Bangladeş’te güçlü hasada rağmen gıda fiyatları yükseliyor, hane bütçeleri zorlanıyor

12 dakikalık okuma
bangladesh, women, rice, green rice, bangladesh, bangladesh, bangladesh, bangladesh, bangladesh

Pirinç, sebze ve balık aileleri zorluyor

Planlama Komisyonu Genel Ekonomi Bölümü’ne (GED) göre pirinç, Mart 2025’te Bangladeş’teki gıda enflasyonunun yüzde 34’ünü oluştururken balığın payı yüzde 27, sebzelerin payı yüzde 14 oldu. 4 Temmuz itibarıyla, bereketli bir Boro pirinci hasadına ve hükümetin ithalatı ucuzlatma çabalarına rağmen bu temel gıdalardaki fiyat artışları hane bütçeleri üzerindeki baskıyı artırıyordu.

İçindekiler
  1. Pirinç, sebze ve balık aileleri zorluyor
  2. Tüketicilerin ödediği fiyatlar
  3. Güçlü pirinç hasadı neden rahatlama sağlamadı?
  4. Sel ve yağışlar sebze arzını azalttı
  5. Şirketler pirinç fiyatlarını kontrol etmekle suçlanıyor
  6. Nakliye ve uluslararası maliyetler faturayı artırıyor
  7. Aileler alışverişi ve diğer temel harcamaları kısıyor
  8. Hükümet önlemleri kamuoyunda kuşkuyla karşılanıyor
  9. Öneriler adil piyasalara ve güvenilir arza odaklanıyor
  10. Baskı nasıl gelişti?
  11. Öne Çıkanlar

Dakka ve diğer büyük şehirlerde tüketiciler, alışveriş sepetlerinin büyük bölümünde fiyat artışlarıyla karşılaştı. Pirincin kilogram fiyatı, çeşidine bağlı olarak dört haftada 3 ila 8 Tk yükseldi. Pek çok pazarda sebzelerin kilogram fiyatı 10 ila 40 Tk arttı; hilsa balığının fiyatı ise bir haftada 100 ila 200 Tk yükseldi.

Geliri kısıtlı aileler bu artışlardan en ağır şekilde etkilendi. Bazı tüketiciler artık bir kilogramını almaya güçleri yetmediği için sebzeleri 250 gram gibi küçük miktarlarda satın alıyor. Bazıları da yemek masraflarını karşılamak için veresiye alışveriş yapıyor, sağlık harcamalarını kısıyor veya birikimlerini kullanıyor.

Bangladeş’teki fiyat baskısının birden fazla nedeni var. Sel ve şiddetli yağışlar mahsullere zarar verdi, nakliye maliyetleri yükseldi; uluslararası gıda ve yakıt fiyatları da yurt içi maliyetleri etkiliyor. Tüketici hakları savunucuları ayrıca güçlü tüccarları ve şirketleri, piyasayı kontrol ederek arzı kısıtlamak ve fiyatları artırmakla suçluyor.

Sorun başkentle sınırlı değil. Ülke genelinde benzer fiyat artışları bildiriliyor ve hem kırsal hem de kentsel tüketiciler etkileniyor. Verimli bir hasat üretilen gıda miktarını artırabilir; ancak ailelerin ödediği fiyat, gıdanın depolanmasına ve dağıtımına, ayrıca tarladan dükkâna kadar gıdayı işleyen şirketlere de bağlıdır.

Reklam

Tüketicilerin ödediği fiyatlar

Pirinç fiyatları kaliteye ve çeşide göre büyük farklılık gösteriyor. Geliri kısıtlı pek çok hanenin temel alışverişi olan kaba taneli pirincin kilogramı 55 ila 58 Tk arasında satılıyor. BRRI-28 ve BRRI-29 gibi orta taneli çeşitler 60 ila 66 Tk tutuyor.

Miniket ve Najirshail dâhil ince taneli pirinç çeşitlerinin kilogramı 76 ila 90 Tk arasında satılıyor. Bazı pazarlarda ince taneli pirincin fiyatı 100 Tk’ye ulaştı. Dört haftada bildirilen 3 ila 8 Tk’lik artış, ailelerin aynı çeşidi ve miktarı almaya devam etseler bile daha fazla ödeme yapması anlamına geliyor.

Sebze fiyatları da keskin biçimde yükseldi. Patlıcan, acı kabak ve uzun fasulyenin kilogramı 80 ila 150 Tk arasında satılıyor. Domatesin fiyatı 160 ila 300 Tk’ye ulaştı. Daha ucuz sebzeler arasında yer alan papayanın kilogramı ise nadiren 50 Tk’nin altında satılıyor.

Hilsa balığının kilogramı artık 2.400 ila 3.200 Tk tutuyor. Ruhi, katla ve karides dâhil sıkça satın alınan diğer balıkların fiyatı da kilogram başına 20 ila 50 Tk arttı. Birkaç farklı gıdanın fiyatının yüksek olması, tüketicilerin başka bir ürün seçerek toplam harcamalarını azaltmasını zorlaştırıyor.

Soğan, patates ve yumurta fiyatlarında da dalgalanmalar yaşandı. Yerli soğanın kilogramı 55 ila 65 Tk, patatesin kilogramı 20 ila 65 Tk, yumurtanın düzinesi ise 110 ila 160 Tk arasında satılıyor. Yumurta fiyatlarında son dönemde bir miktar gerileme görülse de gıda bütçeleri üzerindeki genel baskı devam ediyor.

Güçlü pirinç hasadı neden rahatlama sağlamadı?

GED’in Mart 2025 değerlendirmesine göre pirinç, gıda enflasyonuna en fazla katkı yapan tek kalem olmayı sürdürüyor. Yüzde 34’lük payı, balık ve sebzeye atfedilen oranlardan daha yüksek. Bu da temel gıdayı, yemek maliyetlerini kontrol altına alma çabalarının odağına yerleştiriyor.

Bangladeş’te bereketli bir Boro pirinci hasadı kaydedildi ve hükümetin üretim verileri güçlü bir rekolteye işaret etti. Buna rağmen pirinç fiyatları yükselmeyi sürdürdü. Uzmanlar bu durumu piyasa manipülasyonuna, önceki sellerin yol açtığı kayıplara ve uluslararası fiyatların yükselmesine bağlıyor.

Kaba taneli pirincin fiyatı, pandemi öncesi seviyelere kıyasla yüzde 57 arttı. İnce taneli çeşitlerdeki artış daha da keskin oldu. Düzenli olarak pirinç satın alan haneler için temel gıdanın fiyatındaki kalıcı artış; balık, sebze, sağlık hizmetleri ve diğer ihtiyaçlara ayrılabilecek parayı azaltıyor.

Reklam

Pirinç, Bangladeşlilerin çoğunun temel gıdası olduğu için ekonomik ve siyasi açıdan önem taşıyor. Fiyatındaki değişimler gıda güvenliğini, enflasyonu ve kamuoyunun tepkisini hızla etkiliyor. Gıda güvenliği, yeterli gıdaya düzenli biçimde erişebilmek demek; gıda satışta olmaya devam etse bile yükselen maliyetler bu güvenliği zayıflatabiliyor.

GED üyesi Monzur Hossain, enflasyonun acil bir sorun olduğunu belirterek ürünlerin enflasyona katkısının ayrı ayrı incelenmesi gerektiğine dikkat çekti:

Enflasyon şu anda en acil sorunlardan biri. Enflasyonun neden ortaya çıktığını ve farklı ürünlerin buna nasıl katkıda bulunduğunu inceleyen analitik raporların sayısı çok az. Pirinç fiyatlarındaki keskin artış acilen ele alınmalı.

Hossain, pirinç üretimini artırmak, tedarik zinciri yönetimini iyileştirmek ve piyasa denetimini güçlendirmek dâhil, hem acil baskıyı hem de uzun vadeli sorunları ele alan önlemler alınması çağrısında bulundu. Hükümet pirinç ithalat vergilerini düşürdü ve denetimleri artırdı; ancak bu çabaların şu ana kadar etkisi sınırlı kaldı.

Sel ve yağışlar sebze arzını azalttı

Şiddetli yağışlar ve seller, çeşitli bölgelerde sebze üretimini sekteye uğrattı. Tarımsal Yayım Dairesi’ne (DAE) göre özellikle doğu bölgelerinde, Mymensingh ve Rangpur’da on binlerce hektar ekili alan zarar gördü.

Hasar nedeniyle sebze arzı yüzde 30 ila 40 azaldı. Talep sabit kalırken pazarlara ulaşan ürün miktarının düşmesi fiyatları yükseltti. Yaz sebzeleri ile kış başında yetiştirilen sebzeler özellikle etkilendi.

Sebzelerin arz sorunu, depolanan pirincinkinden farklı. Sebzelerin taze kalmaları için yetiştirildikleri bölgelerden dükkânlara hızla ulaştırılması gerekiyor. Bu nedenle üretimdeki hasar ve nakliye sırasındaki aksaklıklar, tüketicilerin erişebildiği ürün miktarını kısa sürede etkileyebiliyor.

Çiftliklerdeki ve şehirlerdeki fiyatlar arasında da büyük fark var. Köy pazarları ile kentlerdeki perakendeciler arasındaki fiyat farkının yüzde 100 ila 250’ye ulaşabildiği bildiriliyor. Aracılar ve çiftliklerle pazarlar arasındaki doğrudan güzergâhların yetersizliği bu farkı büyüterek şehirlerdeki alıcıların ödediği maliyeti artırıyor.

Bu nedenle bazı pazarlarda arzın iyileşmesi genel bir rahatlama sağlamadı. Tüketiciler ve tüccarlar, ürün hasarını ele alacak önlemlerin yanı sıra dağıtım zincirinin tamamında denetimlerin güçlendirilmesi ve dürüst olmayan uygulamalara karşı harekete geçilmesi çağrısında bulundu.

Reklam

Şirketler pirinç fiyatlarını kontrol etmekle suçlanıyor

Tüketici hakları grupları ve piyasa gözlemcileri, güçlü şirket birliklerini ve tüccarları gıda fiyatlarını yapay biçimde artırmakla defalarca suçladı. İddialar arasında ürünleri stoklamak, arzı kısıtlamak ve kıtlık algısı yaratmak yer alıyor. Bu uygulamalarla suçlanan bazı grupların siyasi bağlantıları bulunuyor.

Bu kaygıların odağında özellikle pirinç var. Değirmenciler ve şirketler, çiftçilerden çeltik ürününü ucuza alıp depolamak ve daha sonra, hasat döneminin en yoğun olduğu zamanlar da dâhil, pirinci daha yüksek fiyattan satmakla suçlanıyor. Çeltik, pirincin değirmende dış kabuğu ayıklanmadan önceki hâlidir.

Bangladeş Tüketiciler Birliği (CAB) Başkan Yardımcısı SM Nazer Hossain, çiftçiler ürünlerini sattıktan sonra şirketlerin kontrolünün fiyatları nasıl etkilediğine ilişkin değerlendirmesini şöyle anlattı:

Pirinç piyasasını artık şirketler kontrol ediyor. Çiftçilerden çeltiği en başta onlar satın alıyor. Çeltik çiftçilerin elinden çıktıktan sonra da pirincin fiyatını artırıyorlar. Son birkaç sezondur pirinç piyasasını bu şekilde etkiliyorlar.

Hossain’in açıklaması, hasat sonrasındaki aşamalara dikkat çekiyor. Çiftçiler çeltiği düşük fiyata satarken tüketiciler daha sonra işlenmiş pirinç için çok daha fazla ödemek zorunda kalabiliyor. Tüketici hakları savunucuları, düzenleyicilerin müdahaleleri kapsamında depolama, ticaret ve dağıtım uygulamalarını incelemesini istiyor.

Piyasa manipülasyonu, tüketici gruplarının ve gözlemcilerin dile getirdiği bir iddia olmaya devam ediyor. Önerdikleri karşılık; stokçuluğa ve yasa dışı fiyat kontrolüne karşı daha sıkı yaptırımların yanı sıra gıdanın piyasada nasıl dolaştığına ilişkin daha fazla şeffaflık sağlanması.

Nakliye ve uluslararası maliyetler faturayı artırıyor

Yakıt ve nakliye fiyatlarının yükselmesi, gıdanın kent pazarlarına ulaştırılmasını daha maliyetli hâle getirdi. Çiftliklerde yeterli ürün bulunsa bile malları dükkânlara ulaştırma maliyeti, perakende fiyatına önemli ölçüde eklenebiliyor.

Sebze ve balık, çabuk bozuldukları için dağıtım maliyetlerinden özellikle etkileniyor. Bazı balık çeşitlerinin arzı artmasına rağmen fiyatlar yüksek seyrediyor. Nakliye giderleri, piyasa manipülasyonu iddiaları ve bayramlar dâhil dönemsel talep artışları bu baskıya katkıda bulunuyor.

Bangladeş, uluslararası piyasalardaki değişimlerden de etkileniyor. Pirinç, buğday ve yakıt fiyatlarındaki dalgalanmalar ile küresel tedarik zincirindeki aksaklıklar yurt içi gıda maliyetlerine yansıyor. Rusya-Ukrayna savaşı buğday ithalatını etkilerken, küresel petrol fiyatlarının yükselmesi üretim ve dağıtım maliyetlerini artırdı.

Reklam

Dolayısıyla tüketiciler hem Bangladeş içinden hem de dışından kaynaklanan baskılarla karşı karşıya. Yerel hasadın daha iyi olması arzı artırabilir; ancak ithal gıda fiyatları, yakıt maliyetleri ve malların nasıl alınıp satıldığı, dükkânların belirlediği fiyatları etkilemeye devam ediyor.

Bangladeş’in yaşadığı bu durum; iklim değişikliği, jeopolitik gerilimler ve istikrarsız emtia fiyatları dâhil, diğer gelişmekte olan ülkeleri etkileyen baskıları da yansıtıyor. Ülkede enflasyon 2023’ten bu yana yüzde 10 civarında seyrederken gıda enflasyonu zaman zaman yaklaşık yüzde 13’e ulaştı.

Aileler alışverişi ve diğer temel harcamaları kısıyor

Düşük veya orta gelirli haneler, gelirlerinin daha büyük bir bölümünü temel gıda alışverişine ayırıyor. Gıda almaya devam edebilmek için birçok aile beslenme, sağlık hizmetleri ve diğer temel ihtiyaçlara yönelik harcamalarını azalttı. Bazıları da daha az yemek yiyor veya borçlanıyor.

Dakka’da yol kenarında küçük bir lokanta işleten Abdur Rahman, bayramdan sonraki fiyat artışlarını ve ailesinin üzerindeki baskıyı şöyle anlattı:

Bayramdan sonra bütün sebzelerin kilogram fiyatı yaklaşık 10 Tk arttı. Patates artık daha pahalı. Hükümet piyasayı gerektiği gibi denetlemezse fiyatlar daha da yükselebilir. Bu, ailem için giderek ağır bir yük oluyor.

Dakka genelindeki tüketiciler de benzer zorluklardan söz ediyor. Bir seferde 250 gram sebze almak, tek alışverişte ödenen tutarı düşürüyor; ancak kilogram fiyatları yükselirken ailelerin nakitlerini ne kadar sıkı yönetmek zorunda kaldığını da gösteriyor.

Dünya Gıda Programı (WFP), yoksulluk sınırının altındaki kişilerin kişi başı ortalama gıda harcamasının iki yılda yüzde 58 artarak 2022’deki 1.851 Tk’den Şubat 2024’te 2.923 Tk’ye yükseldiğini bildirdi. Bu artış, piyasadaki son fiyat yükselişlerinden önce de gıda harcamalarının ne ölçüde arttığını gösteriyor.

Gıda güvencesizliği Şubat 2024’te nüfusun yüzde 17’sini etkiledi; önceki ay bu oran yüzde 15’ti. WFP’nin bulguları, hanelerin başa çıkmak için yaptığı tercihleri de ortaya koydu:

  • Hanelerin yüzde 68’i masrafları kısıyordu.
  • Yüzde 43’ü gıdayı veresiye alıyordu.
  • Yüzde 22’si sağlık harcamalarını azaltmıştı.
  • Yüzde 13’ü birikimlerine başvuruyordu.
  • Gıda güvencesizliği yaşayan hanelerin yalnızca yüzde 21’i herhangi bir yardım alıyordu.

Yardımın sınırlı sayıda haneye ulaşması, savunmasız birçok aileyi artan maliyetleri kendi harcamalarını kısarak, borçlanarak ve birikimlerini kullanarak karşılamak zorunda bırakıyor. Yüksek fiyatlar kamuoyundaki hoşnutsuzluğu da körükledi, kurumlara duyulan güveni zayıflattı ve siyasi istikrarsızlığa katkıda bulundu.

Reklam

Hükümet önlemleri kamuoyunda kuşkuyla karşılanıyor

Hükümet, arzı artırmak ve maliyetleri düşürmek amacıyla pirinç, patates, şeker, yağ ve soğanın ithalat vergilerini düşürdü. İthalat için akreditif açarken gereken teminat oranını da yarıya indirdi. Akreditif, yurt dışındaki bir tedarikçiye ödeme yapmak için kullanılan bir banka düzenlemesidir; teminat oranının düşürülmesi, ithalatçının başlangıçta sağlaması gereken miktarı azaltır.

Yetkililer, tedarik zincirindeki önemli şirketlere yönelik piyasa denetimini ve gözetimini artırdı. Talebi sınırlamak ve enflasyonu kontrol altına almak amacıyla faiz oranları da yükseltildi. Faizlerin yükselmesi borçlanmayı pahalılaştırarak harcamaları kısıtlayabilir.

Kamuoyunun bu çabalara duyduğu güven zayıf kalıyor. Bir ankete göre katılımcıların yüzde 44,7’si hükümetin fiyatları kontrol etme konusunda kötü performans gösterdiğine inanıyordu. Yalnızca yüzde 23,8’i mevcut yönetimin selefinden daha iyi iş çıkardığını düşünüyordu.

Katılımcıların çoğu, özellikle de kadınlar, durumun ya aynı kaldığını ya da kötüleştiğini düşünüyordu. Yanıtları, alınan politika önlemleri ile hanelerin gıda alışverişinde karşılaştığı fiyatlar arasındaki farkı gözler önüne seriyor.

Tüketici hakları savunucuları ve uzmanlar, piyasa birliklerinin etkisini ele almak için daha güçlü kurallara ve yaptırımlara ihtiyaç olduğunu savunuyor. Ayrıca yerel çiftçilerin desteklenmesi, tedarik kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve tarımın seller ile diğer iklim baskılarına karşı daha dayanıklı hâle getirilmesi için yatırım yapılması çağrısında bulunuyorlar.

Öneriler adil piyasalara ve güvenilir arza odaklanıyor

Kapsayıcı Finans ve Kalkınma Enstitüsü İcra Direktörü Mustafa Kamal Mujeri, rekabetin sağlanması ve piyasaların yasa dışı biçimde kontrol edilmesine karşı harekete geçilmesi çağrısında bulundu:

Piyasamızı rekabetçi ve adil hâle getirmeliyiz. Etkili kesimlerin piyasayı yasa dışı biçimde kontrol etmesine fırsat verilmemeli.

Uzmanlar ve tüketici hakları savunucuları, düzenleyicilere ticareti denetleme, stokçuluğa ve fiyat manipülasyonuna karşı harekete geçme ve tedarik zincirinin tamamında şeffaflığı artırma konusunda daha güçlü yetkiler verilmesini öneriyor. Ayrıca çiftçilerin yurt içi üretimi artırmak ve ithalata bağımlılığı azaltmak için sübvansiyonlara, eğitime ve teknolojiye erişime ihtiyacı olduğunu savunuyorlar.

Daha iyi nakliye, depolama ve dağıtım tesisleri maliyetleri düşürebilir ve hasat sonrasındaki kayıpları sınırlayabilir. Çiftliklerden pazarlara doğrudan güzergâhlar oluşturulması, köy fiyatlarıyla kentlerdeki perakende fiyatları arasındaki büyük farkları azaltabilir. Tedarik kaynaklarının çeşitlendirilmesi de kaynaklardan biri aksadığında baskının hafiflemesine yardımcı olabilir.

WFP’nin bulgularında gıda güvencesizliği yaşayan hanelerin yalnızca yüzde 21’inin yardım aldığı görülürken, gıda yardımının genişletilmesi de öncelikler arasında yer alıyor. Daha geniş kapsamlı destek, savunmasız aileleri ani fiyat artışlarına karşı koruyabilir ve sağlık harcamalarını kısma ya da gıdayı veresiye alma ihtiyacını azaltabilir.

Reklam

Gelecekteki sellerin ve diğer doğal afetlerin yol açacağı hasarı azaltmak için sürdürülebilir tarım uygulamalarına ve afet hazırlığına yatırım yapılması da öneriliyor. Savunucular, çıkar gruplarının etkisi yerine kamu yararına öncelik verilmesinin yanı sıra yönetişim sorunlarının ele alınmasını ve siyasi istikrarın desteklenmesini istiyor.

Yeni hasatlar ve arzın iyileşmesi bir miktar rahatlama sağlayabilir. Kalıcı iyileşme, etkili reformlara, daha adil piyasa uygulamalarına ve temel gıdaların tüketicilere uygun fiyatlarla ulaşacağına dair güvenin yeniden tesis edilmesine bağlı.

Baskı nasıl gelişti?

Veriler, 2022’den sonra gıda maliyetlerindeki artıştan Mart 2025’te tek tek gıdaların enflasyona katkısına kadar farklı dönemlerdeki gelişmeleri ortaya koyuyor. Birlikte ele alındığında, son artışların mali açıdan zaten zor durumda olan haneleri neden daha da etkilediğini gösteriyor.

  • 2022: WFP’nin karşılaştırmasına göre yoksulluk sınırının altındaki kişilerin kişi başı ortalama gıda harcaması 1.851 Tk idi.
  • 2023’ten bu yana: Enflasyon yüzde 10 civarında seyretti; gıda enflasyonu zaman zaman yaklaşık yüzde 13’e ulaştı.
  • Ocak 2024: Gıda güvencesizliği nüfusun yüzde 15’ini etkiledi.
  • Şubat 2024: Gıda güvencesizliği yüzde 17’ye yükseldi; yoksulluk sınırının altındaki kişilerin kişi başı ortalama gıda harcaması 2.923 Tk’ye ulaştı.
  • Mart 2025: GED, gıda enflasyonunun yüzde 34’ünü pirince, yüzde 27’sini balığa, yüzde 14’ünü sebzelere bağladı.
  • 4 Temmuz 2025 itibarıyla: Piyasa gözlemlerinde pirincin kilogram fiyatının dört haftada 3 ila 8 Tk, hilsa balığının haftalık fiyatının ise 100 ila 200 Tk arttığı bildirildi.

Aileler, geçmişteki maliyet artışlarının ve gündelik alışverişlerdeki son yükselişlerin birleşik etkisiyle karşı karşıya. Hükümetin ithalat önlemleri ve denetimleri şimdiye kadar sınırlı bir rahatlama sağlarken tüketiciler satın aldıkları gıda miktarını ve karşılayabilecekleri diğer masrafları ayarlamaya devam ediyor.

Öne Çıkanlar

  • Bangladeş genelinde pirinç, sebze ve balık fiyatları yükseldi; hem kentlerdeki hem kırsal kesimdeki haneler etkilendi.
  • Mart 2025’te gıda enflasyonuna pirinç yüzde 34, balık yüzde 27 ve sebzeler yüzde 14 katkıda bulundu.
  • Seller ve şiddetli yağışlar on binlerce hektar ekili alana zarar verdi ve sebze arzını yüzde 30 ila 40 azalttı.
  • Tüketici hakları savunucuları, güçlü şirketleri özellikle pirinç piyasasında stokçuluk yapmak ve arzı kısıtlamakla suçluyor.
  • Yükselen nakliye maliyetleri ile uluslararası gıda ve yakıt fiyatları da perakende fiyat artışlarına katkıda bulunuyor.
  • Aileler alışverişlerini kısıyor, gıdayı veresiye alıyor ve diğer harcamalarını azaltıyor; WFP’nin bulgularında gıda güvencesizliği yaşayan hanelerin yalnızca yüzde 21’i yardım alıyordu.
  • İthalat vergilerinin düşürülmesi, ithalat finansmanının kolaylaştırılması, piyasa denetimi ve faizlerin artırılması şimdiye kadar sınırlı rahatlama sağladı.
  • Öneriler arasında yaptırımların güçlendirilmesi, çiftçilerin desteklenmesi, dağıtımın iyileştirilmesi, gıda yardımının genişletilmesi ve gelecekteki ürün kayıplarına hazırlık yer alıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir