Endonezya’da Orta Sınıfın Daralması Büyümeyi ve Ekonomik Güvenliği Zorluyor

11 dakikalık okuma
Endonezya’da Orta Sınıfın Daralması Büyümeyi ve Ekonomik Güvenliği Zorluyor

Orta Sınıfta Dokuz Milyon Kişilik Azalma

Merkezi İstatistik Kurumuna göre Endonezya ekonomisi 2025’in ikinci çeyreğinde yüzde 5,12 büyüdü. Ancak Güneydoğu Asya’nın en büyük ekonomisinin temel unsurlarından biri ters yönde ilerliyor: Orta sınıfta sayılan kişi sayısı 2019’da 57 milyonun üzerindeyken 2024’te 48 milyonun biraz altına geriledi.

İçindekiler
  1. Orta Sınıfta Dokuz Milyon Kişilik Azalma
  2. Orta Sınıf Kimlerden Oluşuyor?
  3. Pandemi Ailelerin Mali Durumunu Nasıl Değiştirdi?
  4. Ücretler Temel Giderleri Karşılamakta Zorlanıyor
  5. Vergi Değişiklikleri Belirsizliği Artırıyor
  6. Yatırımlar Neden Yeterince Güvenceli İş Yaratmadı?
  7. Harcamalardaki Zayıflama Mağazalara ve Restoranlara Yansıyor
  8. Hükümet Yardımları Ailelere Ne Kadar Ulaşıyor?
  9. Toparlanmayı Hangi Sektörler Destekleyebilir?
  10. Ekonomik Kaygılar Kamuoyundaki Tartışmalara Yansıyor
  11. Öne Çıkan Noktalar

Yaklaşık dokuz milyon kişilik bu düşüş, manşetlerdeki büyüme rakamının altında yatan bir sorunu ortaya koyuyor. Bir zamanlar temel ihtiyaçlarının ötesinde harcama yapabilecek durumda olan aileler; güvencesiz istihdam, ücretlerde yavaş artış ve eğitim ile sağlık giderlerinin yükselmesi nedeniyle zorlanıyor. Harcamalarını kısmaları mağazaları, restoranları ve fabrikaları etkiliyor; hükümetin daha hızlı büyüme hedeflerini de sekteye uğratıyor.

Endonezya’nın gayrisafi yurt içi hasılasının, yani ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin toplam değerini ifade eden GSYH’nin yarısından fazlasını hane halkı tüketimi oluşturuyor. Tüketim, pandemi öncesindeki hızının altında kalarak yüzde 5’in biraz altında büyüdü. İç tüketime bu kadar bağımlı bir ülkede sıradan hanelerin mali durumu, ekonomik görünüm açısından belirleyici önem taşıyor.

20 Ağustos 2025 itibarıyla Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto yönetimi, birbiriyle bağlantılı iki zorlukla karşı karşıya: Aileleri daha fazla mali sıkıntıdan korumak ve orta sınıfı yeniden güçlendirecek kadar güvenceli, yeterli ücretli iş yaratmak. Endonezya’nın en yoksul kesimlerine sağlanan yardımlar bir miktar güvence sundu, ancak yardım için belirlenen gelir sınırlarını aşan birçok hane artan masrafları büyük ölçüde kendi başına karşılamak zorunda kaldı.

Orta Sınıf Kimlerden Oluşuyor?

Dünya Bankası orta sınıfı genellikle ekonomik güvence üzerinden tanımlıyor: Temel ihtiyaçlarını karşılayabilen ve sürekli yoksulluğa düşme riskiyle karşılaşmadan başka şeylere de harcama yapabilen kişiler. Endonezya hükümeti, orta sınıf haneleri ayda 132 ila 643 dolar arasında harcama yapanlar olarak sınıflandırıyor.

Bu haneler özel harcamaların yaklaşık yüzde 40’ını oluşturuyor. Alışverişleri küçük işletmeleri ve yerel ekonomileri desteklerken ödedikleri vergiler kamu hizmetlerinin finansmanına katkıda bulunuyor. Ayrıca borçlanıp tasarruf ediyor ve yatırım yapıyor; böylece finans sistemine de iş sağlıyorlar.

Reklam

Orta sınıf aileler eğitim ve sağlık giderlerinin önemli bir bölümünü kendileri karşılıyor ve böylece kamu hizmetleri üzerindeki baskıyı azaltıyor. Mali güvenceleri toplumsal uyumu ve siyasi ılımlılığı da destekliyor. Orta sınıfın durumu kötüleştiğinde etkiler, ara sıra gidilen bir restorandan vazgeçilmesinin ya da araba alımının ertelenmesinin çok ötesine geçiyor.

Endonezya’nın son dönemdeki seyrini birkaç önemli gelişme üzerinden izlemek mümkün:

  • 2018: İşlerin yüzde 57’si kayıt dışıydı.
  • 2019: 57 milyondan fazla Endonezyalı orta sınıfta sayılıyordu.
  • 2023: Kayıt dışı istihdamın payı yüzde 59’a yükseldi.
  • 2024: Orta sınıfın büyüklüğü 48 milyonun biraz altına gerilerken otomobil satışları yüzde 14 düştü.
  • 2025’in ikinci çeyreği: Merkezi İstatistik Kurumuna göre GSYH yüzde 5,12 büyüdü.
  • 2029: Prabowo yıllık ekonomik büyümeyi yüzde 8’e çıkarmayı hedefliyor.
  • 2045: Endonezya yüksek gelirli bir ülke olmayı amaçlıyor.

İstihdam verileri, 2018 ile 2023 arasında kayıt dışı çalışmada iki puanlık artışa işaret ediyor. Bu tür işler genellikle kayıtlı istihdama kıyasla daha düşük ücret ve daha az yan hak sağlıyor; ailelerin güvenceli bir yaşam standardını sürdürmesini zorlaştırıyor.

Pandemi Ailelerin Mali Durumunu Nasıl Değiştirdi?

COVID-19, kayıtlı istihdama ağır darbe vurdu. Fabrikalar kapandı, işletmeler faaliyetlerini azalttı ve milyonlarca kişi güvenceli işini kaybetti. Yeni kayıtlı iş olanaklarının azlığı nedeniyle birçok kişi kayıt dışı çalışmaya yöneldi. Son yıllarda yaratılan işlerin çoğunun kayıt dışı olması, satın alma gücünün zayıflamasına katkıda bulundu.

Batı Cava’da bir ayakkabı fabrikasında çalışan Rahmat Hidayat, şimdi sokakta ızgara köfte satıyor. Önceki gelirinin yarısından azını kazanıyor ve ailesinin temel sağlık hizmetlerini artık karşılayamıyor. Yaşadıkları, kayıtlı bir işin kaybedilmesinin hem günlük harcamaları hem de temel hizmetlere erişimi nasıl değiştirebildiğini gösteriyor.

Halimah Nasution ve eşi, Kuzey Sumatra’da mali sıkıntıya farklı bir yoldan sürüklendi. Bir zamanlar işleri yolunda giden girişimcilerdi, ancak pandemi sırasında sosyal buluşmalara getirilen kısıtlamalar, etkinlik malzemeleri satan işletmelerini çökertti. Her şeylerini kaybettiler ve kriz sırasında hükümetten çok az yardım aldıkları için eski yaşam standartlarına dönmekte zorlanıyorlar.

Reklam

Bu aileler için zararın boyutu gelir kaybını aşıyor. Eğitim ve sağlık masraflarını karşılamak zorlaşıyor, birikimler daha az güvence sağlıyor ve geleceğe dair belirsizlik artıyor. En yoksulları ya da en zenginleri hedefleyen hükümet politikaları, bu iki grubun arasında kalan hanelerin göz ardı edildiğini düşünmesine yol açabiliyor.

Ücretler Temel Giderleri Karşılamakta Zorlanıyor

Enflasyonun yaklaşık yüzde 2,37 olması, ekonomideki fiyatların yönetilebilir bir hızda yükseldiğine işaret ediyor. Ancak eğitim ve sağlık giderleri ücretlerden çok daha hızlı artıyor ve bu hizmetlerin parasını kendisi ödeyen aileler üzerinde özellikle ağır bir baskı oluşturuyor.

Kayıtlı sektörde ortalama ücretler yalnızca yüzde 3,8 arttı; çalışanların reel gelirindeki yükseliş sınırlı kaldı. Reel gelir, fiyat artışları hesaba katıldıktan sonra kazancın satın alabildiği miktarı ifade ediyor. Maaş artsa bile temel giderler bu artışı tükettiğinde hane halkı kendini daha iyi durumda hissetmeyebiliyor.

Bu nedenle orta sınıf aileler bütçelerinin daha büyük bölümünü gıdaya ve diğer temel ihtiyaçlara ayırıyor. Erteleyebilecekleri ya da vazgeçebilecekleri harcamalar için daha az para kalıyor. Bu değişim hem mali sıkıntıya hem de yaşam kalitesindeki düşüşe işaret ediyor.

Son anketler, özellikle eğitim düzeyi yüksek orta sınıf Endonezyalılar arasında yaygın bir kaygı olduğunu da gösteriyor. Katılımcılar hane gelirlerinin yerinde saydığını ya da azaldığını, birikimlerinin gerilediğini ve satın alma güçlerinin zayıfladığını belirtiyor. Gelirin daha büyük bir bölümünün temel ihtiyaçlara gitmesi, yeni bir mali sıkıntıya karşı daha az güvence bırakıyor.

Vergi Değişiklikleri Belirsizliği Artırıyor

Hükümetin katma değer vergisini (KDV) yüzde 11’den yüzde 12’ye çıkarma girişimi, artışın yalnızca lüks mallara uygulanacağı şekilde aniden değiştirildi. KDV, alışverişlerde alınan bir vergi olduğu için oranındaki değişiklikler hem hane bütçelerini hem de işletmelerin kararlarını etkiliyor.

Değişiklik, gelir düzeyi daha düşük haneleri daha geniş kapsamlı bir vergi artışının doğrudan etkilerinden korudu. Ancak işletmeler ve yatırımcılar açısından belirsizlik yarattı, orta sınıfın karşı karşıya olduğu daha geniş dengesizliği çözmeye de pek katkı sağlamadı.

Endonezya’nın GSYH’ye oranla vergi gelirleri bölgedeki benzer ülkelere kıyasla düşük kalıyor. Bu durum, ailelerin ekonomik konumlarını iyileştirmeleri açısından önem taşıyan altyapı, eğitim ve sosyal koruma hizmetlerine kaynak ayırma kapasitesini sınırlıyor.

Reklam

Dolayısıyla politika alanındaki zorluk, hane bütçesinin her iki tarafıyla da bağlantılı. Ailelerin artan masraflar karşısında desteğe ihtiyacı varken devletin de yararlı hizmetler sunabilmek için yeterli gelire ihtiyacı var. Kapsamlı vergi reformu önerileri, vergi tabanını genişletmeyi ve vergi uyumunu artırmayı; başka bir deyişle ödenmesi gereken vergilerin daha büyük bölümünün tahsil edilmesini amaçlıyor.

Yatırımlar Neden Yeterince Güvenceli İş Yaratmadı?

Endonezya uzun süredir nikel, kömür ve palmiye yağı gibi emtialara dayanıyor. Bu sektörler yatırım çekiyor ancak büyüyen orta sınıfı destekleyecek kadar iyi ücretli ve kayıtlı iş yaratmadı.

Ülkenin imalat sanayisine yeterince odaklanmaması, ihracata yönelik mal üretiminde güçlü sanayiler geliştiren Vietnam ve Malezya ile rekabet etme kapasitesini de kısıtladı. Endonezya, şirketlerin üretim ve yatırım yerlerini değiştirmesinden doğan fırsatlardan tam anlamıyla yararlanmakta zorlandı.

Ticaret savaşları, Orta Doğu’daki çatışmalar ve dalgalı enerji fiyatları belirsizliği artırıyor. Yabancı yatırımcılar Endonezya pazarına ilgi duymaya devam ediyor, ancak bu ilgiyi çeken unsurlardan biri de büyük ve refah düzeyi yüksek bir tüketici kitlesi. Orta sınıfın zayıflaması, ülkeyi yatırım yeri olarak daha az cazip hâle getirebilir.

Eski maliye bakanı ve hükümet danışmanı Chatib Basri, özellikle ihracat yapan sektörlere yönelik doğrudan yabancı yatırımlarla istihdam yaratılması çağrısında bulundu. Refah desteklerinin istihdam ve rekabet gücünü artıracak değişikliklerle birlikte yürütülmesi gerektiğini savundu:

Yalnızca sosyal yardım tedbirleri sunmak yeterli olmayacak," dedi. "Daha fazla kayıtlı ve iyi ücretli iş yaratmalı, ekonomimizin rekabet gücünü artırmalıyız.

Kayıtlı istihdam önem taşıyor; çünkü düzenli ücret ve işin sağladığı yan haklar, hanelere harcama, tasarruf ve gelecek planı yapma konusunda daha sağlam bir zemin sunuyor. Bu tür işlerin yetersizliği, Endonezya’nın sanayi tercihlerini ailelerin hissettiği mali güvencesizlikle doğrudan ilişkilendiriyor.

Harcamalardaki Zayıflama Mağazalara ve Restoranlara Yansıyor

Endonezya’da değişen tüketim alışkanlıkları işletmeleri şimdiden etkiliyor. Tüketici harcamaları yavaşladı, son aylarda deflasyon görüldü ve büyük perakendeciler satış hedeflerini tutturmakta zorlandı. Deflasyon, fiyatların yükselmek yerine düşmesi anlamına geliyor.

2024’te otomobil satışları yüzde 14 geriledi. Hızlı servis restoranları da talebin zayıflamasıyla karşı karşıya kaldı: Pizza Hut Indonesia, müşterilerin harcamalarda daha temkinli davranması üzerine şubelerini kapattı ve personel sayısını azalttı.

Reklam

Pizza Hut Indonesia’nın işletmecisi Sarimelati Kencana’nın üst yöneticisi Boy Lukito, hane halkı davranışlarındaki değişimi şöyle anlattı:

"Endonezyalılar ekonomik belirsizlik karşısında daha tutumlu davranıyor," dedi.

İşletmeler indirimler ve daha geniş ürün ve hizmet seçenekleriyle yanıt verdi. Ancak temel sorun değişmedi: Orta sınıf müşteriler, erteleyebilecekleri harcamalar yerine birikimlere ve temel ihtiyaçlara öncelik veriyor.

Prabowo, 2029’a kadar GSYH’nin yıllık yüzde 8 büyümesini ve 19 milyon yeni iş yaratılmasını hedefliyor. Tüketimin yavaşlaması bu hedeflere ulaşmayı zorlaştırıyor. Daha güçlü bir imalat sektörü ve yeterli ücret sunan daha fazla kayıtlı iş, haneleri geride tutan istihdam sorunlarının çözümüne katkı sağlayabilir.

Hükümet Yardımları Ailelere Ne Kadar Ulaşıyor?

Hükümet yardımları, ağırlıklı olarak nakit transferleri ve Endonezya’nın en yoksullarına yönelik sosyal yardım programlarıyla yoksulluğu azaltmaya odaklandı. Bu çabalar yoksulluk oranlarını düşürdü, ancak yardım almaya yetecek kadar düşük gelirli olmayan haneler de artan masrafları karşılamak için gerekli mali imkânlardan yoksun kalabiliyor.

2025’in ilk yarısında kamu harcamaları yüzde 14’e varan oranda daraldı. Harcamalardaki düşüş, kamu alımları ve projelerinin istihdamı ve ekonomik toparlanmayı destekleme kapasitesini sınırlıyor. Bir projeye harcanan para ücret ve işletme gelirine dönüşebilir; bu gelirler de başka harcamaları destekler.

Prabowo yönetimi altyapı yatırımlarını ve yoksullara yönelik sosyal yardımları sürdürme sözü verdi. Planlar arasında çocuklara ve anne adaylarına ücretsiz yemek sağlayan 28 milyar dolarlık bir program ile iş yaratmayı ve orta sınıfa girmek isteyenleri desteklemeyi amaçlayan üç milyon konut inşası da bulunuyor.

Ekonomistler, bu önlemlerin yararlı olmakla birlikte orta sınıf hanelere özgü baskıları tamamen gidermediğini savunuyor. Önerilen adımlar arasında şunlar yer alıyor:

  • Eğitim ve sağlık giderleri için geçici vergi indirimleri ya da istisnaları.
  • Orta gelirli hanelere yönelik hedefli enerji sübvansiyonları veya nakit yardımı.
  • Sübvanse edilen meslek eğitimleri ve iş kayıplarına karşı daha güçlü koruma.
  • Çok sayıda kişiyi istihdam eden ve tüketici talebine yanıt veren sektörlere yatırım.
  • Vergi tabanını genişleten ve vergi uyumunu artıran reformlar.
Reklam

Bu öneriler farklı ihtiyaçlara yanıt veriyor. Faturalara sağlanacak destek kısa vadeli baskıyı azaltabilir; eğitim ve sanayi yatırımları ise kazanç kapasitesini artırmayı hedefliyor. Hane halkı güvencesinin kalıcı biçimde iyileşmesi, hem ailelerin karşılaştığı masraflara hem de sahip olabilecekleri işlere bağlı.

Toparlanmayı Hangi Sektörler Destekleyebilir?

Tarım, gıda işleme, tekstil, inşaat, turizm ve bilgi teknolojileri milyonlarca kişiye istihdam yaratma ve iç talebi güçlendirme potansiyeline sahip. Çok sayıda çalışana ihtiyaç duyan sektörler, ürettikleri ürünlere yeterli talep olduğunda istihdam kazanımlarını geniş kesimlere yayabiliyor.

2024’te 15 yaş ve üzerindeki Endonezyalıların yüzde 28’inden fazlası tarım, ormancılık ve balıkçılık alanlarında çalışıyordu. İmalat sanayisi GSYH’nin yüzde 18’inden fazlasını oluşturuyor ve iş gücünün yaklaşık yüzde 14’ünü istihdam ediyordu. Bu rakamlar, istihdamı ve hane gelirlerini artırma çabalarında söz konusu sektörlerin ölçeğini gösteriyor.

Cakarta yönetimi, çok sayıda kişiye istihdam sağlayan faaliyetleri birbirine bağlamayı amaçlayan pilot programlar yürüttü. Bu programlar arasında ücretsiz ve besleyici yemekler, kooperatif tasarrufları ve küçük çiftçilere yönelik mikrofinansman yer alıyor. Girişimler gıda fiyatlarını istikrara kavuşturmayı, talebi güçlendirmeyi ve kırılgan grupların orta sınıfa geçişine yardımcı olmayı amaçlıyor.

Gıda işleme, tekstil imalatı ve inşaat yatırımları istihdam yaratabilir, üretime katma değer sağlayabilir ve bölgeler genelinde yaşam standartlarını yükseltebilir. Katma değer yaratmak, tarım ürünlerini işleyip satmak gibi, bir girdiyi daha değerli bir ürüne dönüştürmek anlamına geliyor.

Teknoloji de başka bir fırsat sunuyor. Endonezyalıların neredeyse tamamı internete cep telefonları üzerinden erişirken dijital girişimcilik ve iş gücü eğitimi önemli bir potansiyel taşıyor. Yazılım geliştirme, bilgi teknolojileri desteği ve dijital içerik üretimi istihdam yaratabilecek alanlar arasında.

Ancak Dünya Bankası, düşük ücret ve geniş iş gücüne dayalı sektörlere aşırı bel bağlanmasının ekonomik ilerlemeyi durgunlaştırabileceği ve beceri gelişimini sınırlayabileceği uyarısında bulunuyor. Endonezya’nın uluslararası rekabet gücünü koruyabilmesi için nitelikli ve iyi işler yaratması, eğitime ve yeniliğe yatırım yapması da gerekiyor.

Reklam

Sektörler arasındaki bağlantılar fırsatları genişletebilir. Tarımı turizmle birleştirmek ya da inşaatta teknolojiden yararlanmak, işletmeleri daha dayanıklı kılabilecek ve kalıcı büyümeyi destekleyebilecek iş birliği örnekleri. Zorluk, bugün istihdam yaratırken ileride daha iyi kazanç sağlayabilecek beceri ve verimliliği de geliştirmek.

Ekonomik Kaygılar Kamuoyundaki Tartışmalara Yansıyor

#IndonesiaGelap (Karanlık Endonezya) sloganı altında düzenlenen öğrenci gösterileri, eğitim masrafları ve ekonomik geleceğe ilişkin endişeleri kamuoyunun gündemine taşıdı. İlk olarak planlanan harç zamları ve burs kesintileriyle başlayan protestolar, daha iyi yönetim, istihdam olanakları ve sosyal koruma taleplerine dönüştü.

Birçok genç Endonezyalı, ülkedeki sınırlı fırsatlar nedeniyle yurt dışında çalışmayı ya da eğitim almayı da düşünüyor. "Önce bir kaçalım" anlamına gelen #KaburAjaDulu hareketi, hükümetin vaatlerini yerine getirebileceğine duyulan güvenin azalmasının yanı sıra bu hayal kırıklığını da yansıtıyor.

Prabowo’nun kamuoyu desteği yüksek seyretse de memnuniyetsizlik eğitimli orta sınıfta daha belirgin. Mali baskı, birikimlerdeki azalma ve istihdama ilişkin belirsizlik, ekonomik güvenliği haneler kadar siyaset açısından da önemli bir mesele hâline getirdi.

Orta sınıfın öfkesinin giderilmemesi, diğer ülkelerdeki çalkantıların da gösterdiği üzere toplumsal ve siyasi istikrar açısından risk oluşturuyor. Sosyal korumayı genişletmek, kamu hizmetlerini iyileştirmek ve iyi yönetimi güvence altına almak, toplumsal uyumu korumanın temel unsurları. Endonezya’nın 2045’e kadar yüksek gelirli bir ülke olma hedefi, kısmen orta sınıfın güvencesini ve fırsatlarını yeniden tesis etmesine bağlı.

Öne Çıkan Noktalar

  • Endonezya’nın orta sınıfı, 2019’da 57 milyonun üzerindeyken 2024’te 48 milyonun biraz altına geriledi.
  • 2025’in ikinci çeyreğinde GSYH yüzde 5,12, hane halkı tüketimi ise yüzde 5’in biraz altında büyüdü.
  • Pandemi kaynaklı kayıplar, kayıt dışı istihdam, ücretlerde yavaş artış ve temel giderlerin yükselmesi hanelerin güvencesini zayıflattı.
  • Orta sınıf haneler özel harcamaların yaklaşık yüzde 40’ını oluşturuyor; bu nedenle mali durumları işletmeler ve büyüme açısından önem taşıyor.
  • Hükümetin planları arasında ücretsiz yemek ve konut programları bulunuyor; önerilen reformlar hane giderlerini, becerileri, vergilendirmeyi ve kayıtlı istihdamı hedefliyor.
  • Prabowo, artan ekonomik kaygıların gölgesinde 2029’a kadar yıllık yüzde 8 büyüme ve 19 milyon yeni iş yaratmayı hedefliyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir