Afganistan'ın Afyon Yasağı Haşhaş Yetiştiriciliğini Pakistan ve İran'a Kaydırıyor

11 dakikalık okuma
Afghanistan's Opium Ban Pushes Poppy Farming Into Pakistan and Iran

Daha küçük bir Afgan mahsulü, büyüyen bir sınır ekonomisi

Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi'ne (UNODC) göre Afganistan'da 2025'te tahminen 10.200 hektar alana afyon haşhaşı ekildi. Bu, 2022'deki 232.000 hektardan daha az. Sınırın Pakistan tarafında ise Afganistan'ın kayıt dışı uyuşturucu ekonomisini inceleyen İngiliz araştırmacı David Mansfield'a göre, uydu değerlendirmelerinde yalnızca Belucistan'da 9.000 hektardan fazla alan tespit edildi.

İçindekiler
  1. Daha küçük bir Afgan mahsulü, büyüyen bir sınır ekonomisi
  2. Afganistan'ın resmi verileri ne gösteriyor?
  3. Belucistan neden bir ekim merkezine dönüştü?
  4. Afgan yatırımları, geçim sıkıntısı çeken çiftçilerle buluşuyor
  5. Pakistan'ın imha iddiaları mercek altında
  6. İran tarlalarında daha büyük arazilere yatırım görülüyor
  7. Afgan çiftçiler yasağı yeniden sınırıyor
  8. Bölgesel pazar neye işaret ediyor?
  9. Uyuşturucu geliriyle güvensizlik birbirini besliyor
  10. Öne Çıkanlar

Rakamlar farklı yılları ve araştırma alanlarını kapsıyor, ancak önemli bir değişimi ortaya koyuyor: Taliban'ın Nisan 2022'de getirdiği uyuşturucu yasağı Afganistan'daki ekimi keskin biçimde azaltırken çiftçiler, yatırımlar ve uzmanlık komşu Pakistan ile İran'a kaydı. 2026 tarihli uydu görüntüleri ve çiftçilerin anlatımları, sınır bölgesinin bazı kesimlerinin ticari haşhaş üretim merkezlerine dönüştüğüne işaret ediyor.

Mansfield, güvensizlik, zayıf denetim ve gelir arayışının ekimi artırdığı bölgeler olarak Pakistan'ın Belucistan'ını ve İran'ın Sistan-Belucistan'ını gösteriyor. Afgan çiftçiler arazi kiralıyor, sulama sistemleri kuruyor ve yerel arazi sahipleriyle kâr paylaşımı yapıyor. Bazı tarlalarda farklı ürünler yerine yalnızca haşhaş yetiştiriliyor.

Afyon, haşhaş kapsüllerinden toplanan ve eroine dönüştürülen maddedir. Bu nedenle bitkinin nerede yetiştiğindeki değişim tarımın çok ötesinde sonuçlar doğuruyor: kaçakçılık rotalarını, silahlı grupların gelirini ve uzak pazarlara ulaşan uyuşturucu miktarını etkiliyor.

En yakın vadeli kaygı 2027 ekim sezonu. Mansfield, 2026'daki yatırım ve ekim kararlarının Pakistan ve İran'da genişlemenin sürmesine, Afganistan'da ise olası bir toparlanmaya işaret ettiğini söylüyor. Kapsamlı ulusal araştırmalar bulunmadığından Pakistan ve İran'daki toplam ekili alan belirsizliğini koruyor.

Reklam

Afganistan'ın resmi verileri ne gösteriyor?

UNODC'nin Kasım 2025 tarihli değerlendirmesine göre Afganistan'ın afyon üretimi 296 ton oldu; bu, 2024'e kıyasla yüzde 32'lik düşüş anlamına geliyor. Ekili alan 12.800 hektardan 10.200 hektara gerileyerek yaklaşık yüzde 20 azaldı.

2022'de kaydedilen 232.000 hektarla karşılaştırıldığında 2025'teki ekili alan yaklaşık yüzde 96 daha küçüktü. Dolayısıyla bazı vilayetlerde ekim sürse de yasak, üretimde ciddi bir daralma sağladı.

Çiftçilerin afyon satışından elde ettiği gelir, ekili alandan daha hızlı düştü. UNODC, gelirin 2024'teki 260 milyon dolardan 2025'te 134 milyon dolara gerilediğini ve yüzde 48 azaldığını tahmin ediyor. Kuru afyon fiyatı ölçütü ise 780 dolardan 570 dolara inerek yüzde 27 düştü; buna rağmen yasak öncesi ortalamanın beş katı düzeyinde kaldı.

Afgan hanelerinin bu gelirin yerini doldurabilecek seçenekleri sınırlı kaldı. UNODC'ye göre birçok çiftçi tahıl ve diğer ürünlere yöneldi, ancak kuraklık ve yetersiz yağış tarım arazilerinin yüzde 40'tan fazlasını verimsiz bıraktı. Komşu ülkelerden dönen yaklaşık dört milyon Afgan iş ve kaynaklar üzerindeki rekabeti artırırken insani yardım da azaldı.

Başlıca gelişmeler birkaç yıla yayılıyor:

  • Nisan 2022: Taliban haşhaş ekimini yasakladı.
  • 2023: Afganistan'a yakın iki ülkede resmi imha verileri, 2022'deki 5.868 hektardan 13.200 hektara yükseldi.
  • 2025: Afganistan'daki ekili alan 10.200 hektara gerilerken Belucistan yetkilileri geniş çaplı bir imha kampanyası duyurdu.
  • 2026: Uydu değerlendirmeleri ve çiftçilerin anlatımları, Pakistan ile İran'ın bazı bölgelerinde ekimin genişlediğine, Afganistan'da ise kısmi toparlanma olduğuna işaret etti.
  • 2027: Mansfield, 2026'da alınan ekim ve yatırım kararlarının daha fazla genişleme riski doğurmasını bekliyor.

Belucistan neden bir ekim merkezine dönüştü?

Pakistan'ın en büyük ve en yoksul vilayeti Belucistan, Afganistan'a erişimi tarım ekonomisi üzerindeki baskıyla bir arada barındırıyor. Kuraklık, ani seller ve güvensizlik geleneksel tarıma zarar verirken Beluç ayrılıkçıları ve diğer militan grupların dahil olduğu isyan yoğunlaştı.

İngiliz şirketi Alcis'in uydu analizine göre tespit edilen haşhaş ekiminin büyük bölümü Loralai ve Killa Abdullah'da bulunuyor. Mansfield, değerlendirmelerde vilayet genelinde 9.000 hektardan fazla alanın belirlendiğini ve birçok çiftçinin 2026'da ektiği araziyi iki katına çıkardığını söylüyor.

Ayjaz Wani'nin Ekim 2026 tarihli Observer Research Foundation raporunda aktarılan resmi kayıtlara göre Belucistan'da ekili alan 2020'de 27 hektarken 2023'te 380 hektara çıktı; bu yaklaşık 14 kat artış demek. Söz konusu eski idari veriler, daha sonraki uydu değerlendirmesinden farklı bir dönemi kapsıyor.

Wani ayrıca Afganistan'daki Spin Boldak yakınlarında, Killa Abdullah ilçesindeki Gulistan'ı afyonun açıkça ticaretinin yapıldığı bir yer olarak tanımlıyor. Konumu, tarımsal üretimi sınırın öte yanındaki yerleşik güzergâhlara bağlıyor.

Reklam

Afgan yatırımları, geçim sıkıntısı çeken çiftçilerle buluşuyor

Belucistanlı çiftçi Lala Jan Kakar, yıllarca haşhaş ekmeye direndi. Ancak güvensizlik, kuraklık ve ani seller sonunda meyveciliğini baltaladı. Kakar, artık haşhaşa talebin daha güçlü olduğunu ve meyveden daha fazla gelir getirdiğini söylüyor.

Kakar'a göre Kandahar ve Helmand'dan gelen Afgan üreticiler hem para hem de pratik bilgi getiriyor. Güneş enerjisiyle çalışan kuyulara milyonlarca Pakistan rupisi yatırıyor ve arazi sahipleriyle kârı paylaşmaya dayalı anlaşmalar yapıyorlar.

Düzenlemelere vakıf bir vilayet yetkilisine göre bazı Afgan yatırımcılar arazi için yüksek ödemeler yapmayı ve beklenen hasada bağlı avans vermeyi de teklif ediyor. Borçla ya da başarısız bir meyve bahçesiyle boğuşan bir çiftçi için hasattan önce alınan para özellikle ikna edici olabiliyor.

Üreticiler haşhaşın geleneksel ürünlere kıyasla daha hızlı kazanç sağladığını ve bazı bölgelerde yılda iki kez hasat olanağı sunduğunu belirtiyor. Alıcılara erişim de bu cazibeyi artırıyor. Çiftçilerin yine de suya ihtiyacı var, ancak kuyu açma masraflarını karşılayabilen yatırımcılar, yerel arazi sahiplerinin parasının yetmediği yerlerde ekimi mümkün kılıyor.

Sınır ötesi hareketlilik, finansman, ekim bilgisi, sulama ekipmanı ve alıcılarla bağlantıları içeren bütün bir iş modelini beraberinde getiriyor. Arazi sahipleri katılmayı kabul ettikten sonra genişlemenin neden hızla ilerleyebildiğini bu da açıklıyor.

Pakistan'ın imha iddiaları mercek altında

Belucistan Başbakanı Sarfraz Bugti, eyalet meclisine yaptığı açıklamada yetkililerin 2025'in ilk sekiz ayında 36.109 jerib arazideki haşhaşı imha ettiğini söyledi. Jerib, yerel bir alan ölçü birimidir. Bugti, bu dönemde ekili olduğu belirlenen toplam alanı açıklamadı.

Bugti'nin önceki verileri çok daha düşüktü. Yetkililer 2022'de 628 jerib alan tespit edip 328 jeribdeki ekini imha etti; 2024'te ise 1.275 jerib alan tespit edip 715 jeribdeki ekini imha etti. Açıklamalarında ekimdeki keskin artışı kabul ederken buna karşı harekete geçeceklerini de söylediler.

Yetkililer, denetimlerin sınırdaki ilçelerin ötesinde de sürdüğünü belirtti. Loralai, Bori ve Mekhtar'da yaklaşık 4.500 jerib alan tespit edildiğini bildirdiler ve yaklaşık 800 arazi sahibini uyardılar. Kohlu'da 53'ü Afgan olmak üzere 55 kişinin, Duki'de ise 62'si Afgan 75 kişinin tutuklandığını duyurdular.

1 Ekim 2025 tarihli eyalet kararı, 144. madde kapsamında haşhaş tohumlarının taşınmasını ve satışını yasakladı. Hükümet ayrıca ekim için arazi sağlayanları cezalandıracak ve bu arazilere el konulmasına izin verecek bir yasa çıkarma sözü verdi. Duyuru, yürürlüğe girmiş bir yasayı değil, önerilen bir düzenlemeyi anlatıyordu.

Reklam

Pakistan'ın ulusal düzeydeki tutumu, ekimin olmadığı ya da tespit edilen ekinlerin imha edildiği yönünde oldu. Killa Abdullah'ın baş yöneticisi Monawar Hussain, önceki yıl yürütülen imha kampanyasının ardından ekimin azaldığını söyledi. Mansfield ise Alcis'in 2026 tarihli görüntülerinde bu imhaya dair net bir kanıt bulunmadığını belirtiyor.

Killa Abdullah'ı temsil eden eski Ulusal Meclis üyesi Abdul Qahar Wadan, üst düzey askeri yetkililer ile hükümetle aynı çizgideki yerel isimlerin ekimi desteklediğini ve komisyon aldığını öne sürdü. Hussain iddiayı reddetti. İsmini açıklamayan bir çiftçi de ödemelerin nüfuzlu aracılar üzerinden yetkililere ulaştığını iddia etti. Pakistan İçişleri Bakanlığı ve eyalet hükümeti, son bulgulara ilişkin yorum taleplerine yanıt vermedi.

İran tarlalarında daha büyük arazilere yatırım görülüyor

Afgan üreticilerin benzer bir hareketi İran'da da yaşanıyor. Üreticiler aile bağlarını ve yerel bağlantılarını kullanarak kiracı ya da ortakçı olarak çalışıyor. Ortakçılık, başkasının arazisini önceden kararlaştırılan ürün payı ya da gelirin belirli bir bölümü karşılığında ekmek anlamına geliyor.

Sistan-Belucistan, İran'ın afyon üretimi bildirilen başlıca bölgesi olmayı sürdürüyor. Doğuda Razavi Horasan'da, batıda Kirmanşah ve Luristan'da, güneyde ise Fars'ta da ekim yapıldığı bildirildi.

2026 tarihli uydu görüntüleri, Sistan-Belucistan'ın bazı kesimlerinde geniş haşhaş tarlaları bulunduğunu ve büyük arazilerin yalnızca bu ürüne ayrıldığını gösteriyor gibi görünüyor. Bazı çiftliklerde suyu bitki köklerinin yakınına borularla taşıyan damla sulama sistemleri olduğu anlaşılıyor.

Mansfield, bu yatırımı 2025'in sonlarında ekim yapan çiftçilerin ürünlerinin imha edilmesi riskini düşük gördüğünün işareti olarak yorumluyor. Sulama sistemi kurmak, hasat gelir getirmeden önce para harcamayı gerektiriyor; bu nedenle sezonun tamamlanabileceğine duyulan güven, kararın önemli bir parçası.

İranlı yetkililer, Şubat 2026'nın sonlarında başlayan ABD ve İsrail'le savaş nedeniyle başka baskılarla da karşı karşıya kaldı. Mansfield'a göre çatışma, ekonomik sıkıntılar ve Sistan-Belucistan'da yoğunlaşan isyan, ekime daha fazla alan açtı. Vilayetteki Beluç toplulukları da yetkililerin uzun süredir uyguladığı ayrımcılık ve şiddete maruz kalıyor.

Tarım alanındaki değişim coğrafyayla sınırlı değil. Mansfield, karma tarımdan yalnızca haşhaşa ayrılmış geniş tarlalara geçiş olduğunu söylüyor. Bu durum araziyi, yatırımı ve hane gelirini tek bir yasa dışı üründe yoğunlaştırıyor.

Afgan çiftçiler yasağı yeniden sınırıyor

Afganistan'ın kuzeydoğusundaki Badahşan'ın ülkenin afyon üretiminin yaklaşık yarısını karşıladığı tahmin ediliyor. Mansfield, 2026'da burada hem yağışa bağlı arazilerde hem de sulanan alanlarda ekimin yaygınlığını koruduğunu söylüyor.

Kuraklık, borç ve ekonomik zorluklar derinleşirken Badahşan ve Helmand'daki çiftçiler protesto düzenledi ve ekinlerin imha edilmesine direndi. Taliban'ın denetimleri kimi zaman sertleşerek yetkilileri kırsal topluluklarla karşı karşıya getirdi.

Reklam

Mansfield, Afganistan'ın güneybatısında ekimin 2025 ile 2026 arasında neredeyse iki katına çıktığını, ancak alanın yine de sınırlı kaldığını söylüyor. Çiftçiler uzak bölgelere ekim yaptı, buğday tarlalarının içine haşhaş ekti ve hane yerleşkelerini çevreleyen duvarlardan yararlanarak ekinleri sakladı.

Taliban'ın, yetkililerin haşhaş ya da afyon aramak için evleri aramasından önce mahkeme kararı alınmasını şart koşan talimatı bu hesaplamada önemli bir rol oynadı. Mansfield, çiftçilerin bu kısıtlamayı daha fazla hoşgörü işareti olarak yorumlayıp gelecek sezon ekimi kapalı yerleşkelerin dışına yayabileceği uyarısında bulunuyor.

Taliban İçişleri Bakanlığına bağlı Uyuşturucuyla Mücadele Müdürlüğü, ekimdeki düşüşü büyük bir başarı olarak nitelendiriyor ve uydu görüntülerinin geniş çaplı imhayı doğruladığını söylüyor. UNODC araştırmasında yer alan açıklamalarında kurumun verim ve gelir hesaplamalarının bazı bölümlerine de itiraz etti; komşu ülkelerde ekimin artmasını afyon fiyatlarındaki düşüşün nedenlerinden biri olarak gösterdi.

Bölgesel pazar neye işaret ediyor?

UNODC'nin 2025 Afganistan Afyon Araştırması, üretimin Afganistan dışına kaydığına dair işaretleri aktarıyor. Yakınlardaki iki ülkede resmi imha verileri, 2022'deki 5.868 hektardan 2023'te 13.200 hektara yükselerek yaklaşık yüzde 125 arttı. Araştırma bu değerlendirmede söz konusu ülkelerin adını vermiyor.

İmha istatistikleri, yetkililerin yok ettiğini söylediği ekinleri ölçüyor. Toplam ekili alanı tahmin etmek için imhadan kurtulan ya da tespit edilmeyen tarlaların da ölçülmesi gerekiyor. UNODC, Pakistan'ın üretimini sınırlı olarak tanımlamayı sürdürürken verilerin az olduğunu ve Afganistan çevresinde üretimin yer değiştirdiğine dair işaretler bulunduğunu kabul ediyor.

Kurum ayrıca Afganistan'da üretim azalmasına ve talebin büyük ölçüde sabit kalmasına rağmen afyon fiyatlarının düşmesine ve afyon türevlerine el koyma vakalarının artmasına dikkat çekiyor. Başka yerlerden gelebilecek arzı olası açıklamalardan biri olarak gösteriyor ve bölge genelinde denetimin güçlendirilmesi çağrısında bulunuyor.

Buna rağmen Avrupa'daki tüketiciler eroin arzının sıkıştığı bir dönemden geçiyordu. Verilerin bulunduğu Avrupa pazarlarının çoğunda saflığa göre düzeltilmiş fiyat, 2024'e gelindiğinde 2022 düzeyinin iki katına çıktı. Saflığa göre düzeltme, başka maddeler içeren karışımın toplam ağırlığı yerine örnekteki saf eroinin maliyetini karşılaştırmak anlamına geliyor.

Myanmar, değişen coğrafyaya dair başka bir ölçüt sunuyor. Wani'nin raporuna göre ülkede 2025'te 53.100 hektar alanda afyon haşhaşı ekildi; bu, 2024'teki 45.200 hektara kıyasla yüzde 17 artış demek. Myanmar'daki ekili alan, aynı yıl Afganistan'daki 10.200 hektarın beş katından fazlaydı.

Uyuşturucu geliriyle güvensizlik birbirini besliyor

Sınır bölgesindeki silahlı gruplar üretimden vergi alarak, geçiş ücreti isteyerek ya da ticaret rotalarını kontrol ederek para kazanabiliyor. Mansfield, bu grupların insan kaçakçılığının yanı sıra yakıt, maden ve diğer ürünlerin ticaretinden elde edilen gelir için de rekabet ettiğini söylüyor.

Şiddet, ekinlerin denetlenmesini zorlaştırabilirken uyuşturucu geliri silahlı aktörlere ek bir finansman kaynağı sağlıyor. Wani'nin raporu, uyuşturucu ağları, militan örgütler ve Pakistan güvenlik kurumları arasındaki iddia edilen bağlantıları inceliyor. Raporun savı finansman ve denetim eksikliklerine odaklanıyor; yetkililerin yerel düzeyde koruma sağladığı iddiaları ise tartışmalı.

Sentetik uyuşturucular da benzer bir sorun yaratıyor. UNODC'ye göre Afganistan'da ve çevresinde uyuşturucuya el koyma vakaları, 2024'ün sonlarına gelindiğinde 2023'ün üçüncü çeyreğine kıyasla yaklaşık yüzde 50 daha sık yaşanıyordu; metamfetamin özellikle kaygı veriyor. Üretim, haşhaşın gerektirdiği tarlalar ve yetişme sezonları olmadan da sürdürülebildiğinden tarımsal denetim çözümün yalnızca bir parçası.

Reklam

UNODC, bölgesel denetim, zamanında bilgi paylaşımı ve sınır yetkilileri, polis ile kalkınma kurumları arasında işbirliği öneriyor. Yaklaşım, yasa dışı pazarlara ürün sağlayan çiftçilerin yanı sıra uyuşturucu kullanımından zarar gören kişileri de kapsayacak şekilde alternatif geçim kaynakları, önleme ve tedaviyi içeriyor.

BM Genel Sekreteri'nin Afganistan özel temsilci yardımcısı ve BM Afganistan Yardım Misyonu'ndan sorumlu yetkili Georgette Gagnon, tek bir ülkeyi aşan bir yanıt gerektiğini şöyle ifade etti:

Afganistan'ın uyuşturucu sorunu sınırlarıyla sınırlı değil. Arz, talep ve kaçakçılığın dinamiklerinde Afgan ve uluslararası aktörler birlikte rol oynuyor.

Gagnon, Taliban yetkilileri ile uluslararası toplum arasında işbirliği için Doha Süreci Uyuşturucuyla Mücadele Çalışma Grubu'nu bir platform olarak gösterdi. Önümüzdeki ekim kararlarını verecek çiftçiler için somut mesele, yasal ürünlerin, güvenilir alıcıların ve başka iş olanaklarının haşhaş ekimiyle rekabet edecek kadar gelir sağlayıp sağlayamayacağı.

Öne Çıkanlar

  • UNODC, Afganistan'daki haşhaş ekimini 2025'te 10.200 hektar olarak tahmin etti; bu, 2022'ye göre yaklaşık yüzde 96 daha düşük.
  • Mansfield, uydu değerlendirmelerinde Pakistan'ın Belucistan'ında 9.000 hektardan fazla alan tespit edildiğini ve genişlemenin 2026 boyunca sürdüğünü söylüyor.
  • Afgan üreticiler Pakistan ve İran'daki çiftliklere yatırım, sulama ve ekim uzmanlığı taşıyor.
  • Belucistan yetkilileri geniş çaplı imha çalışmaları duyururken yerel yetkililer koruma ve yolsuzluk iddialarını reddetti.
  • İran'ın Sistan-Belucistan'ı ve Afganistan'ın Badahşan'ı önemli ekim bölgeleri olmayı sürdürüyor.
  • 2027'de ekimin daha da yayılması eroin arzını ve silahlı grupların gelirini artırabilir; bu nedenle bölgesel denetim ve alternatif gelir kaynakları müdahalenin merkezinde yer alıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir