Hindistan İşbirliğini Güvenliğe Bağlarken Şahbaz Şerif, ŞİÖ’de İndus Antlaşması’ndan Doğan Hakları Savundu

11 dakikalık okuma
Shehbaz Sharif raises Indus Waters Treaty abeyance at Tajikistan forum ...

Tianjin’de Su Hakları ve Terörizm Gündemde Yarışıyor

Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, Tianjin’de düzenlenen Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) zirvesinde yaptığı konuşmanın merkezine İndus Suları Antlaşması’nı koyarak üyelere ikili anlaşmalara bağlı kalma ve suya kesintisiz erişimi koruma çağrısında bulundu. Şerif’in bu çağrısı, Hindistan’ın Cemmu ve Keşmir’in Pahalgam bölgesinde 26 kişinin hayatını kaybettiği nisan ayındaki saldırının ardından antlaşmayı askıya alma kararına karşı çıktı.

İçindekiler
  1. Tianjin’de Su Hakları ve Terörizm Gündemde Yarışıyor
  2. Şerif, ŞİÖ Üyelerinden Nelerin Korunmasını İstedi?
  3. Hindistan Mesajının Merkezine Terörizmi Koydu
  4. 1960 Antlaşması Nehirleri Nasıl Paylaştırıyor?
  5. Lahey’deki Karar Neden Önemli?
  6. Antlaşma Anlaşmazlıkların Çözümü İçin Zaten Yollar Sunuyor
  7. Anlaşmazlık ŞİÖ Zirvesi’ne Nasıl Taşındı?
  8. Sel ve Su Kıtlığı Dönemlerinde Suya Erişim Güvencesi Neden Önemli?
  9. Pakistan Kendi Güvenlik Kaygılarını da Dile Getirdi
  10. Afganistan, Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru ve Su Anlaşmazlığı Dışındaki Görüşmeler
  11. Zirve İndus Anlaşmazlığı Açısından Ne Değiştirdi?
  12. Öne Çıkanlar

Anlaşmazlık, 1960’ta imzalanan bir antlaşmayı zirvede terörizm üzerine yürütülen tartışmanın yanına taşıdı. Hindistan hesap verilmesi ve aşırılıkçı şiddete karşı daha güçlü adımlar atılması için baskı yaptı. Pakistan ise su kaynaklarını düzenleyen hukuki bir anlaşmanın, siyasi çatışmaya rağmen yürürlükte kalması gerektiğini savundu. Lahey’de tek taraflı askıya alma kararını reddeden bir hüküm, İslamabad’a toplantıya taşıyabileceği hukuki bir dayanak sağladı.

ŞİÖ bildirisi Pahalgam saldırısını kınarken Pakistan’daki saldırılara da değindi. Böylece her iki hükümet de terörizmi reddeden bir toplantıda yer aldı, ancak bölgesel güven için ne gerektiğine ilişkin farklı görüşler sundu. Hindistan güvenliğe ve şiddetten sorumlu olanların hesap vermesine odaklandı. Pakistan ise antlaşma yükümlülüklerini, diyaloğu ve nehir akışına bağlı geçim kaynaklarının korunmasını vurguladı.

Şerif ayrıca su anlaşmazlığını Pakistan’ın sel riskine açıklığı, terörizm kaynaklı kayıpları ve bölgesel ticaret planlarıyla ilişkilendirdi. Konuşmasında Afganistan’dan Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’na, Gazze’den İran’a kadar pek çok konuya değindi. Ancak en acil anlaşmazlık, nehrin aşağı kesimlerinde yaşayanları ilgilendiren pratik bir soruydu: Hindistan ile Pakistan arasındaki ilişkiler gerginliğini korurken İndus havzasını düzenleyen kurallar işlemeye devam edecek miydi?

Şerif, ŞİÖ Üyelerinden Nelerin Korunmasını İstedi?

Şerif’in çağrısı üç talep etrafında şekillendi: mevcut antlaşmalara kesintisiz biçimde saygı gösterilmesi, uzun süredir devam eden anlaşmazlıklar için yapılandırılmış ve kapsamlı bir diyalog yürütülmesi ve seller ile sınır aşan güvenlik tehditleri gibi ortak sorunlarda işbirliği yapılması. Bu taahhütleri, ŞİÖ içindeki güven ve Güney ile Orta Asya’daki istikrar için vazgeçilmez olarak sundu.

Reklam

Şerif genel kurulda yaptığı konuşmada, özellikle insanların suya öngörülebilir biçimde erişmesine bağlı olduğu durumlarda üye ülkelerin ikili anlaşmalara bağlı kalması gerektiğini söyledi. Pakistan Başbakanı şöyle konuştu:

ŞİÖ üyesi ülkelerin tüm ikili antlaşmalara uymasını bekliyoruz. ŞİÖ üyeleri arasındaki mevcut antlaşmalar uyarınca hak edilen su payına kesintisiz erişim sağlanmalı.

Pakistan’ın tutumu, İndus havzasındaki su payının antlaşmayla güvence altına alınmış bir hak olduğu yönünde. İslamabad, savaşlardan sağ çıkan bir anlaşmanın tek bir hükümetin kararıyla askıya alınamayacağını veya yeniden şekillendirilemeyeceğini savunuyor. Şerif, bölgedeki diğer liderlerin önünde bu tutumu güçlendirmek ve anlaşmazlığı ŞİÖ’nün uluslararası hukuka verdiğini belirttiği destek çerçevesine yerleştirmek için Lahey’deki karara atıfta bulundu.

Şerif bu argümanına diyalog, diplomasi ve istişare çağrısını da ekledi. Müzakereleri anlaşmazlıkları çözmenin işlevsel yolu olarak sundu ve bunu Pakistan’ın komşularıyla yapıcı biçimde ilişki kurma isteğine bağladı. Zamanlama önemliydi: Pahalgam’daki ölümler Hindistan’ın hesap verilmesi taleplerini keskinleştirirken Pakistan’ın su kaynaklarının güvenliğine ilişkin endişeler de artıyordu.

Hindistan Mesajının Merkezine Terörizmi Koydu

Hindistan Başbakanı Narendra Modi, genel kurul konuşmasında Yeni Delhi’nin barışın önünde engel olarak gördüğü tehditlere odaklandı. Radikalleşmeye ve terörizmin finansmanına karşı daha güçlü ortak adımlar atılması çağrısında bulundu; terörizmin tüm biçimleriyle mücadeleyi istikrarın koşulu olarak sundu.

Modi, Hindistan’ın temel kaygısını şu sözlerle dile getirdi:

Terörizm ve ayrılıkçılık, küresel barışa yönelik en ciddi tehditler arasında yer almaya devam ediyor.

Hindistan, Pakistan’la işbirliğini, İslamabad’ın göz yumduğunu öne sürdüğü gruplara karşı doğrulanabilir adımlar atılması şartına bağladı. İndus Antlaşması’nı askıya alma kararı, yani uygulanmasını duraklatması, bu güvenlik tutumunu ortak nehirlerin yönetimiyle doğrudan ilişkilendirdi. Pakistan ise antlaşmanın yükümlülüklerinin daha geniş anlaşmazlıktan bağımsız olarak sürmesi gerektiğini savunuyor.

ŞİÖ bildirisinin Pahalgam saldırısını kınaması ve hesap verilmesi çağrısı yapması, Hindistan’ın terörizme karşı kararlı bir yanıt talebini destekledi. Pakistan’daki saldırılara yapılan atıflar da İslamabad’ın güvenlik kaygılarını ortak bildirinin kapsamına aldı. Bildiri, iki hükümetin şiddeti ortaklaşa reddetmesini sağlarken su anlaşmasına ilişkin tutumları karşıt kaldı.

Reklam

1960 Antlaşması Nehirleri Nasıl Paylaştırıyor?

İndus Suları Antlaşması 1960’ta, Dünya Bankası’nın arabulucu ve garantör olarak katılımıyla imzalandı. Antlaşma, havzadaki nehirleri Hindistan ile Pakistan arasında paylaştırıyor, su projelerine ilişkin kurallar belirliyor ve işbirliği ile uyuşmazlıkların çözümü için kurumlar oluşturuyor. Çatışma dönemlerinde de yürürlükte kalması, bu antlaşmayı iki ülke ilişkilerinde süreklilik sağlayan ender unsurlardan biri hâline getirdi.

Anlaşma altı ana nehri kapsıyor. Doğu nehirleri Ravi, Beas ve Sutlej üzerinde Hindistan’ın tam hakları bulunuyor. Batı nehirleri İndus, Jhelum ve Chenab üzerindeki haklar ise Pakistan’a verildi. Batı nehirleri daha yüksek hacimde su taşıdığından, bu nehirlerin yönetimi Pakistan için özellikle önemli.

Hindistan’ın batı nehirlerinde sulama, sınırlı miktarda su depolama ve nehir akışından yararlanan tasarımlarla hidroelektrik üretimi dâhil olmak üzere kısıtlı hakları bulunuyor. Bu tür projeler, akan sudan elektrik üretiyor ve Pakistan’ın aşağı havzadaki kullanımını koruyan kurallara uygun biçimde işletilmek üzere tasarlanıyor.

Antlaşma, yukarı havzadaki bir projenin tasarım ve işletiminin suyun aşağıdaki çiftliklere ve yerleşimlere ne zaman ulaşacağını etkileyebilmesi nedeniyle mühendislik ayrıntılarına giriyor. Gereklilikler, su tahliyesini kontrol eden dolusavak kapakları ve bir tesisin işletimi için tutulan su miktarı olan dengeleme hacmi gibi konuları kapsıyor. Bu ayrıntılar, sulama takvimleri kadar elektrik üretimi açısından da önem taşıyor.

Pakistan, yukarı havzadaki tesislerin salımları tarım döngülerine zarar verecek biçimde değiştirme olanağı kazanmamasını istiyor. Bu nedenle Hindistan’ın antlaşmadaki ayrıntılı proje gerekliliklerini gözetmesi gerekiyor. Yeni projelere ilişkin anlaşmazlıklar münferit tasarım özelliklerine dayanabiliyor ve basit bir siyasi uzlaşma yerine yakından teknik inceleme gerektirebiliyor.

Lahey’deki Karar Neden Önemli?

Hindistan’ın açıklaması, taraflardan birinin antlaşmayı üzerinde uzlaşılan usullerin dışında işleyemez hâle getirip getiremeyeceğine ilişkin hukuki bir soru doğurdu. Antlaşmada, bu usullerin dışındaki gerekçelerle tek taraflı askıya almaya izin veren bir madde bulunmuyor. Lahey’deki karar, Hindistan’ın antlaşmayı tek taraflı olarak askıya alamayacağını teyit etti.

Reklam

Pakistan bu tespiti, antlaşmanın bağlayıcılığını sürdürdüğü yönündeki savını desteklemek için kullanıyor. Kararda açıklanan hukuki yaklaşıma göre değişiklikler tarafların uzlaşmasını gerektiriyor; anlaşmazlıklar ve ihlal iddiaları ise antlaşmanın oluşturduğu süreçlerde ele alınmalı. Bir hükümetin siyasi açıklaması, bu düzenlemelerin yerini almıyor.

Anlaşma, su paylaşımından çok daha fazlasını düzenliyor. Kurumlar, mühendislik standartları, işletme gereklilikleri ve anlaşmazlıkları çözme usulleri içeriyor. Pakistan, antlaşmanın askıya alınmasının nehir sisteminin çevresinde on yıllar boyunca oluşturulan denetim ve teknik güvenceleri de devre dışı bırakacağını savunuyor.

Şerif’in müdahalesi, bu hukuki tutumu ŞİÖ’nün kurallara dayalı bir düzene verdiği destekle ilişkilendirmeyi amaçladı. Zirve anlaşmazlığı çözmedi. Tahkim kararı İslamabad’ın tek taraflı askıya almaya karşı savını güçlendirse de Hindistan’ın güvenlik tutumu ile Pakistan’ın antlaşmanın yürürlükte kalması konusundaki ısrarı karşı karşıya gelmeye devam etti.

Antlaşma Anlaşmazlıkların Çözümü İçin Zaten Yollar Sunuyor

Kalıcı İndus Komisyonu, düzenli işbirliği, işletmeyle ilgili kaygılar ve şikâyetler için ilk başvuru mercii. Daimî düzenleme, iki ülkenin her anlaşmazlığı daha geniş bir diplomatik çatışmaya dönüştürmeden komisyon üyeleri aracılığıyla sorunları gündeme getirmesine olanak tanıyor.

Komisyon üyeleri bir anlaşmazlığı çözüme kavuşturamazsa antlaşma başka yollar da sunuyor. Teknik sorular tarafsız bir uzmana iletilebiliyor. Daha karmaşık hukuki uyuşmazlıklar ise çoğu zaman Lahey’deki Daimî Tahkim Mahkemesi’nin idari desteğiyle bir Tahkim Mahkemesi’nde ele alınabiliyor. Hangi mekanizmanın kullanılacağı anlaşmazlığın niteliğine bağlı.

Kishanganga ve Ratle dâhil projelerde bu mekanizmalara başvuruldu. Bu örnekler, antlaşmanın altyapı projeleri konusunda anlaşmazlık çıkabileceğini öngördüğünü ve bunların incelenmesi için yollar oluşturduğunu gösteriyor. Teknik yorum ve hukuki tahkim, anlaşmanın olağan işleyişinin bir parçası.

Nehirlere bağlı yaşayanlar açısından bu mekanizmaların pratik amacı süreklilik. Mühendisler ve komisyon üyeleri tartışmalı bir tasarımı inceleyebilir; hukuki süreçler ise anlaşmanın kendisine ilişkin soruları ele alabilir. Pakistan, siyasi ilişkiler bozulsa bile bu kanalların erişilebilir ve işler durumda kalması gerektiğini savunuyor.

Reklam

Anlaşmazlık ŞİÖ Zirvesi’ne Nasıl Taşındı?

Gerilim, 1960’tan kalma bir antlaşmayı, nisan ayında gerçekleşen ölümcül bir saldırıyı ve sonrasında yapılan hukuki itirazı bir araya getirdi. Tianjin’deki toplantıya gelindiğinde iki hükümet de bu olayları kendi öncelikleri üzerinden sunuyordu: Pakistan için su hakları, Hindistan için terörizm konusunda hesap verilmesi.

  • 1960: Hindistan ve Pakistan, Dünya Bankası’nın desteğiyle İndus Suları Antlaşması’nı imzalayarak havzanın doğu ve batı nehirlerine ilişkin hakları paylaştırdı.
  • Nisan 2025: Cemmu ve Keşmir’in Pahalgam bölgesinde düzenlenen saldırıda 26 kişi hayatını kaybetti.
  • Saldırının ardından: Hindistan antlaşmayı askıya alacağını açıkladı, Pakistan ise bu karara itiraz etti.
  • Tianjin’deki çağrıdan önce: Lahey’deki karar, Hindistan’ın antlaşmayı tek taraflı olarak askıya alamayacağını teyit etti.
  • Tianjin zirvesinde: Şerif antlaşma yükümlülüklerine saygı gösterilmesini istedi, Modi terörizme karşı daha güçlü adımlar atılması çağrısında bulundu ve ŞİÖ bildirisi Pahalgam saldırısını kınadı.

Su anlaşmazlığının çözüme bağlanması veya yeni bir müzakere turu için herhangi bir tarih verilmedi. Acil mesele, antlaşmanın kurum ve yükümlülüklerinin siyasi çatışma sürerken nasıl işleyeceği olmaya devam etti.

Sel ve Su Kıtlığı Dönemlerinde Suya Erişim Güvencesi Neden Önemli?

İndus havzası Pencap ve Sindh’i suluyor, gıda üretimini destekliyor ve Pakistan’daki kentlere su sağlıyor. Tarım sektörünün büyük yer tuttuğu bir ekonomide nehir akışının zamanlaması ve öngörülebilirliği; ekimi, hasadı, enerji planlamasını ve halk sağlığını etkiliyor. Bu bağlantılar, Pakistan yönetiminin suyu neden ulusal güvenlik meselesi olarak gördüğünü açıklıyor.

Pakistan ayrıca iklim ve altyapı kaynaklı baskılarla aynı anda karşı karşıya. Buzulların erimesi, düzensiz muson düzenleri ve aşırı yağışlar su yönetimini zorlaştırıyor. Depolama kapasitesinin sınırlı olması, planlamacıların ani değişiklikleri dengelemek için elini kolunu bağlıyor. Baraj göllerinde biriken tortu da su tutma ve kaynakları mevsimler arasında paylaştırma kapasitesini azaltıyor.

Ülke küresel emisyonların yüzde birinden azına katkıda bulunmasına rağmen 2022 sellerinde milyonlarca insan yerinden oldu. Daha yakın tarihlerde görülen şiddetli yağışlar ve kısa süreli yoğun sağanaklar da büyük nehirler boyunca uzanan bölgeleri yeniden vurdu. Bu nedenle sel baskınları ile güvenilir su kaynaklarına ilişkin kaygılar aynı yönetim sorununun parçası: Su bir anda yıkıcı miktarlarda gelebiliyor, daha sonra kullanmak üzere depolanması ise güç olabiliyor.

Reklam

Şerif, şiddetli seller sırasında yardım sağlayan ülkelere teşekkür etti ve iklim konusunda harekete geçilmemesinin daha fazla can ve geçim kaybına yol açacağı uyarısında bulundu. Antlaşmaya ilişkin çağrısıyla bu iç baskıları ŞİÖ’nün gündemine taşıdı ve hava koşullarının yönetimi zorlaştıkça nehirler konusunda öngörülebilir işbirliğinin daha da değer kazandığını savundu.

Pakistan Kendi Güvenlik Kaygılarını da Dile Getirdi

Şerif, bölgesel işbirliğine yönelik daha geniş argümanının bir parçası olarak Pakistan’ın terörizm kaynaklı kayıplarına değindi. Pakistan, on binlerce kişinin hayatını kaybettiğini ve militan şiddetinin ağır ekonomik zarara yol açtığını belirtiyor. Şerif, Caffar Ekspresi’nin kaçırılmasına ve Belucistan ile Hayber Pahtunhva’daki saldırılara yabancıların karıştığı iddialarına atıfta bulundu.

Pakistan Başbakanı, hükümetinin terörizmi reddettiğini de şu sözlerle belirtti:

Terörizmin tüm biçim ve tezahürlerini, gücümüz yettiğince kararlılıkla kınıyoruz.

ŞİÖ bildirisi, Pahalgam’daki ölümleri ve Pakistan’daki saldırıları şiddete karşı ortak bir açıklamada bir araya getirdi. Hindistan, terörizmden ve terörizmi desteklemekten sorumlu olanların hesap vermesini istedi. Pakistan ise suya erişimin hukuki güvencesinin sürmesi gerektiğini savunurken kendi kayıplarının da tanınmasını talep etti.

Her iki hükümet de güçlü iç baskılarla karşı karşıyaydı. Hindistanlı liderler, işbirliğinin militanlara karşı inandırıcı adımlara bağlanması yönünde baskı altındaydı. Pakistanlı liderler ise su kıtlığıyla ve akışları azaltabilecek ya da Hindistan’a yukarı havzadaki su salımları üzerinde daha fazla nüfuz kazandırabilecek her türlü tavize kuşkuyla yaklaşan bir kamuoyuyla karşı karşıyaydı. Bu baskılar, iki tutumun Tianjin’de neden uzlaştırılmasının güç olduğunu anlamaya yardımcı oluyor.

Afganistan, Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru ve Su Anlaşmazlığı Dışındaki Görüşmeler

Şerif, barışçıl bir Afganistan’ın bölgesel ticareti genişleteceğini savundu ve oradaki istikrarın ŞİÖ genelindeki ülkelere yarar sağlayacak güzergâhların önünü açacağını söyledi. Altyapının ekonomileri yollar, enerji ve limanlar üzerinden birbirine bağlamasına örnek olarak Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru’nu (CPEC) öne çıkardı.

Pakistan’ın önerisi, güvenlik çalışmalarının yanı sıra ekonomik işbirliğini genişletmekti. Şerif, daha kapsamlı Çin girişimlerini destekledi ve Tianjin Bildirisi’ni memnuniyetle karşıladı. Şerif’in argümanı refahı daha güçlü bölgesel bağlarla ilişkilendiriyor; siyasi gerilimler yüksek seyrederken bile ulaşım ve enerji bağlantılarını ortak çıkarlar oluşturmanın yolları olarak sunuyordu.

Şerif ayrıca Gazze’deki şiddeti ve ŞİÖ üyesi İran’a yönelik saldırıları kınadı. Bu sözler konuşmasını Güney Asya’nın ötesine taşıdı ve Pakistan’ın antlaşmaya ilişkin çağrısını bölgesel ve uluslararası istikrar hakkındaki daha geniş bir çerçeveye yerleştirdi.

Reklam

Zirvenin marjında Şerif, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ile görüştü. Görüşmelerde ticaret, enerji bağlantıları ve CPEC’in bir sonraki aşamasıyla ilişkili olası projeler ele alındı. Pakistanlı yetkililer ayrıca yatırım fırsatları ve sanayi işbirliği konusunda Tianjin Binhai Yeni Bölgesi’nden bir heyetin de aralarında bulunduğu Çinli eyalet ve belediye yöneticileriyle temaslarda bulundu.

Zirve İndus Anlaşmazlığı Açısından Ne Değiştirdi?

Tianjin, Hindistan ile Pakistan’a tutumlarını öne çıkarabilecekleri önemli bir platform sağladı ancak su anlaşmazlığını çözüme kavuşturmadı. Şerif, Pakistan’ın antlaşma kapsamındaki kesintisiz hak iddiasını bölge liderlerinin önünde dile getirdi. Modi ise Pahalgam saldırısının ortak bildiriyle kınanmasının Hindistan’ın terörizme karşı adım atılması talebini güçlendirdiği bir ortam sağladı.

Bundan sonraki pratik çalışmalar antlaşmanın mevcut kanalları üzerinden yürütülebilir: teknik ve işletmeye ilişkin konular için Kalıcı İndus Komisyonu, gerektiğinde ise tarafsız bir uzman veya tahkim. Lahey’deki karar, Hindistan’ın askıya alma açıklamasına rağmen antlaşmanın bağlayıcılığını sürdürdüğü yönündeki Pakistan savını destekliyor.

Siyasi kararlar, temasların hızını yine de etkileyecek. Hindistan militan gruplara karşı inandırıcı adımlar atılmasını istiyor; Pakistan ise su haklarının ve yukarı havzadaki projeleri düzenleyen kuralların korunacağına dair güvence talep ediyor. Çiftçiler, kentler ve elektrik planlamacıları açısından somut ihtiyaç, daha geniş anlaşmazlıklar sürerken nehir yönetimini öngörülebilir kılan işleyen bir sistem.

Öne Çıkanlar

  • Şahbaz Şerif, Tianjin’de ŞİÖ üyelerine ikili antlaşmalara bağlı kalma ve üzerinde uzlaşılan su paylarına kesintisiz erişimi koruma çağrısında bulundu.
  • Nisan ayında Pahalgam’da düzenlenen saldırıda 26 kişinin hayatını kaybetmesinin ardından Hindistan İndus Suları Antlaşması’nı askıya aldı.
  • Lahey’deki karar, Hindistan’ın antlaşmayı tek taraflı olarak askıya alamayacağını teyit etti.
  • 1960 tarihli anlaşma doğu nehirlerini Hindistan’a, batı nehirlerini Pakistan’a tahsis ediyor; Hindistan’ın batı nehirlerinde sınırlı kullanım hakları bulunuyor.
  • Kalıcı İndus Komisyonu, tarafsız uzmanlar ve tahkim, anlaşmazlıkların ele alınması için yerleşik yollar sunuyor.
  • Narendra Modi terörizme karşı daha güçlü adımlar atılması çağrısında bulundu. ŞİÖ bildirisi, Pakistan’daki saldırılara da değinirken Pahalgam saldırısını kınadı.
  • Şerif su güvenliğini sel ve iklim baskılarıyla ilişkilendirdi, CPEC aracılığıyla bölgesel ticareti destekledi ve İranlı ve Çinli yetkililerle görüştü.
  • Zirve anlaşmazlığı çözüme kavuşturmadı; çözüm ya da yeni bir müzakere turu için tarih verilmedi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir