmaları, birçok hanenin kayıpları karşılayacak çok az imkâna sahip olduğunu gösteriyor. Kurum, 15.820 topraksız, 20.925 marjinal ölçekli ve 22.400 küçük ölçekli çiftçi bulunduğunu kaydediyor. Bu gruplar birlikte 71.000 çiftçinin 59.145'ini, yani yaklaşık %83,3'ünü oluşturuyor.

Kurum, hasat sonrasındaki bir soruna da dikkat çekiyor: Soğuk hava deposu olmayınca çiftçiler, ürünlerin bozulmasını göze almak yerine çabuk bozulabilen ürünlerini ucuza satabiliyor. Dolayısıyla üretimin artması, kazançların da aynı oranda artmasını sağlamıyor. Çiftçilerin ürün yetiştirmek için suya ve uygun tohuma olduğu kadar, uygun maliyetli krediye ve satış gelirlerinden daha fazla payı ellerinde tutabilecekleri bir yönteme de ihtiyacı var.

Kimyasal kullanımı ve düşen toprak kalitesi

Shyamnagar'daki kaygılar, tarımda kimyasal kullanımındaki çok daha geniş çaplı artışın parçası. Çevre Dairesi'ne atfedilen verilere göre pestisit ithalatı 1990'da 3.000 metrik tonken 2021'de 45.000 tonu aştı; bu, on beş kattan fazla artış demek. Ancak ithalat miktarı, Shyamnagar'da ne kadar pestisit kullanıldığını ya da ürünlerin tek tek ne ölçüde zehirli olduğunu göstermez.

Toprak Kaynaklarını Geliştirme Enstitüsü'nün 2022'de yaptığı araştırmaya atfedilen bulgular, Bangladeş'teki tarım arazilerinin yaklaşık %80'inin organik madde kaybettiğini ortaya koydu. Organik madde, toprağın su ve besin tutmasına yardımcı olan ayrışmış bitki ve hayvan kalıntılarını içeriyor. Bu maddenin kaybı, özellikle tuzluluk ve su kıtlığının büyümeyi zaten kısıtladığı yerlerde verimli toprağı yeniden oluşturmayı zorlaştırıyor.

Jhenaidah ve Kushtia'daki pirinç tarlalarında yapılan araştırmalar, kimyasal gübre ve pestisitlerin birlikte uzun süre kullanılmasının ardından toprak azotu ve karbonunda düşüş tespit etti. Bu bulgular Shyamnagar tarlalarında yapılan doğrudan ölçümlere değil, söz konusu araştırma alanlarına ilişkin. Yine de verimi tekrarlanan kimyasal alımlarıyla korumanın toprak sağlığını iyileştirmekle aynı şey olmadığını gösteriyor.

Çiftçiler ayrıca kuş, salyangoz, kurbağa, yılan ve ateş böceklerinin azaldığını anlatıyor. Tuzlu su, habitat değişimi ve kimyasallara maruz kalma kaygı verici unsurlar; ancak gözlemler, her birinin ne ölçüde etkili olduğunu ortaya koymuyor. Pratik açıdan bu ayrım çok önemli: Gübre besin sağlayabilir ama tatlı su yönetiminin yerini tutamaz ya da birikmiş tuzu gideremez.

Reklam

Sağlık riskleri için daha iyi kanıtlara ve güvenli kullanıma ihtiyaç var

Kıyı bölgesindeki çiftçiler tekrarlayan hastalıklardan, üreme sağlığı sorunlarından, görme ve kalp rahatsızlıklarından endişe ettiklerini bildiriyor. Kadınlar ve çocuklar özellikle savunmasız görülüyor. Raporlarda kimyasallara maruz kalmayla kanser ve diğer hastalıklar arasında bağlantı kuran araştırmalara da değiniliyor; ancak sunulan kanıtlar Shyamnagar'daki belirli hastalıkların nedenini ortaya koymuyor.

Birbirinden ayrı iki maruziyetin ayırt edilmesi gerekiyor: tarım kimyasallarıyla temas ve tuzlu suyla uzun süreli temas. Action Against Hunger, kadınların tuzlu suda çalışırken sağlık sorunları yaşadığını aktarıyor. Bu, pestisit püskürtmekle aynı maruziyet değil; ayrıca bu anlatımların hiçbiri, tuzlu toprakta yetişen bir ürünü yemenin sıralanan hastalıklara yol açtığını göstermiyor.

Tarımsal Yayım Dairesi'ne atfedilen ülke çapındaki veriler, pestisitlerin güvensiz kullanımının yaygın olabileceğine işaret ediyor. Çiftçilerin yaklaşık %77'sinin her ekim sezonunda ikiden fazla kez pestisit püskürttüğü, yaklaşık %95'inin ise ilaçlama ile hasat arasında önerilen süreye uymadığı bildiriliyor. Bu süre, ürünler toplanmadan önce kalıntıların azalmasına imkân tanıyor; sürenin uzunluğu kullanılan ürüne ve yetiştirilen bitkiye bağlı.

Atıfta bulunulan Ulusal Kanser Araştırma ve Hastane Enstitüsü anketinde, kanser hastalarının %64'ünün çiftçi olduğu bildiriliyor. Ancak bu oran tek başına pestisitlerin kansere neden olduğunu kanıtlamaz veya çiftçilerin kanser riskini diğer meslek gruplarıyla karşılaştırmalı olarak ölçmez. Anketin kapsamı ve karşılaştırma grubu belirtilmiyor. Uygulamaya dönük en güçlü sonuç, hastalıkların nedeni hakkında genel bir iddiada bulunmak yerine daha güvenli kullanım, doğru ürün rehberliği ve tıbbi inceleme ihtiyacı.

Yerel tohum koleksiyonları farklı bir yol sunuyor

Tuzluluk bazı geleneksel ürün çeşitlerinin yetiştirilmesini zorlaştırırken çiftçiler ticari şirketlerden giderek daha fazla tohum alıyor. Eskiden tohumlarını saklayıp paylaşan çiftçiler artık gübre ve pestisitlerle birlikte her yıl tohum satın aldıklarını anlatıyor. Bu da üretime düzenli olarak yeni bir masraf ekliyor.

Hibrit tohumlar, seçilmiş ebeveyn hatlarının çaprazlanmasıyla üretiliyor. Bu tohumlardan elde edilen ürünün tohumunu saklamak, sonraki ekimde aynı özelliklerin güvenilir biçimde tekrarlanmasını sağlamıyor; bu da çiftçileri yeniden tohum almaya yöneltebiliyor. Ancak bir ürünün hibrit olması, doğası gereği pestisit gerektirdiği anlamına gelmez. Kimyasal ihtiyacı çeşide, tarla koşullarına, zararlılara ve yetiştirme uygulamalarına bağlı.

Sivil toplum kuruluşu BARCIK'in desteğiyle Shyamnagar'daki çiftçiler yerel çeşitleri koruyor; doğal gübreler, organik zararlı mücadelesi yöntemleri ve böcek tuzakları deniyor. Jogesh Chandra Mondal, çalışmalara katılan çiftçilerin bu yöntemlerle yerel çeşitleri küçük ölçekte yetiştirmeye başladığını söylüyor.

Kalpana Rani Mistri, tohumları koruyup paylaşan kadınların örgütlenmesine yardımcı oldu; koleksiyonunda 400'den fazla yerel çeşit bulunuyor. Kultali köyünde Tumpa Rani Mondal, sahibi olduğu ve kiraladığı arazide doğal girdiler kullanarak pirinç ve sebze yetiştiriyor. Düzenli alıcıların ürün için kendisiyle iletişim kurduğunu söylüyor. Bu örnekler, yerel alternatiflerin işlediğini gösteriyor; ancak ortalama verim, üretim maliyeti ya da bu yöntemlerin 71.000 çiftçinin tümüne ulaşma kapasitesi konusunda veri bulunmuyor.

Reklam

Tatlı su hâlâ başlıca kısıt

Güneybatıda yüzey sularındaki tuzluluk, kurak mevsimde yetiştirilen ürünlerin sulamaya ihtiyaç duyduğu şubat-nisan döneminde zirveye çıkıyor. Çiftçiler büyük ölçüde gölet ve kanallarda depolanan muson yağmuruna bağımlı. Bazıları muson mevsiminin ardından geçici setler kurarak kanalları gelgitli nehirlerden ayırıyor ve sulama suyuna tuzlu su karışmasını önlüyor.

Pirinç yetiştiriciliğine dönen Shyamnagar çiftçisi Sirajul Islam, bu yöntemin sınırlarını şöyle anlattı:

Yazın burada ciddi bir su kıtlığı yaşanıyor. Yağmurla beslenen gölet ve kanallarda kalan az miktardaki suyu, büyümekte olan ürünleri sulamak için kullanıyoruz. Ancak bazen bu bile yönetilemez hâle geliyor.

University College London profesörü Mohammad Shamsudduha, muson yağmur suyunu toplamak için nehir ve kanalların eski hâline getirilmesini ya da yeniden kazılmasını öneriyor. Shyamnagar Tarım Dairesi de tuz ve kuraklığa dayanıklı ürünlerin yanı sıra gölet ve küçük gölet kazılmasını teşvik ediyor.

Başka yöntemler depolanan suyun daha uzun süre yetmesini ya da bitkilerin tuzlu toprakla temasını azaltmayı amaçlıyor. Malç, buharlaşmayı yavaşlatmak için toprağı örter. Damla sulama, köklerin yakınına az miktarda su verir. Yükseltilmiş yataklar, çuvallar ve yerden yüksek kaplar daha kolay yönetilebilen yetiştirme alanları oluşturabilir. Bu yöntemler belirli kısıtları hedefliyor; ancak başarılı olmaları yine de suyun mevcudiyetine, uygun yetiştirme materyaline ve bakıma bağlı.

Eğitim, tarımı hane halkının gıda güvencesiyle buluşturuyor

Action Against Hunger, Satkhira'daki tarım programını 2021'de başlattı. Kurumun Satkhira programına ilişkin anlatımı, tarımdaki zorlukları açlıkla ilişkilendiriyor ve kompost, ürün çeşitlendirme, yağmur suyu depolama, malçlama ve yükseltilmiş yetiştirme düzenekleri üzerine eğitimleri aktarıyor.

Kıyıdaki Satkhira'da çalışan Action Against Hunger uzmanı Khaleda Hossain Moon, toprak koşulları, gelir ve beslenme arasındaki ilişkiyi şöyle açıkladı:

Toprağın tuzluluğu yüksek olduğu için ürün verimi çok düşük ve geliri az olan insanlar gıda satın alamıyor. Bu nedenle, özellikle küçük çocuklar olmak üzere birçok kişi yetersiz besleniyor.

Program, koşulların elverdiği yerlerde yalnızca pirince bel bağlamak yerine ayçiçeği, bamya, ıspanak ve biber yetiştirilmesini teşvik ediyor. Kurum, münavebenin tek ürün yetiştiriciliğine kıyasla %10 daha yüksek verim sağlayabileceğini belirtiyor; ancak bunun Satkhira'daki katılımcı çiftliklerin tamamında ölçülmüş bir sonuç olduğu söylenmiyor. Münavebe, mevsimler arasında ürün değiştirmek; çeşitlendirme ise üretimi birden fazla ürüne yaymak anlamına geliyor.

Programa katılan Rekha, depolanmış yağmur suyu, mutfak atıklarından yapılan kompost ve hayvan gübresi kullanarak evinin çevresinde sebze yetiştiriyor. Artık başka kadınlara da eğitim veriyor. Kurum ayrıca Simul Baria'daki tüm hanelerin dikiş, hayvancılık, su ürünleri yetiştiriciliği ve küçük işletmeler dâhil birden fazla geçim faaliyeti yürüttüğünü bildiriyor. Anlatımda hane sayısı ya da gelirdeki değişimin ölçümü verilmiyor; ancak tek bir hasada bağımlılığı azaltmayı amaçlayan bir strateji aktarılıyor.

Reklam

Hükümetin önlemleri ve hâlâ giderilmeyen eksikler

Çiftçiler, afetlere açık kıyı bölgelerinde tarıma özel bir bakanlık ya da daire kurulması için kampanya yürütüyor ve ihtiyaçlarının devletten yeterince ilgi görmediğini söylüyor. Tarımsal Yayım Dairesi ise uygun ürün çeşitleri, organik gübre, plastik malç, damla sulama, yeşil gübre ve çuval ile kulelerde yetiştiricilik konularında hâlihazırda destek sağladığını belirtiyor. Yerel kurum ayrıca hükümet sübvansiyonları kapsamında meyve bahçesi eğitimlerini ve makine alımlarını listeliyor.

Pestisitlerin düzenlenmesi de alınan önlemlerin bir parçası. 2018 tarihli Pestisitler Yasası; kayıt, test, denetim ve el koyma süreçlerine imkân tanıyor, mobil mahkemeler de belirli suçları ele alabiliyor. Raporlarda denetimlerin zayıf olduğu ve satış noktasında yeterli yönlendirme yapılmadığı aktarılıyor. Program açıklamaları Shyamnagar'da kaç çiftçinin destek aldığını, ne kadar kaynak bulunduğunu ya da eğitim ve denetimlerin sorun bildirilen köylere ulaşıp ulaşmadığını ortaya koymuyor.

Tarihli gelişmeler, tarımdaki değişim ile artan çevresel baskının aynı dönemde yaşandığını gösteriyor:

  • 1990-2021: Bildirilen pestisit ithalatı ülke genelinde 3.000 tondan 45.000 metrik tonun üzerine çıktı.
  • 2018: Pestisitler Yasası, raporlarda tanımlanan mevcut düzenleyici çerçeveyi oluşturdu.
  • 2018-2023: Tarımsal veriler, farklı kıyı ilçeleri gruplarında ürün üretiminin arttığını, karides üretiminin ise düştüğünü kaydetti.
  • 2021: Action Against Hunger, Satkhira tarım programını başlattı.
  • 2023: Land Use Policy'de yayımlanan bir araştırma, kıyı bölgelerindeki ürün çeşitliliğini ve çevresel baskıyı inceledi.
  • Mayıs 2024'ten bu yana: Action Against Hunger, Bangladeş genelinde 18,4 milyon kişiyi etkileyen dört büyük afet yaşandığını bildiriyor.

Önerilen kıyı tarım kurumu için herhangi bir karar ya da belirlenmiş takvim açıklanmış değil. Çözülmemiş soru, mevcut önlemlerin çiftçilere ne ölçüde ulaşabileceği ve daha iyi su depolama, toprak yönetimi, tohuma erişim ve daha güvenli kimyasal kullanımının ürün yetiştiriciliğine dönüşü ekonomik açıdan sürdürülebilir kılıp kılamayacağı.

Öne Çıkanlar

  • Shyamnagar Tarım Dairesi 71.000 çiftçi bulunduğunu kaydediyor; tuzluluk, sulama suyu kıtlığı ve su baskınını başlıca kısıtlar olarak sıralıyor.
  • Kıyı bölgelerindeki bazı çiftçiler, hastalık salgınları ve mali kayıpların ardından karides yetiştiriciliğini bırakıyor.
  • Birkaç ilçede ürün üretimi arttı, ancak toparlanma köyler arasında eşit değil.
  • Girdi alımları ve borçlanma, nakdi ve toprağı sınırlı çiftçiler üzerindeki baskıyı artırıyor.
  • BARCIK, yerel tohumların korunmasını ve doğal girdilerle üretimi destekliyor.
  • Yağmur suyunun depolanması, ürün çeşitlendirme ve toprak yönetimi mevcut destek programlarının merkezinde yer alıyor.
  • Sağlık kaygıları araştırılmayı gerektiriyor; ancak bildirilen hasta istatistikleri, belirli kanserlere pestisitlerin neden olduğunu kanıtlamıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir