Buz, yağmur ve su kaynaklarıyla ölçülen iklim krizi
Bhutan, 17 buzul gölünü potansiyel tehlike taşıyan göller olarak belirledi. Yaklaşık 69 kaynak ve 149 alt havza şimdiden kurudu; 1.586 su kaynağı daha kuruyor. İçme suyu, tarım ve elektriğinin neredeyse tamamı için nehirlere bağımlı bir Himalaya ülkesi açısından bu rakamlar, dağların çok ötesine ulaşan baskılara işaret ediyor.
İçindekiler
- Buz, yağmur ve su kaynaklarıyla ölçülen iklim krizi
- Ormanların korunması Bhutan’ı küresel ısınmadan koruyamıyor
- Buzullar küçülürken göller genişliyor
- Bir dağ gölü sularını saldığında
- Muson hem yetersiz yağış hem de yıkıcı seller getirebiliyor
- Su kaynaklarındaki belirsizlik elektrik üretimini de etkiliyor
- Tarım, sağlık ve yaban hayatı birbiriyle bağlantılı baskılarla karşı karşıya
- Bhutan uyum sağlıyor, ancak izleme ve kaynaklar yetersiz
- Geniş Himalaya bölgesindeki buz rezervleri azalıyor
- Bölgesel iş birliği ve toplulukları korumanın maliyeti
- Öne Çıkan Noktalar
Bu uyarı, bölgedeki daha geniş çaplı bir değişimin ortasında geldi. Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), Asya’nın küresel ortalamanın neredeyse iki katı hızla ısındığını ve 2024’ün kayıtlardaki en sıcak yıllardan biri olduğunun doğrulandığını belirtiyor. Bölge genelinde ortalama sıcaklıklar, 1991-2020 dönemi referans ortalamasının 1,04°C üzerine çıktı.
Rekor düzeydeki seller, sıcak hava dalgaları, hızlanan buzul kaybı ve yükselen deniz seviyesi bu değişimlerin sonuçları arasında. Asya sularındaki deniz yüzeyi sıcaklıkları da eşi benzeri görülmemiş düzeylere ulaştı; bu sular küresel ortalamanın neredeyse iki katı hızla ısınıyor. Bu değişimler, kuraklık ve seller de dahil olmak üzere aşırı hava olaylarının daha sık ve şiddetli yaşanmasına katkıda bulunurken buzulların geri çekilmesi, dağ göllerinin aniden taşması tehlikesini artırıyor.
Bhutan, iklim aşırılıklarının topluluklar ve ekosistemlerde birbirine bağlı aksamalara yol açabildiği Hindu Kuş Himalaya (HKH) bölgesinde yer alıyor. Bir buzulun değişmesi; gölü, nehri, yerleşimi ve daha aşağı kesimlerdeki bir enerji santralini etkileyebilir. Yağışların belirsizleşmesi bir dönemde yıkıcı sellere yol açarken başka bir dönemde çiftlikleri susuz bırakabilir.
28 Haziran 2025 itibarıyla Bhutan’ın deneyimi zor bir gerçeği ortaya koyuyor: Bir ülke, ormanlarını koruyup saldığından daha fazla karbonu soğurabilir; ancak sınırlarının ötesinde başlayan ısınmanın etkilerine yine de açık kalabilir.
Ormanların korunması Bhutan’ı küresel ısınmadan koruyamıyor
Bhutan, küresel sera gazı emisyonlarına neredeyse hiç katkıda bulunmuyor. Ülkenin çevre taahhütleri olağanüstü kapsamlı: Topraklarının yüzde 70’inden fazlası ormanlarla kaplı ve ülkenin yarısından fazlası koruma alanı ilan edilmiş durumda.
Anayasa, Bhutan topraklarının en az yüzde 60’ının ormanlık kalmasını şart koşuyor; ülke bu eşiği sürekli olarak aştı. Ormanları, ülkenin saldığından daha fazla karbonu soğurarak Bhutan’ın dünyanın karbon nötr ilk ülkesi olarak tanınmasını sağlıyor.
Buna rağmen Bhutan’ın coğrafi yapısı, ülkeyi çeşitli iklim tehlikelerine açık bırakıyor. Ülke güneydeki subtropikal ovalardan kuzeydeki yüksek Himalaya zirvelerine kadar uzanıyor. Bu geniş yükselti aralığında artan sıcaklıklar ve değişen yağışlar su kaynaklarını, yamaçları, ormanları ve yerleşimleri farklı biçimlerde etkiliyor.
Bhutan’daki çevre koruma çalışmaları, buzullarını eriten veya bölgesel hava koşullarını değiştiren küresel ısınmayı kontrol edemez. Bu nedenle ülkenin başarılarına; afetlere karşı korumayı güçlendirme, güvenilir su kaynakları sağlama ve iklim kaynaklı zararlara maruz kalan toplulukları destekleme ihtiyacı eşlik ediyor.
Buzullar küçülürken göller genişliyor
Bhutan’daki buzullar 567 buzul gölünü besliyor; beş büyük ve beş küçük nehir sistemine, ayrıca binlerce kaynağa su sağlıyor. Doğal rezervuar işlevi gören buzullar, suyu buz halinde depoluyor ve kurak mevsimde eriyen suları serbest bırakıyor. Bu kaynak; içme suyunu, tarımı ve ekonominin temel dayanağı olan hidroelektrik üretimini destekliyor.
Bilimsel araştırmalar, Bhutan’daki buzulların Orta Himalaya bölgelerindekilerin neredeyse iki katı hızla küçüldüğünü gösteriyor. Enkazla kaplı buzullar yılda 30-35 metre, temiz buzullar ise yılda 12-15 metre geri çekiliyor. Bu ölçümler, buz kaybıyla birlikte buzul cephelerinin ne kadar gerilediğini ortaya koyuyor.
Geri çekilen buzulların önünde oluşan ve buzul önü gölleri olarak bilinen göller giderek yaygınlaşıyor. Bhutan’da göllerde sonlanan buzulların oranı 2000’de yüzde 14 iken yüzde 22’ye yükseldi. Buzul cephesindeki su, buzun ucunu ısıtarak ve tabanındaki erimeyi artırarak geri çekilmeyi hızlandırabiliyor.
2,5°C’lik ısınma senaryosuna dayalı tahminler, buzullarla kaplı alanın yüzde 50’den fazla, eriyen buzullardan gelen su miktarının ise yüzde 90’dan fazla azalacağını öngörüyor. Bu düşüşler için belirli bir tarih verilmiyor. Öngörülen azalmaların boyutu, buzda depolanan ve nehirlere bırakılan su miktarında büyük bir değişime işaret ediyor.
Dolayısıyla Bhutan’ın karşı karşıya olduğu zorluk birbiriyle bağlantılı iki boyut taşıyor: Genişleyen göller kısa vadede sel tehlikesini artırırken depolanan buzun kaybı, toplulukların ve sektörlerin bağımlı olduğu uzun vadeli su kaynaklarını tehdit ediyor.
Bir dağ gölü sularını saldığında
Buzul gölü taşkınları, yaygın adıyla GLOF’lar, dağ göllerini tutan doğal setler çöktüğünde meydana geliyor. Büyük miktarda su aşağıya doğru hızla akarak yerleşimlere ve altyapıya zarar verebiliyor, can kaybına yol açabiliyor.
Bhutan son 70 yılda bu tür 18 olay yaşadı. En son taşkın 2019’da Thorthormi buzul gölünden kaynaklandı. Günümüzde 17 göl potansiyel tehlike taşıyan göller olarak değerlendirildiğinden, değişen koşulların izlenmesi ülkenin afet hazırlıklarının temel unsurlarından biri olmayı sürdürüyor.
Bhutan nüfusunun ve altyapısının önemli bir kısmı nehir vadilerinde yoğunlaşıyor. Bu konumlar, evleri, kamu tesislerini ve ulaşım güzergâhlarını yüksek kesimlerden akan suların önüne çıkarıyor. 2024 musonu sırasında şiddetli yağışlar da selleri ve heyelanları tetikleyerek halkın yerinden olmasına; evlerin, okulların ve sağlık tesislerinin zarar görmesine yol açtı.
Ülke ve bölgede anlatılan değişimlerin izini sürmeye yardımcı olan bazı tarihler şöyle:
- 2000: Bhutan buzullarının yüzde 14’ü göllerde sonlanıyordu; sonraki değerlendirmede bu oran yüzde 22’ye çıktı.
- 2019: Bhutan’daki en son buzul gölü taşkını Thorthormi buzul gölünden kaynaklandı.
- 2024: Asya, kayıtlardaki en sıcak yıllarından birini yaşarken Bhutan’da normal referans ortalamasının altında yağış görüldü; yıkıcı seller ve heyelanlar meydana geldi.
- 2035: COP29’da varılan iklim finansmanı anlaşması, gelişmekte olan ülkelere yıllık desteğin 300 milyar dolara çıkarılmasını hedefliyor.
Muson hem yetersiz yağış hem de yıkıcı seller getirebiliyor
Güney Asya musonu, Bhutan’ın yıllık yağışının yaklaşık yüzde 70’ini haziran-eylül döneminde getiriyor. Tarım ve su sistemleri bu mevsimsel kaynağa büyük ölçüde bağımlı; bu nedenle yağışın zamanlaması ve şiddetindeki değişimler özellikle yıkıcı olabiliyor.
Bhutan, 2024 musonunda ortalama 1.161 milimetre yağış aldı; bu miktar 1.269 milimetrelik normal referans ortalamasının altındaydı. Mevsimlik toplam daha düşük olmasına rağmen ülkede yollar kapandı, heyelanlar ve ani seller meydana geldi, gündelik yaşam ciddi ölçüde aksadı.
Mevsimlik yağış toplamı, farklı günleri ve yerleri tek bir rakamda birleştirir. Mevsim genelinde normalden az yağış görülse bile yağmurun kısa sürede yoğun şekilde düşmesi yıkıma yol açabilir. Şiddetli yağış dönemlerini kuraklığın izlemesi de su kaynaklarını daha az güvenilir hâle getiriyor.
Bhutan Ulusal Hidroloji ve Meteoroloji Merkezi (NCHM), yaklaşık 69 kaynağın ve 149 alt havzanın kuruduğunu, 1.586 su kaynağının daha kuruma sürecinde olduğunu bildirdi. Alt havzalar, daha büyük bir nehir sistemi içindeki küçük drenaj alanlarıdır.
Çiftçiler her iki yönden de baskı altında. Şiddetli yağışlar verimli toprağı aşındırabiliyor, ürünlere zarar verebiliyor ve topluluklara erişimi kesintiye uğratabiliyor. Kurak dönemlerde ise ekinler ve haneler için yeterli su kalmayabiliyor. Bu değişimler birlikte kırsal geçim kaynaklarını, ürün verimini ve gıda güvenliğini tehdit ediyor.
Su kaynaklarındaki belirsizlik elektrik üretimini de etkiliyor
Bhutan’ın elektriğinin yüzde 99’u hidroelektrikten sağlanıyor; elektrik ülkenin Hindistan’a yaptığı önemli ihracat kalemlerinden biri. Dolayısıyla nehir suları hem gündelik elektrik tüketimini hem de ülkenin başlıca gelir kaynaklarından birini destekliyor.
Buzullardan eriyen suyun azalması ve muson yağışlarının düzensizleşmesi nehir akışlarını bozarak elektrik üretimini ve ekonomiyi etkileyebilir. Aynı su sistemi hanelere, çiftliklere ve enerji üretimine hizmet ediyor; bu nedenle su arzındaki değişiklikler gündelik yaşamın birçok alanına aynı anda yansıyabiliyor.
Hükümet yeni hidroelektrik projelerini ve Hindistan ile Assam’la ortaklıkları değerlendiriyor. Nehirleri besleyen kaynaklar daha az öngörülebilir hâle gelirken bu planların uzun vadeli sürdürülebilirliği istikrarlı su kaynaklarına bağlı.
Başbakan Tshering Tobgay, buzulların geri çekilmesinin ve su kaynaklarının kurumasının Himalayalar’da yaşayan 240 milyon kişiyi ve aşağı havzalarda Himalaya nehirlerine bağımlı 1,6 milyar kişiyi tehlikeye attığı uyarısında bulundu. Bhutan’ın su kaynakları üzerindeki baskı, bölge genelindeki çok daha büyük bir kaygının parçası.
Tarım, sağlık ve yaban hayatı birbiriyle bağlantılı baskılarla karşı karşıya
Bhutan nüfusunun yarısından fazlası tarımda çalışıyor. Bu nedenle sıcaklık ve yağışlardaki değişimler ülke halkının büyük bir bölümünün geçim kaynaklarını etkileyebilir. Kuraklık, seller ve erozyonla verimli toprağın kaybolması ürün verimini tehdit ediyor.
Isınan koşullar, sıtma ve dang humması da dahil olmak üzere böceklerle yayılan hastalıkların daha yüksek rakımlara ulaşma riskini de artırıyor. Sağlık hizmetleri, sellerin ve heyelanların tesislerde ve ulaşım güzergâhlarında yol açabileceği fiziksel hasarın yanı sıra değişen risklerle de karşı karşıya.
İklim ve arazi kullanımındaki değişimler Bhutan’ın biyolojik çeşitliliğini baskı altına alıyor. Yaşam alanlarının değişmesi, yalnızca belirli bölgelerde bulunan bitki ve hayvan türlerini tehdit ederken orman yangını riski de artıyor.
Dağ ekosistemleri, çok daha uzak aşağı havzalardaki yerlerle bağlantılı. Aksamalar nehir sistemleri ve peyzajlar boyunca yayılarak Himalaya ormanlarından Bangladeş ve Hindistan’daki mangrovlara kadar ulaşabiliyor. Bu nedenle bir su havzasını korumak, hem içindeki topluluklar hem de daha uzakta bu havzanın sularından yararlananlar için önem taşıyor.
Bhutan uyum sağlıyor, ancak izleme ve kaynaklar yetersiz
Bhutan; afet yönetimi planlarını, sel ve buzul gölü uyarı sistemlerini, toplulukların yürüttüğü orman yangını yönetimini ve su koruma tedbirlerini hayata geçirdi. Bu çalışmalar, ülkeyi hâlihazırda etkileyen tehlikelerin yol açtığı zararları azaltmayı amaçlıyor.
Ulusal Uyum Eylem Programı (NAPA), kırılganlıkları belirliyor ve afet risk yönetimi, tatlı su kaynakları, iklim bilgisi hizmetleri, tarım, sağlık ve ormancılık alanlarındaki projelere öncelik veriyor. İklim bilgisi hizmetleri, gözlem ve tahminleri insanların ve kamu kurumlarının karar alırken kullanabileceği bilgilere dönüştürmeye yardımcı oluyor.
Bhutan’ın engebeli arazisinde buzulları ve gölleri izlemek zor. Eğitimli buzulbilimci eksikliği ve kısıtlı kaynaklar bu güçlüğü artırıyor. Maliyetler ve bakım zorlukları nedeniyle erken uyarı sistemleri yalnızca birkaç nehir havzasına kuruldu.
Bu çabaların genişletilmesi için uluslararası destek ve iklim finansmanı kritik önem taşıyor. Tehlikeli bir gölü izlemek, uyarı ekipmanlarını çalışır durumda tutmak ve toplulukları hazırlamak, ilk yatırımın yanı sıra sürekli kaynak gerektiriyor.
Bhutan ayrıca iklim baskılarına dayanıklı altyapıya, rüzgâr ve güneş enerjisine ve organik tarıma yatırım yapıyor. Hükümet kamuoyunu bilinçlendiriyor ve çevre yasalarını güçlendiriyor. Uluslararası alanda ise karbon nötr ülkelerden oluşan G-Zero ittifakına katıldı; daha fazla iklim finansmanı ve küresel eylem çağrısında bulunuyor.
Geniş Himalaya bölgesindeki buz rezervleri azalıyor
Bilimsel araştırmalar, Bhutan’daki buzul gerilemesini Himalayalar genelinde çok daha uzun süredir yaşanan bir değişimin parçası olarak ele alıyor. Himalaya buzulları, 400-700 yıl önce sona eren Küçük Buzul Çağı’ndan bu yana alanlarının en az yüzde 40’ını kaybetti. Son yıllarda buz kaybının hızı ise on kat arttı.
Bhutan’ın da yer aldığı Doğu Himalayalar, yükselen sıcaklıklar ve muson yağışlarındaki değişikliklerin etkisiyle en hızlı buzul gerilemelerinden bazılarını yaşıyor. Bölge, Dünya’nın neredeyse her yerinden daha hızlı ısınıyor.
Hindu Kuş, Karakurum ve Himalayalar’ı kapsayan geniş yüksek dağlık bölge, kutup bölgeleri dışındaki en büyük buzul rezervini barındırdığı için Üçüncü Kutup olarak biliniyor. Küresel ısınma 1,5°C ile sınırlansa bile Himalaya buzlarının üçte birinin yüzyılın sonuna kadar yok olması bekleniyor.
Brahmaputra ve Ganj nehirleri ile bunların kolları da dahil olmak üzere bu dağlık bölgeden doğan nehirler bir milyardan fazla insanın yaşamını destekliyor. Buzulların geri çekilmesi ve muson düzenindeki değişimler, Güney Asya’da tarım, elektrik ve gündelik ihtiyaçlar için kullanılan suyun güvenilirliğini tehdit ediyor.
Bu nedenle Bhutan’da eriyen buzların etkileri ülke sınırlarını aşıyor. Sorun, dağ topluluklarından aşağı havzalardaki yoğun nüfuslu bölgelere kadar uzanan ortak su kaynağının giderek daha az güvenilir hâle gelmesi.
Bölgesel iş birliği ve toplulukları korumanın maliyeti
Dağlardan Mangrovlara girişimi Bhutan, Nepal, Bangladeş ve Hindistan’da ormanları yeniden canlandırmayı, su havzalarını korumayı ve dayanıklılığı artırmayı amaçlıyor. Girişimin coğrafi kapsamı; dağlardaki su kaynakları, nehir havzaları ve kıyı ekosistemleri arasındaki bağlantıları yansıtıyor.
Uluslararası Entegre Dağ Kalkınma Merkezi (ICIMOD), üye ülkelerle birlikte afetler yaşanmadan önce harekete geçilmesi, doğayı koruma ve yeniden canlandırmaya dayalı çözümler ve toplulukların öncülük ettiği müdahaleler üzerinde çalışıyor. Bu yaklaşımlar, bölgesel eşgüdümü iklim risklerine açık yerlerde yürütülen uygulamalı çalışmalarla birleştiriyor.
ICIMOD Genel Direktörü Dr. Pema Gyamtsho, soruna çok az katkıda bulunan kırılgan toplulukların iklim etkilerine maruz kalmasındaki adaletsizliğe dikkat çekti. Adil dönüşümleri sağlamak ve kırılgan ekosistemleri korumak için bölgesel ve küresel ölçekte eşgüdümlü çaba çağrısı yaptı.
Buzullar da dahil olmak üzere gezegenin temel kaynaklarını korumak için harekete geçilebilecek son on yıla girildiği yönündeki uyarılar, bu çağrılara aciliyet kazandırıyor. Bhutan’ın ihtiyaçları arasında toplulukları sellerden korumak ve su, tarım ve enerji sistemlerini süregelen çevresel değişimlere hazırlamak yer alıyor.
COP29’da dünya liderleri, gelişmekte olan ülkelere sağlanan iklim finansmanını üç katına çıkararak 2035’e kadar yıllık 300 milyar dolara ulaştırma konusunda anlaştı. Bhutan ve diğer kırılgan ülkeler; uyum, emisyonları azaltma tedbirleri ve dayanıklılık oluşturma çalışmaları için daha fazla destek talep ediyor. Bhutan’ın uygulamaya dönük öncelikleri arasında daha güvenli vadiler, güvenilir su kaynakları ve nehir akışındaki değişimlere dayanabilecek bir elektrik sistemi bulunuyor.
Öne Çıkan Noktalar
- Asya, küresel ortalamanın neredeyse iki katı hızla ısınıyor; 2024, kayıtlardaki en sıcak yıllarından biri oldu.
- Bhutan’ın buzulları içme suyunu, tarımı ve hidroelektrik üretimini destekliyor; ancak hızla geri çekiliyor ve buzul cephelerindeki göller yaygınlaşıyor.
- Bhutan, 70 yılda 18 buzul gölü taşkını yaşadı ve 17 gölü potansiyel tehlike taşıyan göller olarak belirledi.
- 2024 musonunda normal referans ortalamasının altında yağış görülürken yıkıcı seller, heyelanlar ve aksamalar yaşandı.
- Yaklaşık 69 kaynak ve 149 alt havza kurudu; 1.586 su kaynağı daha kuruyor.
- Bhutan’ın elektriğinin yüzde 99’u hidroelektrikten sağlanıyor; bu durum ekonomiyi nehir akışındaki değişimlere açık bırakıyor.
- Bhutan’ın geniş ormanları ve karbon nötrlüğü, uyum, bölgesel iş birliği ve uluslararası finansman gerektiren artan iklim riskleriyle bir arada bulunuyor.
- COP29 anlaşması, gelişmekte olan ülkelere sağlanan yıllık iklim finansmanının 2035’e kadar 300 milyar dolara ulaşmasını hedefliyor.






