Dağlara yönelik program taslakta yer aldı, ancak önemli kararlar hâlâ açıkta
Nepal'in dağlara BM iklim müzakerelerinde kalıcı bir yer açma girişimi, Türkiye'nin Antalya kentinde kritik bir aşamaya ulaştı. COP31 başkanlığının 16 Kasım tarihli taslağının 31. ve 32. paragrafları, dağlara özel bir çalışma programı, COP gündeminde daimi bir madde ve 2027'deki COP32'de siyasi diyalog öneriyor.
İçindekiler
- Dağlara yönelik program taslakta yer aldı, ancak önemli kararlar hâlâ açıkta
- İlk öneri nasıl değişti?
- Önerilen program neler yapacak?
- Nepal daha güçlü taahhütler istiyor
- Dağlardaki riskler neden nehirlerin aşağı kesimlerine kadar ulaşıyor?
- Sel felaketi mağdurlarının önünde çok daha uzun bir bekleyiş var
- Küçük bir fon, birbiriyle yarışan taleplerle karşı karşıya
- Uyum finansmanında da büyük bir açık var
- Son hamle siyasi uzlaşmaya bağlı
- Öne Çıkanlar
Öneriler, konferansın 9 Kasım'da Nepal, Bhutan ve Kırgızistan'ın talep ettiği ayrı dağ gündem maddesi olmadan resmî gündemini kabul etmesinin ardından geldi. Nepal şimdi müzakerecilerden önerilen programın ne yapacağını, nasıl işleyeceğini ve dağ topluluklarının finansmana nasıl erişeceğini belirlemelerini istiyor.
Bhote Koshi–Trishuli sellerinin ardından toparlanmaya çalışan topluluklar için riskler çok yakın. Nepal, Kayıp ve Zararların Karşılanması Fonu aracılığıyla toparlanma çalışmaları için 20 milyon dolar, işletme giderleri içinse 1,6 milyon dolar belirledi. Tarım, Orman ve Çevre Bakanı Gita Chaudhary'nin danışmanı Avishek Shrestha, yeniden inşa ihtiyaçlarının yaklaşık 4,7 milyar dolar olduğunu söylüyor.
COP31'in 20 Kasım'da sona ermesi planlanırken Nepal, yaygın olarak kapanış kararı adı verilen nihai genel anlaşmanın bilimsel araştırmaları, düzenli siyasi görüşmeleri ve uygulamaya dönük mali desteği birbiriyle ilişkilendirmesini istiyor.
Nepal Dışişleri Bakanı Shishir Khanal, iklim görüşmelerinde yaptığı açıklamada görevi şöyle tanımladı:
Afetin ardından büyük bir dayanışma gördük. Şimdi bu dayanışmayı sisteme dahil etme zamanı.
İlk öneri nasıl değişti?
Nepal ve Bhutan, konferansın taslak içtüzüğünün 12. kuralı kapsamında önerilerini 29 Ekim'de sundu. Önerinin "Dağlarda 1,5°C Isınma" başlığı, talebin merkezine sıcaklık risklerini koyuyordu.
Sunumda birbiriyle bağlantılı dört önlem talep edildi: dağlardaki ısınmaya ilişkin araştırma, üst düzey siyasi liderlerin katıldığı yıllık diyalog, özel bir çalışma programı ve uyum, iklim finansmanı ile kayıp ve zarar mekanizmalarında dağlara yönelik açık öncelikler.
Kırgızistan da benzer bir girişim sundu ve ülkeler birlikte hareket etti. Bazı hükümetler, 1,5°C'ye yapılan atfın daha ağır yükümlülükler getirdiği yorumunu yaptı. Öneri sahipleri, daha kapsamlı olan "dağlar ve iklim değişikliğiyle ilgili konular" başlığını kabul etti.
Başkanlık daha sonra istişareleri sürdürmeyi kabul etti. Shrestha, Nepal'in önerisini gündemde tutmayı başardığını ve nihai kararda daha güçlü ifadeler için çalışmayı sürdüreceğini söyledi.
Müzakerelerdeki başlıca adımlar şöyle:
- 29 Ekim: Nepal ve Bhutan dağ önerilerini sunuyor.
- 9 Kasım: COP31 açılıyor ve ayrı bir dağ gündem maddesi olmadan gündemini kabul ediyor.
- 14 Kasım: Nepal, Bhutan ve Kırgızistan; bilim, erken uyarı, hazırlık ve dağ göstergelerini kapsayan ek öneriler sunuyor.
- 15 Kasım: Bakan Gita Chaudhary, Avustralya'dan Chris Bowen ve Türkiye'den Murat Kurum'la görüşüyor.
- 16 Kasım: Başkanlık, dağlara yönelik program ve gelecekteki diyaloglara ilişkin öneriler içeren bir taslak yayımlıyor.
- 20 Kasım: Konferansın sona ermesi planlanıyor.
Önerilen program neler yapacak?
Başkanlık taslağının 31. paragrafı, dağlık bölgelerin ve buzullara bağımlı toplulukların kırılganlığını kabul ediyor. Bilimsel anlayışı geliştirmeye, iklim etkilerini değerlendirmeye ve uyum ile afet riskinin azaltılmasını güçlendirmeye yönelik çalışmalar öneriyor.
Paragraf, Bilimsel ve Teknolojik Danışma Yardımcı Organı'ndan, gelecekteki bir COP'ta değerlendirilmek üzere taslak program kararı önermesini istiyor. SBSTA olarak bilinen bu organ, iklim müzakerecilerinin bilimsel ve teknolojik bilgileri politika önerilerine dönüştürmesine yardımcı olan teknik bir birim.
Aynı paragraf, COP gündeminde daimi bir madde ve COP32'de üst düzey siyasi liderlerin katılacağı bir diyalog öneriyor. Daimi bir madde, ülkelerin her yıl yeni bir gündem açılması talebinde bulunması yerine dağlarla ilgili konuları düzenli olarak müzakere etmesine olanak tanır.
32. paragraf, dağ diyaloglarının sürdürülmesini destekliyor ve birbirini izleyen COP başkanlıkları döneminde düzenli siyasi görüşmeler yapılmasını teşvik ediyor. İklim eylemine yön vermesi gerekenlerin arasında dağ ülkelerini, Yerli Halkları ve yerel toplulukları sayıyor.
Nepal daha güçlü taahhütler istiyor
Nepal, programın kapsamı ve işleyişine ilişkin düzenlemelerin nihai karara yazılmasını istiyor. Ayrıca dağ diyaloglarının bu programın kapsamına alınmasını ve uygulamayı ilerletebilecek düzenli bir siyasi forum oluşturulmasını talep ediyor.
14 Kasım tarihli önerilerde daha güçlü bilimsel değerlendirmeler, erken uyarı sistemleri, afetlere hazırlık ve dağ koşullarına özel göstergeler talep edildi. Göstergeler, toplulukların uyarı alıp alamadığı veya temel su kaynaklarının güvenliğinin artıp artmadığı gibi ilerlemeyi izlemekte kullanılan pratik ölçütlerdir.
Başkanlık taslağı bu taleplerin birçoğunu açıkta bırakıyor. Taslakta, 1,5°C ısınmanın ve sıcaklıkların bu eşiği geçici olarak aşmasının dağlar üzerindeki sonuçlarına odaklanan açık bir araştırma süreci bulunmuyor. Eşik aşımı, küresel sıcaklıkların daha sonra bu seviyenin altına düşmeden önce bir ısınma eşiğinin üzerine çıkması anlamına geliyor.
Taslak ayrıca uyum, finansman ve kayıp ve zarar mekanizmalarında dağ önceliklerine yönelik özel düzenlemeleri sonraki müzakerelere bırakıyor. Nepal, araştırmaların ve diyaloğun kaynaklarla ilgili kararlara dönüşmesini sağlamak için bu bağlantıların açıkça kurulmasını istiyor.
Uyum, örneğin daha güvenli altyapı ve sel uyarıları aracılığıyla değişen koşullara hazırlanmak ve zararı azaltmak anlamına geliyor. Kayıp ve zarar finansmanı, toplulukların hâlihazırda maruz kaldığı veya kaçınamadığı zararları karşılamayı amaçlıyor. Nepal her iki ihtiyaca da dikkat çekiyor.
Dağlardaki riskler neden nehirlerin aşağı kesimlerine kadar ulaşıyor?
Buzulların geri çekilmesi, dağ yamaçlarının istikrarsızlaşması, su kaynaklarının tehdit altında olması ve buzul gölü taşkınları, üç ülkenin önerilerinin temelini oluşturuyor. Buzul gölü taşkını, buzul gölünde biriken suyun aniden boşalmasıyla meydana geliyor; bu sırada buz, kaya ve enkaz akıntıyla aşağı kesimlere taşınabiliyor.
Uluslararası Entegre Dağ Kalkınma Merkezi'ne göre Hindu Kuş Himalaya bölgesindeki kar ve buzullar, yaklaşık 2 milyar insanın içme suyu, tarım ve elektrik için bağımlı olduğu nehirleri besliyor.
Nepal'in önerdiği Sagarmatha'dan Denize ortaklığı, dağlardaki bu değişimleri daha aşağı kesimlerdeki nehir sistemleri, tarım, enerji ve ekosistemlerle ilişkilendiriyor. Girişimin diplomatik amacı, risklerin ortak su sistemleri boyunca nasıl yayıldığını göstererek dağ ülkelerinin ötesinde destek sağlamak.
Uluslararası Kriyosfer İklim Girişimi Direktörü Pam Pearson, COP31'de kar ve buzun hızla yok olabileceği, toparlanmanın ise yüzyıllar ya da binyıllar alabileceği uyarısında bulundu. Kriyosfer; buzullar, kar ve donmuş zemin dâhil olmak üzere Dünya'nın donmuş bölümüdür.
"Buzun erime noktasıyla müzakere edemezsiniz," dedi Pearson.
Nepal, araştırma kurumları arasındaki işbirliğiyle başlayacak sınır ötesi uyarılar konusunda Hindistan ve Çin'le önerilen bir girişimi görüştü. Çin, Nepal'in dağ gündemini destekledi ve Nepal, Hindistan'la daha fazla görüşme yapmayı planladı.
Başkanlık taslağının 47. ve 48. paragrafları da birden fazla tehlikeye yönelik uyarıları ve 2027'ye kadar herkesin erken uyarı sistemlerine erişmesini amaçlayan BM hedefini destekliyor. Tehlikeli göllerin veya istikrarsız yamaçların aşağısındaki yerleşimlerde daha hızlı bilgi paylaşımı, insanları tehlikeden uzaklaştırmak için daha fazla zaman sağlayabilir.
Sel felaketi mağdurlarının önünde çok daha uzun bir bekleyiş var
Nuwakot ve çevresinde ağustos ayındaki sel, evleri, tarım arazilerini ve köprüleri yıktı; toplulukları geçici barınaklara ve bağışlanan malzemelere bağımlı hâle getirdi. Binlerce kişinin öldüğü veya kaybolduğu bildirildi.
Yıkımın ortasında yaşayan 18 yaşındaki hidroelektrik santral işçisi Lakchin Bahadur Tamang, yardımların tükenmesiyle ilgili kaygısını şöyle dile getirdi:
Bu yardım kuruluşları ve destek olan insanlar gittikten sonra, yeterli içme suyumuz bile olmadan çaresiz kalacağımızdan korkuyorum.
Shrestha, Nepal'in 21,6 milyon dolarlık fon paketinin alındığını; bunun 20 milyon dolarının çalışmalar, 1,6 milyon dolarının ise işletme giderleri için ayrıldığını söyledi. Finansman süreci, resmî bir teklif ve yönetim kurulunun nihai onayını gerektiren bir taahhüt olarak da tanımlandı. Ödemelerin ne zaman yapılacağı açıklanmadı.
Nepal hükümeti teklifini hazırlamaya başladı ve projeler ile finansman konusunda bakanlıklar ve diğer paydaşlarla istişarelerde bulunmayı planlıyor.
Shrestha, yeniden inşa ihtiyaçlarının gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 20'sine karşılık gelen 4,7 milyar dolar olduğunu tahmin ediyor. Khanal, yeniden inşa maliyetini ekonominin yaklaşık onda biri olarak ifade ederken, bir başka tahminde afet kaynaklı kayıplar 4,3 milyar dolar olarak hesaplanıyor. Shrestha'nın yeniden inşa tahmini esas alındığında, çalışmalar için ayrılan 20 milyon dolar ihtiyacın yaklaşık yüzde 0,43'ünü karşılıyor.
Küçük bir fon, birbiriyle yarışan taleplerle karşı karşıya
Kayıp ve Zararların Karşılanması Fonu, iklim etkileri yaşayan kırılgan gelişmekte olan ülkelere destek olmak amacıyla 2022'de kuruldu. Nepal'in deneyimi iki sorunu öne çıkarıyor: mevcut kaynak miktarı ve bu kaynaklara erişmek için gereken süre.
Shrestha, yaklaşık 800 milyon dolarlık taahhüdün bulunduğunu, bunun da yaklaşık 400 milyon dolarının alındığını belirtti. Zirvede dolaşıma giren diğer rakamlara göre taahhütler yaklaşık 822 milyon dolar, talepler 2,8 milyar dolar, sağlanan finansman ise yaklaşık 342 milyon dolar düzeyinde.
Başka bir hesaplamada taahhütlerin 1,3 milyar doları aştığı, 184 destek talebinin ise yaklaşık 1,6 milyar dolar tuttuğu belirtildi. Fonun yönetim kurulunun aralık ayında yeni talepleri değerlendirmesi bekleniyor. Bu toplamlar, katkılar ve onaylar sürerken fonun ciddi bir taleple karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
Nepal heyeti üyesi ve COP'ta en az gelişmiş ülkelerin başdanışmanı Manjeet Dhaka, ilk yanıtı memnuniyetle karşılarken daha fazla kaynak çağrısında bulundu:
Kaynakların ölçeği büyümeli.
Stockholm Çevre Enstitüsü, gelir düzeyi daha düşük ülkelerin 2050'ye kadar yıllık 400 milyar ila 580 milyar dolarlık kayıp ve zarar finansmanına ihtiyaç duyabileceğini tahmin ediyor. Nepal, afet sonrasında geri ödeme yükümlülüklerini artıran krediler yerine hibelerin tercih edildiği, erişilebilir, zamanında sağlanan ve uygun maliyetli finansman talep ediyor.
Uyum finansmanında da büyük bir açık var
Gelişmekte olan ülkeler, COP29'da Bakü'de kabul edilen iklim finansmanı hedefinin yerine getirilmesini istiyor: 2035'e kadar yılda 300 milyar dolar ve bunun yanı sıra aynı tarihe kadar yıllık 1,3 trilyon doları harekete geçirmeye yönelik daha kapsamlı bir çaba. Nepal, uyum finansmanını üç katına çıkarma taahhüdünün nasıl yerine getirileceğine ilişkin net düzenlemeler de istiyor.
COP31 başkanlığının taslağı, 2035'e kadar en az 120 milyar dolarlık uyum finansmanı öneriyor. Gelişmekte olan ülkelerin yıllık uyum ihtiyaçlarının o yıl yaklaşık 305 milyar dolara ulaşacağı tahmin edilirken, uluslararası kamu kaynaklarından sağlanan uyum finansmanı 2024'te 28 milyar ila 32 milyar dolar düzeyindeydi.
Önerilen 120 milyar dolar, tahmin edilen 305 milyar dolarlık ihtiyacın yaklaşık yüzde 39'una karşılık geliyor ve yılda 185 milyar dolarlık bir açık bırakıyor. Bu miktar ayrıca 2024'teki kamu finansmanı düzeyinin yaklaşık dört katı.
99. paragraf, bulguların 2027'de COP32'de sunulması planlanan Antalya'dan Addis Ababa'ya Uyum ve Dirençlilik Finansmanı Yol Haritası'nı öneriyor. Yol haritasının amacı, finansman ve erişim konusunda yeni yaklaşımlar da dâhil olmak üzere öngörülebilir kamu kaynaklarını belirlemek.
98. paragraf, çok taraflı kalkınma bankalarının iklim finansmanında yüzde 21'lik artışa işaret ediyor. Paragrafta, bu bankaların 2030'a kadar düşük ve orta gelirli ekonomilere yılda 120 milyar dolar sağlama ve buna ek olarak 65 milyar dolarlık özel yatırımı harekete geçirme yönündeki ayrı hedefleri hatırlatılıyor.
Shrestha, iklim finansmanı taahhütlerinin uygulamada yetersiz kaldığını savunuyor. Fosil yakıt sübvansiyonlarından ve askerî harcamalardan kaynakların başka alanlara aktarılması çağrısında da bulundu.
Son hamle siyasi uzlaşmaya bağlı
Bakan Chaudhary'nin 15 Kasım'da Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen ve Türkiye'den Murat Kurum'la yaptığı görüşmeler, Nepal'in daha güçlü bir metin sağlama çabasının parçasıydı. Shrestha, ikili görüşmelerin dağ önerilerinin ilerlemesine katkıda bulunduğunu söyledi.
Nepal ayrıca G77 ve Çin'e, En Az Gelişmiş Ülkeler grubuna, Afrika Grubu'na, Arap Grubu'na ve Avrupa ülkelerine başvurdu. Heyet, Shrestha'nın dağların meselelerinin savunucusu olarak nitelendirdiği BM Genel Sekreteri António Guterres'le görüştü.
BM iklim kararları genellikle uzlaşmaya dayanıyor; bu da itirazların anlaşmayı geciktirebileceği anlamına geliyor. Nepal, önerisi desteklenmezse usulüne ilişkin bir itiraz dile getirerek genel kurul oturumunu kesintiye uğratabileceği uyarısında bulunmuştu.
Dağlara ilişkin müzakereler; finansman, uyum önlemleri ve fosil yakıtlardan uzaklaşma konularında çözüme kavuşmamış anlaşmazlıkların yanında sürüyor. Nepal, nihai kapanış kararının dağlara yönelik programı tanımlamasını, diyalogları bu programın kapsamına almasını ve düzenli siyasi gözetim oluşturmasını istiyor.
Dağlara ilişkin bir sonraki görüşmelerin, Haziran 2027 ve Haziran 2028'de Bonn'da düzenlenecek SB66 ve SB68 yardımcı organ oturumlarında yapılması planlanıyor. Nepal'in acil hedefi, Antalya'dan bu görüşmelere açık bir amaç kazandıran ve etkilenen topluluklar için atılacak adımlarla bağlantı kuran, üzerinde anlaşılmış bir çerçeveyle ayrılmak.
Öne Çıkanlar
- Nepal, Bhutan ve Kırgızistan, 9 Kasım'da COP31 gündemine ayrı bir dağ maddesi eklenmesini sağlayamadı.
- 16 Kasım tarihli taslak, dağlara yönelik bir çalışma programı, daimi gündem maddesi ve COP32'de siyasi diyalog öneriyor.
- Nepal daha açık bilimsel görevler, işleyiş kuralları ve finansman, uyum ile kayıp ve zarar bağlantıları istiyor.
- Toparlanma çalışmaları için ayrılan 20 milyon dolar, Shrestha'nın 4,7 milyar dolarlık yeniden inşa tahmininin yaklaşık yüzde 0,43'üne karşılık geliyor.
- Nepal'e sağlanacak finansman için hâlâ teklif ve onay adımlarının tamamlanması gerekiyor; ödeme tarihi açıklanmadı.
- COP31'in 20 Kasım'da sona ermesi planlanıyor. Dağlara ilişkin diğer diyalogların Haziran 2027 ve Haziran 2028'de yapılması öngörülüyor.






