Endonezya’da ordunun el koyduğu palmiye yağı plantasyonları küresel arzı baskı altına alıyor

11 dakikalık okuma
Endonezya’da ordunun el koyduğu palmiye yağı plantasyonları küresel arzı baskı altına alıyor

Milyonlarca hektar el değiştiriyor

Endonezya’nın özel sektöre ait yaklaşık 3,7 milyon hektarlık palmiye yağı plantasyonuna el koyması, dünya palmiye yağının yarısından fazlasını sağlayan ve her yıl yaklaşık 30 milyar ABD doları değerinde ihracat yapan bir sektörü yeniden şekillendiriyor. El konulan alanın neredeyse yarısı, yüzölçümü bakımından dünyanın en büyük palmiye yağı arazi sahibi hâline gelen yeni devlet şirketi Agrinas Palma Nusantara’ya devredildi.

İçindekiler
  1. Milyonlarca hektar el değiştiriyor
  2. Kampanya ne kadar hızlı genişledi?
  3. Agrinas plantasyonların üretimini sürdürebilir mi?
  4. El koymalarda orman haritaları neden belirleyici?
  5. İşçiler ve topluluklar derhâl baskı altında
  6. Büyük üreticiler hukuki ve mali risklerle karşı karşıya
  7. Wilmar ayrı bir ihracat davasıyla karşı karşıya
  8. Yemeklik yağ ve dizel için aynı ürün kullanılıyor
  9. Orman kurallarının uygulanması bir nikel projesine de uzanıyor
  10. Aksaklıklar küresel tüketicilere nasıl yansıyabilir?
  11. Özet

Devlet Başkanı Prabowo Subianto yönetimi, Endonezya’daki palmiye ekim alanlarının yaklaşık yüzde 30’una karşılık gelen, yaklaşık 5 milyon hektarı kapsayan imtiyazların yasallığının incelenmesini emretti. Bu arazilerin büyük bölümü Agrinas’a devredilebilir. Hükümet, özellikle plantasyonların resmî olarak orman sınıfına alınmış alanlarda bulunduğu durumlarda yürütülen bu kampanyayı yolsuzlukla mücadele ve arazi kurallarını uygulamaya yönelik, çoktan yapılması gereken bir girişim olarak sunuyor.

Haziran sonlarında üniformalı askerler Borneo’daki Melati Hanjalipan plantasyonuna girdi, hükümete ait tabelalar dikti ve arazinin devlet kontrolüne geçtiğini ilan etti. Bu müdahale, plantasyon işçilerinden küçük üretici kooperatiflerine, fabrikalardan rafinerilere ve uluslararası alıcılara kadar uzanan hızlı bir kampanyanın başlangıcı oldu.

25 Ekim 2025 itibarıyla mesele mülkiyetin çok ötesine geçmişti. Şirket yöneticileri, kaybetmekten korktukları arazilerde gübre kullanımını ve rutin bakımı azalttıklarını söyledi. Bu kesintiler kısa vadede nakit tasarrufu sağlasa da birkaç ay içinde verimi düşürebilir. Endonezya ayrıca ham palmiye yağının giderek daha büyük bir bölümünü biyodizele yönlendiriyor. Yemeklik yağ piyasalarının zaten sıkışık olduğu bu dönemde bu, gıda ve ihracat için daha az yağ kalması anlamına geliyor.

Büyük üreticilerden hiçbiri el koymalara kamuoyu önünde karşı çıkmadı. Yöneticiler, isimlerinin açıklanmaması koşuluyla konuşarak korku ortamından söz etti. Tarım, işleme, lojistik ve ilgili hizmetlerde yaklaşık 16 milyon kişiye geçim sağlayan bu sektörde araziyi kimin kontrol ettiğine ilişkin belirsizlik, iş, yatırım ve gelecekteki arz konularında da belirsizliğe dönüşüyor.

Reklam

Kampanya ne kadar hızlı genişledi?

Agrinas, eylül ayına kadar yaklaşık 1,5 milyon hektarlık araziyi denetliyordu ve 2029’a kadar 3 milyon hektarı yönetmeyi hedefliyordu. Şirket temel yönetim sistemlerini henüz kurma aşamasındayken bile denetimindeki arazi portföyü, Endonezya’daki tüm özel plantasyon gruplarınınkinden büyüktü.

El konulan 3,7 milyon hektar ile inceleme altındaki yaklaşık 5 milyon hektar, kampanyanın farklı aşamalarını ifade ediyor. Yetkililer ilk alanın kontrolünü devraldı; daha geniş kapsamlı inceleme ise imtiyazların yasal gereklilikleri karşılayıp karşılamadığını değerlendiriyor. Agrinas’a devredilecek nihai alan henüz kararlaştırılmadı.

Başlıca kilometre taşları, şirketin sorumluluklarının ne kadar hızlı büyüdüğünü gösteriyor:

  • Ocak 2024: Agrinas Palma Nusantara kuruldu.
  • Mart 2025: Hükümet, el konulan varlıkların kontrolünü devralması ve palmiye yağı faaliyetlerini koordine etmesi için Agrinas’ı görevlendirdi.
  • Haziran 2025’in sonları: Askerler Borneo’daki Melati Hanjalipan’a girdi ve plantasyonun devlet kontrolüne geçtiğini ilan etti.
  • Eylül 2025: Agrinas yaklaşık 1,5 milyon hektarlık araziyi denetliyordu.
  • 25 Ekim 2025 itibarıyla: Yetkililer, yaklaşık 3,7 milyon hektara el konulduğunu ve bunun neredeyse yarısının Agrinas’a devredildiğini açıkladı.
  • 2029: Agrinas 3 milyon hektarı yönetmeyi hedefliyor.

Askerler, polis ve savcılardan oluşan bir görev gücü, devlet tarafından orman olarak sınıflandırılan arazilerdeki plantasyonlara öncelik veriyor. Kampanya hem büyük şirket gruplarını hem de daha küçük işletmeleri kapsıyor. Ölçeği, arazi yönetimindeki bir değişikliğin meyvelerin fabrikalara, yağın da iç ve dış pazarlara günlük akışını sekteye uğratabileceği anlamına geliyor.

Agrinas plantasyonların üretimini sürdürebilir mi?

Agrinas’ın başında emekli bir özel kuvvetler komutanı bulunuyor; yönetim kurulunda da emekli generaller yer alıyor. Şirketin bu yıla kadar palmiye yağı plantasyonlarını işletme deneyimi yoktu. Şimdi birbirinden uzak ve dağınık arazilerde ürün yönetimi, fabrika mühendisliği, satın alma ve pazarlama alanlarında uzmanlık oluşturması gerekiyor.

Yağ palmiyesinin düzenli hasada, gübrelemeye, budamaya ve zararlı mücadelesine ihtiyacı var. Fabrikaların da güvenilir bakıma ihtiyacı bulunuyor. Bu programlar aksadığında meyve salkımları küçülebilir, fabrikalar da kendilerine ulaşan meyveden daha az yağ çıkarabilir. Bu nedenle geniş bir araziyi yönetmek hem tarımsal bilgi hem de güvenilir işletme sistemleri gerektiriyor.

Reklam

Melati Hanjalipan, ani geçişin yarattığı baskıyı gözler önüne seriyor. Yerel yöneticiler, 106 hektarlık plantasyonda aylık üretimin statüsünün belirsizleşip devlet kontrolüne girmesinin ardından yaklaşık 100 tondan 23 tona düştüğünü söyledi. Bu rakamlara göre düşüş yaklaşık yüzde 77.

Bu tür kayıpların telafisi birkaç mevsim sürebilir. Bakımın azaltılması ağaçları etkilerken, hasadın aksaması fabrikalara işlenecek daha az meyve ulaşmasına yol açıyor. Plantasyon sahipleri ve tüccarlar, Agrinas’ın hızlı büyümesinin deneyimli personel bulma, finansman sağlama ve faaliyetleri sorunsuz sürdürme kapasitesini aşabileceğinden endişe ediyor.

Agrinas’ın plantasyon yönetiminin ötesinde sorumlulukları da var. Hükümet, şirketi palmiye yağı bazlı dizel üretmek ve yemeklik yağ iç pazarının büyük bölümünü güvence altına almakla görevlendirdi. Bu ticari ve politik görevler, şirket mülklerini işletme kapasitesini hâlâ geliştirirken gündeme geliyor.

El koymalarda orman haritaları neden belirleyici?

Endonezya yasaları, orman olarak sınıflandırılan arazileri tarım, konut ve diğer amaçlarla kullanılabilecek arazilerden ayırıyor. Mevzuat değiştikçe ve haritalar güncellendikçe bu sınırlar da değişti. Bu nedenle bir plantasyonun hukuki durumu, birden fazla izin ve arazi sınıflandırmasına bağlı olabiliyor.

Birçok üreticinin geçerli saydığı yerel izinleri, vergi belgeleri veya arazi sertifikaları var. Buna rağmen merkezi hükümet aynı arazinin bir bölümünü orman olarak sınıflandırabiliyor. Bu alanlarda faaliyet göstermek için, arazinin başka bir yetkili kullanım amacıyla orman kategorisinden çıkarılmasını sağlayan resmî orman statüsünden çıkarma süreci de dâhil olmak üzere farklı izinler gerekiyor.

Bu izinleri düzenli hâle getirmek çoğu zaman karmaşık ve yavaş ilerledi. Yetkililer, görev gücünün ormanlık alanlarda gerekli belgeleri bulunmayan plantasyonlara öncelik verdiğini söylüyor. İşletmeler açısından inceleme, hem imtiyaz sınırlarının hem de bunlara bağlı izinlerin kontrol edilmesini gerektiriyor.

Sürdürülebilirlik sertifikası aldığını duyuran şirketler de incelemeye alındı. Gönüllü sertifikasyon ile devletin orman sınıflandırması ayrı gerekliliklere tabi. Bir plantasyonun hem sertifikasyon standartlarını karşılaması hem de Endonezya arazi kuralları kapsamındaki hukuki durumunu çözüme kavuşturması gerekebilir.

Küçük üreticiler ve göçmen çiftçiler de aynı sorunla karşı karşıya, ancak bunu çözmek için genellikle daha az kaynağa sahipler. Bazılarının belgeleri eksik; bazılarıysa daha sonra güncellenen orman haritalarında yer aldığı görülen arazileri işliyor. Hukuki statüye kavuşmak için açık bir yol bulunmadığında çiftçiler, yakındaki fabrikalara ürün sağlayan küçük arazilere yatırım yapmakta tereddüt ediyor. Bu durum geçim kaynaklarını ve arazilerini resmileştirmeyi amaçlayan programlara duyulan güveni zedeliyor.

Reklam

İşçiler ve topluluklar derhâl baskı altında

Gündelik plantasyon işçileri ücretlerini düzenli hasada bağlı olarak kazanıyor. Bakım bütçeleri kısıldığında veya devir işlemi rutin bakımı aksattığında meyve salkımları küçülüyor, toplama yavaşlıyor ve fabrikalar kapasitelerinin altında çalışıyor. Tarlalardaki işin azalması, hane gelirlerinin de hızla düşmesine yol açabiliyor.

Küçük üreticiler de Agrinas’la iş birliği anlaşmalarına girip girmemeyi değerlendiriyor. Birçoğu arazilerine ilişkin güvence verilmeden imza atmaya yanaşmıyor. Anlaşmaya katıldıktan sonra haklarının zayıflamasından endişe ediyorlar. Bu nedenle olası bir anlaşmanın koşulları, üretimin sürmesi ihtimali kadar önem taşıyor.

Kalimantan ve Sumatra, farklı yerli topluluklara ve araziyle uzun süredir devam eden örfi ilişkilere ev sahipliği yapıyor. Araştırmacılar, koruma ve arazi denetimi için silahlı kuvvetlerin görevlendirilmesinin anlaşmazlıkları büyütme, aileleri yerinden etme ve hakları güvence altındayken ormanları çoğu zaman koruyan topluluklarla iş birliğini zayıflatma riski taşıdığı uyarısında bulunuyor.

Yasa dışı ormansızlaşmayı durdurmak için kuralların uygulanması gerekiyor. Herkesin güvenebileceği şeffaf haritalar, anlaşmazlıkları çözmek için adil yöntemler ve yerel toplulukların dâhil olduğu koruyuculuk bu uygulamaların işlerlik kazanmasına yardımcı olabilir. Yasalara uyumun ödüllendirilmesi de çiftçilere resmileştirme sürecine katılmaları için bir gerekçe sunar.

Melati Hanjalipan’daki üretim düşüşü, hukuki belirsizlikle insanların günlük geçim kaynakları arasındaki bağı somutlaştırıyor. Arazi statüsüne ilişkin bir anlaşmazlık, ürün bakımını aksatabilir, fabrikaya ulaşan meyveyi azaltabilir ve geçimi hasada bağlı kişilerin gelirini düşürebilir.

Büyük üreticiler hukuki ve mali risklerle karşı karşıya

Görev gücü, ormanlık alanlarda gerekli izinler olmadan faaliyet gösterdiğini söylediği işletmeler arasında Wilmar, SD Guthrie, Sinar Mas, Musim Mas, First Resources ve Cargill ile bağlantılı iştirakleri saydı. İncelemenin kapsamı, sektörün tanınmış şirket gruplarından bazılarını aynı arazi sorunlarıyla karşı karşıya olan küçük işletmelerle birlikte değerlendiriyor.

Bazı şirketler, anlaşmazlıkları çözmek ve fabrikalara ürün akışını sürdürmek için Agrinas’la görüşmelere başladı. Diğerleri ise yerel yönetimlerle haritaları ve izinleri kontrol ederken hasat ve nakliyede kesintiler yaşadı. Bu görüşmeler ve belge incelemeleri, kontrol değişirken meyvenin tedarik zincirinde ilerlemeyi sürdürüp sürdüremeyeceğini belirliyor.

Reklam

Üreticiler, el konulabilecek veya karmaşık bir resmileştirme süreci gerektirebilecek imtiyazlarda yeni yatırımları erteliyor ve saha harcamalarını azaltıyor. Nakit rezervlerini korumak, şirketlerin kısa vadeli belirsizlikle başa çıkmasına yardımcı olabilir; ancak bakımın azaltılması ülke genelinde verimin düşmesi riskini artırıyor.

Bankalar ve ticaret şirketleri, ihtilaflı bölgelerde arazisi bulunan müşterilerine sağladıkları kredileri ve sigorta teminatlarını yeniden değerlendiriyor. Bir imtiyaz anlaşmazlığı aynı anda üretimi, finansmanı ve müşterilere tedarik kapasitesini etkileyebildiği için hukuki risk, yönetim kurullarının öncelikli gündem maddesi hâline geldi.

Endonezya üretiminde birkaç puanlık kalıcı bir düşüş bile küresel arzı sıkıştırabilir ve fiyatları aylarca yükseltebilir. Ülkenin pazardaki baskın konumu, mülklerindeki faaliyet sorunlarının el koymaların gerçekleştiği yerlerin çok ötesindeki alıcılara ulaşabileceği anlamına geliyor.

Wilmar ayrı bir ihracat davasıyla karşı karşıya

Wilmar Group, 2021’deki ham palmiye yağı ihracatına ilişkin ayrı bir hukuki süreçte de yer alıyor. Başsavcılık, devletin uğradığı iddia edilen zararlara bağlı teminat olarak Wilmar’a bağlı beş şirketten yaklaşık 11 trilyon rupiah aldı.

Cakarta’daki bir mahkeme şirket sanıklarını beraat ettirdi; savcılar ise kararı üst mahkemenin incelemesi talebiyle temyize götürdü. İhracat davası, sektör genelindeki plantasyon iştirakleri orman izinleri nedeniyle incelemeyle karşı karşıyayken şirkete bir başka hukuki sorun daha getiriyor.

İhracat davasında iştirakleri yer alan bir sektör grubu olan Wilmar, resmî basın açıklamasında tutumunu savundu:

Wilmar, tüm eylemlerinin iyi niyetle ve yolsuzluk amacı taşımadan gerçekleştirildiğini savunuyor.

Başsavcılığın aldığı para, beraat kararı ve savcılığın temyiz başvurusu, süregelen bu anlaşmazlığın tüm parçaları. Şirket yöneticileri açısından ihracat davası ve plantasyon incelemeleri, yatırım yapılacak alanlara karar verirken hukuki riskleri temel bir unsur hâline getiriyor.

Yemeklik yağ ve dizel için aynı ürün kullanılıyor

Endonezya’nın biyodizel programı, ulusal yakıt karışımında palmiye yağı bazlı dizelin payını artırıyor. Biyodizel, bitkisel yağ kullanılarak üretilen bir yakıttır. Daha fazla ham palmiye yağının dizele yönlendirilmesi, ihracat veya ithalatçı ülkelerdeki gıda kullanımı için kalan miktarı azaltıyor.

Agrinas’ın, Endonezyalı hanelerin yemeklik yağ ihtiyacını karşılarken iddialı biyoyakıt hedeflerini de yerine getirmeye yardımcı olması bekleniyor. Yetkililer, perakende fiyatlarını istikrarlı tutma hedefiyle şirketin iç piyasadaki yemeklik yağ dağıtımının büyük bölümünü üstlenmesi için bir hedefi de görüştü.

Reklam

Arzı bir devlet şirketinde toplamak, kıtlık sırasında hükümetin yağı yönlendirmesini kolaylaştırabilir. Ancak bu durum ihracatçıların esnekliğini azaltabilir ve daha fazla kararın merkezî olarak alınması hâlinde özel rafinerilerin lojistik süreçlerini zorlaştırabilir.

Endonezyalı haneler ve gıda üreticileri yemeklik yağ fiyatlarına duyarlı. Hükümet, iç ihtiyaçlar için yeterli ham palmiye yağı ayrılmasını, güvenilir biyodizel arzını ve mağazalarda istikrarlı fiyatları sağlamaya çalışıyor. Üretim artışı yavaşladığında bu hedeflere birlikte ulaşmak zorlaşıyor.

Sektörün öngörüleri, 2025’te üretimin hafif artarak yaklaşık 53,6 milyon tona ulaşacağını tahmin ediyordu. Üreticilerin bu artışı destekleyen faaliyetleri kısmaya yönelik kararları tahmini baskı altına alıyor. Eski ağaçların yenilenmesi ve hasat edilen meyveden daha fazla yağ çıkarılması için fabrikaların iyileştirilmesi gibi yatırımlar açısından öngörülebilir kurallar önemli.

Orman kurallarının uygulanması bir nikel projesine de uzanıyor

Hükümet, orman kurallarını palmiye yağı dışındaki alanlarda da uygulamaya başladı. Yetkililer yakın zamanda Halmahera’daki geniş Weda Bay Nickel imtiyazının bir bölümünde yaklaşık 150 hektarlık alanı mühürledi ve gerekli izinler olmadan ormanlık alana girildiğini söyledi.

Projedeki ortaklar, mühürlenen alanda inşaat ve bakım için kullanılan bir taş ocağı bulunduğunu, madencilik faaliyetlerinin ise sürdüğünü söyledi. Nikel, Endonezya’nın sanayi stratejisi ve elektrikli araç tedarik zincirleri açısından merkezî öneme sahip. Bu nedenle orman kurallarına uyum, önemli bir başka ihracat sektörü için de önem taşıyor.

Weda Bay’deki müdahale, incelemelerin orman arazisini kullanan farklı sektörleri de kapsadığını gösteriyor. Palmiye yağı kampanyası hem alan hem de toplumsal erişim bakımından çok daha büyük; milyonlarca hektarı ve çiftlikler, fabrikalar, nakliye ile ilgili işletmelere yayılmış bir iş gücünü kapsıyor.

Aksaklıklar küresel tüketicilere nasıl yansıyabilir?

Palmiye yağı yemeklik yağda, hazır eriştede, unlu mamullerde, deterjanlarda ve kozmetik ürünlerinde kullanılıyor. Küresel arzın büyük bölümünü Endonezya ve Malezya sağladığı için Endonezya üretimindeki bir düşüş, süpermarket raflarında tek bir kategori yerine çok sayıda ürünü etkileyebilir.

Endonezya’dan daha az yağ bulunması hâlinde Hindistan ve Çin daha yüksek ithalat maliyetleriyle karşılaşabilir. Alıcılar soya, ayçiçeği veya kolza yağına yönelebilir; ancak bu alternatiflerin arzı da hava koşulları, savaş ve ticaret politikalarından kaynaklanan baskılarla karşı karşıya.

Şu anda iki kısıtlayıcı etken aynı anda devrede. Endonezya’da biyodizel kullanımının genişlemesi daha fazla ham palmiye yağını yakıt piyasasına yönlendirirken, plantasyon harcamalarının kısılması ve uzun süren devir işlemleri üretim miktarını düşürme riski taşıyor. Hasadın küçülmesi, fabrikalarda işlenen meyvenin de azalması demek.

Reklam

Prabowo, güvenlik kurumlarının sivil işlerdeki rolünü genişletti ve plantasyon kampanyası sektörde ender görülen bir hızla ilerliyor. Cumhurbaşkanlığı, bunu kuralları eğip bükerek arazi edinen yerleşik iş çıkarlarına karşı bir mücadele olarak sunuyor. Yatırımcılar ise bunu gücün merkezileştirilmesi ve bakanlıklarla mahkemelerin kamu düzeni ve hukuk adına gerçekleştirilen önemli el koymaları destekleyeceğine dair bir işaret olarak görüyor.

Sektörün acil ihtiyaçları, arazi konusunda netlik ve üretimi sürdürme kapasitesi. Tüm tarafların güvenebileceği kamuya açık haritalar, ihtilaflı imtiyazları yasallaştırmak veya devlete iade etmek için açık süreçler ve iyi niyetle hareket eden küçük üreticilere adil muamele, mülkiyet belirsizliğinin giderilmesine yardımcı olabilir.

Agrinas’ın ve diğer işletmelerin de ağaçların bakımını yapmak, meyveleri taşımak ve fabrikaları işletmek için personele, paraya ve sistemlere ihtiyacı var. Hem hukuki netlik hem de operasyonel kapasite sağlanmadığı takdirde çiftliklerde ve işletmelerdeki kaygılar, birkaç yıl sürecek bir üretim düşüşüne dönüşebilir ve Endonezya’nın çok ötesindeki tüketicileri etkileyebilir.

Özet

  • Yetkililer, özel palmiye plantasyonlarına ait yaklaşık 3,7 milyon hektara el konulduğunu, yaklaşık 5 milyon hektarın ise inceleme altında olduğunu söylüyor.
  • El konulan arazinin neredeyse yarısı Agrinas’a devredildi. Şirket eylül itibarıyla yaklaşık 1,5 milyon hektarı denetliyordu ve 2029’a kadar 3 milyon hektarı yönetmeyi hedefliyor.
  • Endonezya, dünya palmiye yağının yarısından fazlasını sağlıyor ve her yıl yaklaşık 30 milyar ABD doları değerinde ihracat yapıyor.
  • Yerel yöneticilere göre Melati Hanjalipan’ın aylık üretimi yaklaşık 100 tondan 23 tona düştü.
  • Orman sınıflandırmaları ve izinlere ilişkin anlaşmazlıklar büyük şirketleri, küçük üreticileri ve göçmen çiftçileri etkiliyor.
  • Wilmar, teminat olarak alınan yaklaşık 11 trilyon rupiahı ve şirketlerin beraat etmesinin ardından savcılığın yaptığı temyiz başvurusunu içeren ayrı bir ihracat davasıyla da karşı karşıya.
  • Yetkililer, orman kurallarının uygulanmasını palmiye yağı dışına taşıyarak Weda Bay Nickel’de yaklaşık 150 hektarlık alanı mühürledi.
  • Plantasyon bakımının azaltılması ve biyodizel talebinin artması; gıda, ihracat ve Endonezyalı haneler için kullanılabilir yağ miktarını tehdit ediyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir