Java'daki Balıkçı Köyleri Mangrovlarını Kurtarmaya Çalışırken Segara Anakan Çamurla Doluyor

10 dakikalık okuma
Segara Anakan Is Filling With Mud as Java's Fishing Villages Fight to Save Its Mangroves

Bir lagün eski büyüklüğünün çok küçük bir bölümüne geriledi

Endonezya'da Java ile Nusakambangan adası arasında bulunan Segara Anakan lagünü, 1978-2020 yılları arasında su alanının yaklaşık %90'ını kaybetti. BRIN olarak bilinen Ulusal Araştırma ve Yenilik Ajansı'nın verileri, lagün ve kanallarının 4.150 hektardan yaklaşık 400 hektara küçüldüğünü gösteriyor. Kıyılarında yaşayanlar mangrov dikiyor; nehirler ise balıkçılık alanlarını karaya dönüştüren çamuru taşımayı sürdürüyor.

İçindekiler
  1. Bir lagün eski büyüklüğünün çok küçük bir bölümüne geriledi
  2. Nehirler suyu nasıl karaya dönüştürüyor?
  3. Mangrov dikmek lagünü tek başına neden eski haline getiremez?
  4. Balıkçı aileler değişen bir manzarayla karşı karşıya
  5. Karides patlaması, çöküş ve topluluğun yanıtı
  6. Araştırmalar restorasyon çalışmalarına katılıyor
  7. Citanduy'un yönünü değiştirmeye yönelik tartışmalı plan
  8. Tarama çalışmaları, tahmin edilen yıllık tortu birikiminden daha azını temizliyor
  9. Hâlâ neler korunabilir?
  10. Öne Çıkanlar

Tehlike, özellikle lagünün batı kesiminde ciddi boyutlarda. T. N. Cahyo ve çalışma arkadaşlarının hazırladığı 2024 tarihli bir sedimentasyon araştırması, bu alanın %85'inden fazlasının 161 yıl içinde tortuyla dolduğunu ortaya koydu. Araştırmacıların 2018'deki koşulları temel alan projeksiyonuna göre batı lagünü, su yollarının kestiği bir kara parçasına 2032 civarında dönüşecek.

Diğer araştırmacılar farklı zaman tahminleri veriyor. Jenderal Soedirman Üniversitesi Biyoloji Fakültesi öğretim görevlisi Erwin Riyanto Ardli, lagünün 10 ila 15 yıl içinde ortadan kalkarak geride küçük kanallar bırakabileceğini tahmin ediyor. BRIN araştırmacısı Suyadi ise benzer dönüşümün yaklaşık 30 yıl içinde gerçekleşmesini bekliyor. İkisinin de ortak uyarısı, geniş açık su alanlarının yerini çok daha dar bir nehir ağının aldığı yönünde.

Kampung Laut sakinleri için bu değişim günlük yaşamı şimdiden şekillendiriyor. Balık avı azalırken terk edilmiş karides havuzları eski mangrov ormanlarının yerini alıyor; bazı balıkçı aileleri de çiftçiliğe yöneliyor. Topluluk lideri Thomas Heri Wahyono, BRIN'in 2020 için ölçtüğü 400 hektara kıyasla bugün yalnızca yaklaşık 350 hektar su alanı kaldığını tahmin ediyor.

Reklam

Nehirler suyu nasıl karaya dönüştürüyor?

Citanduy Nehri, Segara Anakan'a en fazla tortu taşıyan nehir. Toprak ve çamur nehir boyunca aşağıya taşınıyor, lagüne giriyor ve tabanına çöküyor. Birikintiler arttıkça sığ alanlar açığa çıkarak karaya dönüşüyor; bu da hem suyun hareketini hem de bitki ve hayvanların yaşayabileceği alanları değiştiriyor.

Citanduy'un katkısına ilişkin tahminler %70 ile %80 arasında değişirken, Engineering Consultants Inc.'in 1994 tarihli bir araştırması bu payı %86'nın üzerinde hesapladı. Araştırmaya göre nehirler bölgeye yılda 5,77 milyon metreküp tortu taşıyordu. Bunun yaklaşık 4,77 milyon metreküpü denize ulaşırken, yaklaşık bir milyon metreküpü lagünde kalıyordu.

Ormansızlaşma ve toprağı yağmura açık bırakan tarım uygulamaları, nehrin yukarı havzasındaki erozyonu artırdı. Ancak lagünün tortu alma geçmişi çok daha eskiye dayanıyor. Regional Environmental Change dergisinde 8 Mayıs'ta yayımlanan 2009 tarihli bir araştırma derlemesi, yoğun tortu taşınımının yüzyıllardır sürdüğünü, yakın dönemdeki insan faaliyetlerinin de baskıyı artırdığını belirtti. Habitat kaybına katkıda bulunan etkenler arasında volkanik patlama ve mangrovların başka amaçlarla kullanılmak üzere dönüştürülmesi de yer aldı.

2024 tarihli araştırma, batı lagünündeki su alanının yılda ortalama 61 hektar azaldığını ölçtü ve 1999-2003 döneminde kıyı çizgisinin yılda 177 hektar ilerlediğini bildirdi. Bu rakamlar farklı değişimleri anlatıyor: Biri kaybolan su alanını ölçerken diğeri kıyı boyunca ilerleyen karayı izliyor.

Mangrov dikmek lagünü tek başına neden eski haline getiremez?

1970'lerde Segara Anakan çevresinde yaklaşık 19.000 hektarlık mangrov ormanı vardı. BRIN verilerine göre 2020'de geriye 4.414 hektar kaldı; bu, yaklaşık %77'lik bir azalma anlamına geliyor. Ağaç kesimi, karides havuzları, tarım arazileri ve yerleşimler, ormanın kapladığı alanı daralttı.

Tortu, ormanın yapısını da değiştiriyor. Mangrovların gelişebilmesi için gelgit baskını, tuzluluk ve toprak koşullarının uygun bir bileşimi gerekiyor. Kara yükselip su dolaşımı değiştikçe bazı mangrov ağaçları zorlanırken başka bitkiler yayılıyor. Ardli ve Suyadi, özellikle değişime uğramış alanlarda tırmanıcı bitki Derris trifoliata'yı önemli bir sorun olarak tanımlıyor.

2008 tarihli SPOT 4 ve 2019 tarihli Sentinel-2A görüntülerini kullanan bir arazi örtüsü araştırması, yerleşim ve tarım alanları genişlerken mangrovların ve su kütlelerinin azaldığını ortaya koydu. Araştırmacılar, farklı arazi örtüsü türlerini ayırt etmek için bitki örtüsü ölçümlerinden ve bilgisayar sınıflandırmasından yararlandı. Tortuyla yoğun biçimde dolmuş habitatlarda Acanthus ve Derris türleri, ardından da Nypa palmiyeleri baskındı.

Bulguları 2009'da özetlenen SPICE araştırma programı, 1980'lere kıyasla mangrov fidelerinin azaldığını ve gövde çaplarının küçüldüğünü daha önce ortaya koymuştu. Bunun başlıca nedenleri ağaç kesimi ve yoğun tortu birikimiydi. Dolayısıyla ağaçları korumak ve dikmek daha geniş bir sorunun yalnızca bir bölümünü ele alıyor: Ormanı destekleyen kara ve su koşulları da değişiyor.

Reklam

Balıkçı aileler değişen bir manzarayla karşı karşıya

Wahyono, 1970'lerde Ujungalang köyüne bağlı Motean mezrasında, evlerin yoğun mangrovların arasında kazıklar üzerinde durduğu günlerde büyüdüğünü hatırlıyor. Çocuklar yüzer, bölge sakinleri bol miktarda balık ve karides avlardı; yunuslar da sulardan geçerdi. Ara sıra balinaların da görüldüğünü anlatıyor. Artık bölgede yunus ve balina görülmüyor.

Bono Lasto Priono, av miktarının sürekli düşmesinin ardından 2020'de balıkçılığı bıraktı. Bölge sakinlerinin hatıralarına göre 1980'lerde günlük av miktarı bazı günler 100 kilograma ulaşıyordu; bugün ise bir kilogram bile balık tutmanın zor olduğu söyleniyor. Priono artık mangrov dikimine yardım ediyor ve yasa dışı ağaç kesimine karşı devriye geziyor.

Arazi örtüsü araştırması, tarım alanlarının genişlemesini balıkçılıktan tarıma geçişle ilişkilendiriyor. Ancak suyun tuzluluk oranı mevsimlere göre değiştiğinden çiftçilik de belirsizlik taşıyor. Yağışlı mevsimde tatlı su bekleyen bir çiftçi, koşulların beklenenden daha tuzlu çıkması halinde ürününü kaybedebiliyor.

Yeni kara parçaları köylerin coğrafyasını da değiştirdi. Wahyono, ailesiyle birlikte 1990'ların başında tortuların oluşturduğu bir alana yerleşerek Lempong Pucung'a taşındı. Bir zamanlar suyla çevrili olan Klaces köyü artık Nusakambangan'a bağlı. Kawunganten ve Sidareja dahil nehir kıyısında yaşayanlar, su yollarının sığlaşmasıyla daha sık sel baskınlarıyla karşılaşıyor.

Karides patlaması, çöküş ve topluluğun yanıtı

Karides fiyatlarının yükselmesi 1994'te havuz çiftliklerinin hızla çoğalmasına yol açtı. Başka bölgelerden yatırımcılar geldi ve binlerce hektar mangrov kesildi. Wahyono da karides yetiştiriciliğini denedi. Yaklaşık dört yıl sonra karidesler hastalık nedeniyle öldü; 1999'a gelindiğinde bölgedeki havuz işletmeciliği çökmüş, sakinler gelirlerini ve temizlenmiş arazileri kaybetmişti.

Wahyono aynı yıl terk edilmiş havuzların çevresine mangrov fideleri dikmeye başladı. İlk grubu Kelompok Keluarga Lestari, kendisi ve altı aile üyesinden oluşuyordu. Grup 2005'e gelindiğinde 20'den fazla kişiye ulaştı ve Krida Wana Lestari adını aldı.

Wahyono'nun arboretumu 2024 itibarıyla yedi hektarlık alana yayılıyor ve 35 mangrov türüne ev sahipliği yapıyordu. Kampung Laut'ta en az 56 tür bulunduğunu tahmin ediyor. Grup ayrıca atıştırmalıklar ve batik gibi mangrov ürünlerini tanıtıyor, sakinlere geçimlerini sağlayabilecekleri yeni yollar sunmak için turizmi geliştiriyor.

Krida Wana Lestari ve bağlantılı bir lagün koruma grubu 2024'te 1,25 milyon fide siparişi aldı. Orman restorasyonu ve bağlantılı ekonomik faaliyetlere artık 100'den fazla kişi katılıyor. Bu çalışmalar, ekin yetiştirmek için toprağa ihtiyaç duyan veya dikimin hemen gelir getirmesini bekleyen sakinlerle müzakere etmeyi gerektirdi.

Reklam

Araştırmalar restorasyon çalışmalarına katılıyor

BRIN ile Krida Wana Lestari, 5 Temmuz 2024'te çevrim içi olarak bir araştırma anlaşması imzaladı. Ajans, Temmuz 2024'te yaptığı açıklamada, mangrovların korunması ve restorasyonu ile topluluklara destek konularında beş yıl sürecek bir iş birliği tarif etti. BRIN, Segara Anakan'da kapsamlı araştırmaların 2019'dan beri sürdüğünü belirtti.

BRIN Ekoloji ve Etnobiyoloji Araştırma Merkezi Başkanı Asep Hidayat, grubun bakımını yaptığı alanların yönetimini iyileştirmek için radar veya uydu görüntülerinden ve dronlardan yararlanma planlarını açıkladı. Anlaşma, bölge sakinlerinin bilgi ve dikim alanlarına erişimini, araştırmacıların ekolojik değişimleri izleme becerisiyle bir araya getiriyor.

BRIN, lagünün tehditleri arasında kirlilik ve istilacı türleri de saydı. Daha önceki SPICE araştırması, farklı baskıların neden farklı yanıtlar gerektirdiğini ortaya koymuştu. Yukarı havzadaki yoğun tarıma rağmen, sular genel olarak sığ lagünde hızla dolaşıyor ve besin maddelerinin yoğunluğunu ciddi besin kirliliği yaşayan lagünlere kıyasla orta ila düşük düzeyde tutuyordu.

Aynı araştırma, lagün tabanında veya üzerinde yaşayan hayvan topluluklarının, Güneydoğu Asya'daki diğer mangrov alanlarına kıyasla olağanüstü zengin olduğunu ortaya koydu. Segara Anakan'ı korumak, hayatta kalan bu habitatları muhafaza ederken geçim kaynakları bu alanlara bağlı olan sakinleri desteklemek anlamına geliyor.

Citanduy'un yönünü değiştirmeye yönelik tartışmalı plan

Önerilen en büyük müdahale, Citanduy'un su ve tortusunu Segara Anakan'ı atlayarak Pangandaran'ın doğusunda, Nusawere yakınlarında doğrudan denize aktaracak yaklaşık üç kilometre uzunluğunda bir kanaldı. Cilacap'ta planın çekiciliği açıktı: Lagüne daha az tortu girecekti. Pangandaran'daki balıkçılık ve turizm grupları ise çamur ve çöplerin kıyı sularına ve gelir kaynaklarına zarar vermesinden endişe ediyordu.

Öneri, Asya Kalkınma Bankası kredisiyle desteklenen Segara Anakan Koruma ve Kalkınma Projesi'nin (SACDP) bir parçası haline geldi. Planlarda ayrıca Cimeneng Nehri'nin yönünün değiştirilmesi, lagünün 600 hektarlık bölümünün taranması, 20 kilometrelik nehir kanallarının iyileştirilmesi, 1.125 hektar mangrovun rehabilitasyonu, su ürünleri yetiştiriciliği denemeleri ve köy altyapısı da yer alıyordu.

Projenin uzun geçmişi, çevre mühendisliği çalışmalarının yerel ihtiyaçlar arasındaki rekabete nasıl karıştığını gösteriyor:

  • 1996: Hükümet, Asya Kalkınma Bankası finansmanıyla SACDP'yi başlattı.
  • 1999: Planlanan Citanduy yön değiştirme projesi, itirazlar ve ek incelemeler nedeniyle ertelendi.
  • 2002: Cilacaplı balıkçılar, harekete geçilmesini talep etmek için Jakarta'daki Çevre Bakanlığına gitti.
  • 2004: Uzatılan SACDP programı, yön değiştirme anlaşmazlığını çözüme kavuşturmadan sona erdi.
  • 2024: Endonezya Balıkçılar Birliği'nin Pangandaran şubesi, Citanduy nehir idaresinden öneriyi yeniden değerlendirmesini istedi.

ITB, IPB ve Padjadjaran Üniversitesi'nin katıldığı araştırmada, yön değiştirme planını uygulamanın da vazgeçmenin de risk taşıdığı, ancak yön değiştirme seçeneğinin risklerinin daha düşük olduğu sonucuna varıldı. Çevre Bakanlığı, yerel yönetimlerin topluluklar arasındaki anlaşmazlığı çözmesi şartı da dahil olmak üzere, çevresel etki değerlendirmesine koşullu onay verdi.

Reklam

Tarama çalışmaları, tahmin edilen yıllık tortu birikiminden daha azını temizliyor

Citanduy Nehir Havzası İdaresi 2017'de tarama çalışmalarına başladı. Temizlenen tortu miktarı o yıl 45.000 metreküpten 2022'de 536.096 metreküpe çıktı. Bu, miktarın neredeyse 12 katına çıkması anlamına geliyor; ancak yılda biriken tahmini bir milyon metreküpün hâlâ yalnızca yaklaşık %54'ü kadar.

Bir tortu modellemesi makalesinde, yıllık birikim tahmini su ve tortu hareketini bilgisayarda modelleyen MIKE21 kullanılarak açıklanıyor. Model, yatay hareketi iki boyutta ele alıyor ve lagün tabanındaki değişimleri bir yıl boyunca simüle ediyor. Birikintiler çoğunlukla çamurdan oluştuğu için model, birbirine yapışan ince parçacıkları da hesaba katıyor.

Bu karşılaştırma, tarama çalışmalarının neden birikime yetişmekte zorlandığını açıklıyor. 2022'de temizlenen miktar, tahmini yıllık tortu birikimine göre yaklaşık 464.000 metreküplük bir açığın kaldığını gösteriyor. Gerçek birikim nehir akışına, gelgitlere ve tortunun nerede çöktüğüne bağlı olarak değişiyor; ancak yapılması gereken işin ölçeği büyük.

Dönemin nehir havzası idaresi başkanı Hendra Ahyadi, tarama çalışmalarını geçici bir yanıt olarak nitelendirerek bakanlıkların ve yerel yönetimlerin eşgüdümlü hareket etmesi çağrısında bulundu. Yukarı havzadaki erozyonu azaltmak taşınan malzemeyi kaynağında ele alırken, tarama çalışmaları daha önce birikmiş tortuyu temizliyor.

Hâlâ neler korunabilir?

Cilacap Çevre Dairesi Başkanı Sri Murniyati, kurumunun ormanları ve deniz sularını yönetmek için bütçesi ve yetkisi olmadığını söylüyor. İdari sorun il sınırlarını aşıyor: Segara Anakan Orta Java'da yer alırken tortunun büyük kısmı Batı Java'dan akan nehirlerle geliyor.

Cilacap, Segara Anakan'ın Önemli Ekosistem Alanı ilan edilmesini iki kez önerdi. Bu statünün verilmesine ilişkin herhangi bir karar veya takvim açıklanmadı; Citanduy'un yönünün değiştirilmesine yönelik yenilenen talep için de duyurulmuş bir inşaat tarihi yok. Sri, şirketlerin tarama çalışmalarından çok mangrov restorasyonunu finanse etmekle ilgilendiğini söylüyor.

Pangandaran'daki Endonezya Balıkçılar Birliği başkan yardımcısı Muhammad Yusuf, tortu birikiminin etkilerini gördükten sonra yön değiştirme planının yeniden değerlendirilmesini destekliyor. Ardli, lagünün büyük kısmı çamurla dolduğu için kanalın çoğunu kurtarmakta artık geç kaldığına inanıyor. Suyadi ise yukarı havzadaki çevrenin iyileştirilmesinin tortu taşınımını hâlâ yavaşlatabileceğini savunuyor.

Uygulanabilir hedef artık daha sınırlı, ancak hâlâ önemli: Su yollarını korumak, hayatta kalan habitatları muhafaza etmek, uygun mangrov alanlarını yeniden oluşturmak ve yerel gelir kaynaklarını sürdürmek. Bölge sakinleri ağaç dikebilir ve kesimi önleyebilir. Nehir havzasının tamamında tortuyu kontrol altına almak ise köylerin çok ötesinde eylem gerektiriyor.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • BRIN verilerine göre Segara Anakan'ın su alanı 1978'de 4.150 hektarken 2020'de yaklaşık 400 hektara geriledi.
  • 2024 tarihli bir araştırma, batı lagününün 2032 civarında su yollarının kestiği, tortuyla dolmuş bir kara parçasına dönüşebileceğini öngördü.
  • 2022'de 536.096 metreküp tortu taranarak temizlendi; tahmini yıllık birikim ise yaklaşık bir milyon metreküp.
  • Topluluk grupları 2024'te 1,25 milyon mangrov fidesi siparişi aldı; restorasyon ve ilgili çalışmalara 100'den fazla kişi katılıyor.
  • BRIN ile Krida Wana Lestari, Temmuz 2024'te beş yıl sürecek bir iş birliği anlaşması imzaladı.
  • Citanduy'un yönünü değiştirme planı tartışmalı olmayı sürdürürken araştırmacılar yukarı havzanın iyileştirilmesi ve hayatta kalan mangrovların korunması çağrısında bulunuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir