Kayıplar artarken kıta daha da ısınıyor
Asya, 2024'te kayıtlardaki en sıcak ya da en sıcak ikinci yılını yaşadı. Ortalama sıcaklıklar, 1991–2020 ortalamasının 1.04°C (1.87°F) üzerine çıktı. Kıta genelinde aşırı sıcaklar, yıkıcı seller, kuraklık ve eriyen buzullar; yaşamları, gıda tedarikini ve su kaynaklarını giderek daha fazla baskı altına alıyor.
İçindekiler
- Kayıplar artarken kıta daha da ısınıyor
- Asya neden bu kadar hızlı ısınıyor?
- Sıcaklık rekorları bölge geneline yayılıyor
- Seller, kuraklık ve ölümcül bir kasırga
- Dağlardaki buz kaybı su kaynaklarını tehdit ediyor
- Isınan okyanuslar ve yükselen denizler
- Pasifik adaları sel ve yer değiştirme riskiyle karşı karşıya
- Afetler ekonomik ve gıda baskısını artırıyor
- Sağlık riskleri sıcak çarpmasının ötesine geçiyor
- Uyarılar işe yarıyor, ancak hizmetler eşit dağılmıyor
- Emisyonları azaltmak ve uyum sağlamak farklı ihtiyaçlara yanıt veriyor
- Öne Çıkanlar
Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), Asya'da İklimin Durumu 2024 raporunda, Asya'nın küresel ortalamanın neredeyse iki katı hızla ısındığını belirtiyor. 1991–2024 arasındaki ısınma eğilimi de 1961–1990 arasındaki önceki 30 yılın eğiliminin neredeyse iki katı oldu.
Dünya nüfusunun yarısından fazlası Asya'da yaşıyor. Bu nedenle hızlanan ısınma gündelik hayatın pek çok alanını etkiliyor: insanların çalıştığı koşulları, tarım için kullanılabilir su miktarını, konutların güvenliğini ve afetler sırasında sağlık hizmetlerinin müdahale kapasitesini. Zararın boyutu şimdiden milyarlarca dolara ulaşıyor; etkileri Himalayalar'dan kıyı topluluklarına ve Pasifik adalarına kadar uzanıyor.
1.04°C'lik sıcaklık farkı, yakın dönem koşullarını karşılaştırmak için kullanılan 1991–2020 referans dönemine göre hesaplanıyor. Isınma hızı ise sıcaklıkların zaman içinde ne kadar hızlı değiştiğini gösteriyor. Bu iki ölçüm birlikte hem olağanüstü sıcak bir yılı hem de sıcaklıklardaki kalıcı artışı ortaya koyuyor.
Asya neden bu kadar hızlı ısınıyor?
Asya, ekvatordan Arktik'e uzanıyor ve çok geniş bir kara kütlesini kapsıyor. Karalar, ısı kapasitesi daha düşük olduğu, yani sıcaklıklarını artırmak için daha az enerji gerektiği için okyanus sularından daha hızlı ısınıyor. Ayrıca ısıyı okyanuslar kadar eşit dağıtmıyor. Gezegen ısındıkça bu fiziksel farklılıklar, Asya üzerindeki sıcaklıkların neden bu kadar hızlı yükseldiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Bölgenin büyük bölümünü çevreleyen Hint ve Pasifik okyanusları da ısınıyor. WMO raporuna göre Asya'da deniz yüzeyi sıcaklıkları her on yılda 0.24°C artarken küresel ortalamadaki artış her on yılda 0.13°C. Bölgedeki artış hızı, küresel rakamın neredeyse iki katı.
Daha sıcak denizler deniz seviyesini yükseltiyor ve deniz sıcak hava dalgalarının, yani okyanus sıcaklıklarının alışılmadık biçimde uzun süre yüksek kaldığı dönemlerin, daha şiddetli ve sık yaşanmasına zemin hazırlıyor. Bu koşullar deniz ekosistemlerine zarar veriyor ve kıyı topluluklarının üzerindeki baskıyı artırıyor. Dolayısıyla Asya'nın iklim riskleri hem karadaki hem de denizdeki değişimlerden kaynaklanıyor; her ikisi de geçim kaynaklarını ve doğal sistemleri etkiliyor.
Sıcaklık rekorları bölge geneline yayılıyor
Japonya, 2024'te kayıtlardaki en sıcak yılını yaşadı ve yalnızca bir yıl önce kırılan rekoru aştı. Japonya, Güney Kore ve Çin'in de aralarında bulunduğu Doğu Asya'da, nisan-kasım dönemindeki aylık ortalama sıcaklıklar rekor seviyelere ulaştı.
Myanmar, nisan ayında 48.2°C (118.7°F) ile ulusal sıcaklık rekoru kırdı. Hindistan'ın bazı bölgelerinde sıcaklıklar 44°C'yi (111°F) aştı ve sıcaklarla bağlantılı yüzlerce kişi hayatını kaybetti. Yıl boyunca Asya'nın büyük bölümünü uzun süreli ve şiddetli sıcak hava dalgaları etkiledi.
WMO raporuna göre sıcak hava dalgaları, dünya genelinde aşırı hava olaylarının en ölümcül türü ve her yıl yaklaşık yarım milyon kişinin ölümüne yol açıyor. Asya'da giderek daha sık ve şiddetli görülen aşırı hava olayları, iklim değişikliğinin yol açtığı daha geniş örüntünün bir parçası. İnsanlar hem sıcakların vücut üzerindeki etkileriyle hem de altyapının yetersizlikleriyle mücadele ederken sıcaklara bağlı can kayıpları artıyor.
Aşırı sıcaklar, vücudun sıcaklığını düzenlemesini zorlaştırıyor. Bu süreç aksadığında sıcak çarpması ve başka hastalıklar görülebiliyor. Yaşlılar, çocuklar ve mevcut sağlık sorunları bulunan kişiler daha büyük risk altında. Sıcaklar topluluklar için pratik bir sorun da yaratıyor: insanları korumak için uzun süre tehlikeli seviyelerde seyreden sıcaklıklarda işleyebilen sağlık hizmetleri ve altyapı gerekiyor.
Seller, kuraklık ve ölümcül bir kasırga
Yagi Tropikal Siklonu, 2024'te Vietnam, Filipinler, Laos, Tayland, Myanmar ve Çin'i vurdu. Binden fazla kişi hayatını kaybetti, yüz binlerce bina yıkıldı. Bu yıkım, fırtınaların, şiddetli yağışların ve heyelanların büyük can kayıplarına ve ekonomik zarara yol açtığı bir yılın parçasıydı.
Hindistan'ın güneyindeki Kerala eyaletinde temmuz ayında aşırı yağış görüldü ve 350'den fazla kişi hayatını kaybetti. Nepal'de eylül ayında rekor düzeyde yağışın ardından şiddetli seller meydana geldi; en az 246 kişi öldü ve 94 milyon ABD dolarını aşan zarar oluştu.
Çin ise suyla ilgili başka bir sorunla karşılaştı. Kuraklık yaklaşık 4.8 milyon kişiyi etkiledi, 335,000 hektardan fazla alanda ürünleri mahvetti ve 400 milyon ABD dolarını aşan doğrudan ekonomik kayba yol açtı. Su ister aşırı miktarda gelsin ister ihtiyaç duyulduğunda gelmesin, çiftlikler ve topluluklar ağır kayıplarla karşılaşabiliyor.
Yıl boyunca yaşananlar, bu baskıların farklı mevsim ve yerlerde nasıl ortaya çıktığını gösteriyor:
- Nisan 2024: Myanmar'da 48.2°C ile ulusal sıcaklık rekoru kırıldı.
- Nisan-kasım 2024: Doğu Asya'da aylık ortalama sıcaklıklar rekor seviyelere ulaştı.
- Temmuz 2024: Kerala'daki aşırı yağış 350'den fazla kişinin ölümüne yol açtı.
- Eylül 2024: Nepal'de rekor yağış ve şiddetli seller en az 246 kişinin ölümüne neden oldu.
- 2024 boyunca: Yagi altı ülkede geniş çaplı yıkıma yol açarken Çin'deki kuraklık ürünlere ve geçim kaynaklarına zarar verdi.
Dağlardaki buz kaybı su kaynaklarını tehdit ediyor
Asya'nın yüksek dağlık bölgeleri, kutup bölgeleri dışında dünyanın en büyük buz hacmini barındırıyor. Bu nedenle bölgeye Üçüncü Kutup adı veriliyor. Kışın kar yağışının azalması ve yazın aşırı sıcakların birleşmesiyle Himalayalar ve Tanrı Dağları'ndaki buzullar geri çekiliyor.
Bölgedeki izlenen 24 buzuldan 23'ü 2023–2024 döneminde kütle kaybetti. Buzullar biriken karla büyür, erimeyle küçülür. Kayıplar kazanımları aştığında depolanmış buz miktarı azalır. İzleme verileri, gözlemlenen buzullar arasında bu kaybın ne kadar yaygın olduğunu gösteriyor.
Eriyen buzlar, buzul göllerinin taşmasıyla oluşan ani sel riskini de artırıyor. Buzulların yakınındaki göllerde biriken su aniden boşalabilir ve aşağı kesimlerde yıkıcı sellere yol açabilir. Bu nedenle dağların aşağısındaki topluluklar, bir yandan çok hızlı boşalan suların oluşturduğu yakın tehlikeyle, diğer yandan buz rezervlerinin azalmasının uzun vadeli tehdidiyle karşı karşıya.
Yüz milyonlarca kişi içme suyu, tarım ve hidroelektrik enerji için buzul erimesiyle beslenen nehirlere bağımlı. Buzulların geri çekilmesi, bu kaynakların gelecekteki kullanılabilirliğini tehdit ediyor. Özellikle hanelerin, tarımın ve elektrik üretiminin aynı nehirlere bağlı olduğu yerlerde, su kaynaklarının daha az güvenilir hale gelmesi yerinden edilme ve çatışma riskini artırabiliyor.
Isınan okyanuslar ve yükselen denizler
2024'te Asya'yı çevreleyen okyanusların yaklaşık 15 milyon kilometrekarelik bölümünde şiddetli, çok şiddetli ya da aşırı yoğunlukta deniz sıcak hava dalgaları görüldü. İlk değerlendirmede bu alan, dünya okyanus yüzeyinin yaklaşık onda biri olarak tanımlanıyor. Eşi görülmemiş ısınma deniz seviyelerini yükseltiyor, okyanus akıntılarını değiştiriyor ve deniz ekosistemlerini bozuyor.
Asya'nın Pasifik ve Hint okyanusu kıyılarında deniz seviyesi, küresel ortalamadan daha hızlı yükseliyor. Sıcak su daha fazla hacim kaplarken eriyen buzlar da okyanuslara su ekliyor. Kıyı toplulukları için deniz seviyesinin daha yüksek bir noktadan başlaması, kıyı şeritleri, yerleşimler ve tatlı su kaynakları üzerindeki baskıyı artırıyor.
Bangladeş, Çin, Hindistan ve Pasifik ada ülkeleri deniz seviyesinin yükselmesine karşı özellikle savunmasız yerler arasında. Yaklaşık 900 milyon kişi ciddi risk altındaki bölgelerde yaşıyor. Dünya Ekonomik Forumu'nun Global Risks Report 2025 raporunda deniz seviyesinin yükselmesi, önümüzdeki on yılda dünyayı bekleyen başlıca tehditlerden biri olarak gösteriliyor.
Bu değişiklikler, açık denizlerdeki koşulları karadaki yaşamla ilişkilendiriyor. Deniz sıcak hava dalgaları kıyı geçim kaynaklarının dayandığı ekosistemlere zarar verirken yükselen denizler evleri ve hizmetleri tehdit ediyor. Isınma sürdükçe topluluklar her iki baskıyla da mücadele etmek zorunda kalıyor.
Pasifik adaları sel ve yer değiştirme riskiyle karşı karşıya
Tuvalu, Kiribati ve Fiji'de kıyı selleri, kıyı çizgisinin gerilemesi ve tuzlu suyun tatlı su kaynaklarına karışması şimdiden önemli ölçüde arttı. Fiji de dahil bazı yerlerde köylerin tamamı daha güvenli bölgelere taşındı.
Haberde ele alınan alçak ada bölgelerinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği yalnızca bir ila iki metre. Bu da onları okyanus seviyesindeki küçük artışlara bile karşı özellikle savunmasız kılıyor. Tuzlu suyun tatlı su kaynaklarına karışması başka bir sorun yaratıyor: evler ayakta kalsa bile içme ve gündelik kullanım için gereken suya erişmek zorlaşabiliyor.
WMO'ya göre batı tropikal Pasifik'in bazı kesimlerinde deniz seviyesi 1993'ten bu yana 10–15 santimetre yükseldi; bu, küresel ortalamanın neredeyse iki katı. Tahminler, sera gazı salımları kontrol altına alınsa bile önümüzdeki 30 yılda 15 santimetre daha yükseliş olacağını gösteriyor.
Yer değiştirme, bu ölçümlerin aileler için ne anlama gelebileceğini ortaya koyuyor. Yükselen denizler toplulukları yerleşik evlerini bırakıp başka yerlerde yeniden yaşam kurmaya zorlayabilir. Adalar ve alçak kıyı bölgeleri için tatlı su kaynaklarını korumak, yerleşim planlaması yapmak ve insanların nerelerde güvenle yaşayabileceğine karar vermek şimdiden pratik birer mesele.
Afetler ekonomik ve gıda baskısını artırıyor
WMO'ya göre Asya, 2023'te hava olayları, iklim ve suyla bağlantılı afetlerden dünyada en fazla etkilenen bölge oldu. O yıl 79 afet bildirildi; 2,000'den fazla kişi hayatını kaybetti ve dokuz milyon kişi doğrudan etkilendi.
Bildirilen can kayıplarının ve ekonomik zararların en büyük bölümüne seller ve fırtınalar yol açarken sıcak hava dalgalarının etkileri de ağırlaştı. Aşırı hava olayları bölge genelinde altyapıyı tahrip etti, ekonomik faaliyetleri aksattı ve milyarlarca dolarlık zarara neden oldu.
Tarım özellikle savunmasız; çünkü ürünler uygun sıcaklıklara ve doğru zamanda yeterli suya ihtiyaç duyuyor. Sıcak hava dalgaları, kuraklık ve seller üretimi azaltabilir ya da hasadı yok ederek yüz milyonlarca kişinin gıda güvenliğini tehdit edebilir. Altyapının zarar görmesi ve geçim kaynaklarının kesintiye uğraması, yeterli gıdaya erişmekte zaten zorlanan hanelerin üzerindeki yükü artırıyor.
Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı, 2020'de çoğunluğu Afrika ve Asya'da olmak üzere 770 milyon kişinin açlık çektiğini bildiriyor. İklim şokları gıda sistemlerini aksatarak, ürün verimini düşürerek ve gıda kaynaklı hastalıkları daha sık hale getirerek bu sorunu ağırlaştırıyor. Sonuçlar çiftliklerin ötesine uzanıyor ve tarıma bağlı insanların sağlığını ve mali güvenliğini etkiliyor.
Sağlık riskleri sıcak çarpmasının ötesine geçiyor
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), 2030-2050 yılları arasında yalnızca yetersiz beslenme, sıtma, ishal ve sıcak stresi nedeniyle her yıl yaklaşık 250,000 kişinin daha hayatını kaybedeceğini öngörüyor. Sağlık altyapısı zayıf olan ülkeler, çoğunlukla gelişmekte olan ülkeler, yardım olmadan bu sorunlarla baş etmekte en çok zorlanacak ülkeler.
Sıcak hava dalgaları, son 20 yılda 65 yaş üstü kişiler arasında sıcaklarla bağlantılı ölümlerin yüzde 70 artmasına şimdiden katkıda bulundu. Sıcaklıklar vücudun kendini soğutma kapasitesini aştığında yaşlılar, çocuklar ve mevcut hastalıkları bulunanlar özellikle savunmasız kalıyor.
Seller ve fırtınalar, kirlenmiş suyla yayılan ya da böcekler ve diğer canlılar tarafından taşınan hastalıkların salgınlarına yol açabilir. Kuraklık, gıda ve temiz su kıtlığını ağırlaştırabilir. Bu yollar, iklim kaynaklı bir afetin acil durum sona erdikten sonra da sağlığa zarar vermeyi nasıl sürdürebileceğini açıklıyor.
Yerinden edilme ve afetler ruh sağlığını da etkileyerek travmatik olayların ardından kaygı, depresyon ve strese yol açabiliyor. Bu nedenle sağlık hizmetleri, sıcak hava dalgaları sırasında acil müdahaleden evleri, geçim kaynakları ya da toplulukları zarar gören kişilere desteğe kadar geniş bir yelpazede ihtiyaçlarla karşı karşıya.
Uyarılar işe yarıyor, ancak hizmetler eşit dağılmıyor
Nepal'in sel erken uyarı sistemlerine yaptığı yatırımlar, Eylül 2024'teki rekor seller sırasında toplulukların tahliyeye hazırlanmasına yardımcı oldu ve can kayıplarını azalttı. WMO raporunda erken uyarılar ve afet öncesinde alınan önlemler, hayat kurtarmanın ve geçim kaynaklarını korumanın yolları arasında gösteriliyor.
Uyarı sistemi, olası bir tehlikeye ilişkin bilgiyi harekete geçmek için kullanılabilecek zamana dönüştürüyor. Nepal'de bu, toplulukların tehdit altındaki bölgelerden ayrılmaya hazırlanmasına yardımcı olmak anlamına geliyordu. Aynı ilke afetlere hazırlığın da temelinde yatıyor: tahminler, insanlar ve acil müdahale hizmetleri tehlike gelmeden harekete geçebildiğinde en yararlı oluyor.
WMO üyelerinin yaklaşık yüzde 80'i Asya'da afet riskini azaltmayı destekleyen iklim hizmetleri sunuyor. Ancak yarısından azı, etkili risk yönetimi ve uyum için gereken ihtiyaca özel hizmetleri sağlıyor. İklim hizmetleri, hava ve iklim bilgilerini karar almada kullanılabilir hale getiriyor; ihtiyaca özel hizmetler ise belirli bir yerin, sektörün ya da topluluğun gereksinimlerini karşılıyor.
Uyarılara erişimi genişletmek, altyapıyı iyileştirmek ve iklim baskılarına dayanabilecek tarım ve sağlık sistemlerine yatırım yapmak, haberde öncelikli adımlar olarak sıralanıyor. Savunmasız insanları korumak için yaklaşan tehlikelere ilişkin bilgiye ve bu bilgi doğrultusunda harekete geçme kapasitesine birlikte ihtiyaç var.
Emisyonları azaltmak ve uyum sağlamak farklı ihtiyaçlara yanıt veriyor
Asya'daki ısınma, küresel sıcaklık artışının bir parçası. Dünyanın başlıca üç sera gazı olan karbondioksit, metan ve nitröz oksit, 2023'te eşi görülmemiş seviyelere ulaştı. Bu gazlar atmosferdeki ısıyı tutuyor.
2023'te yüzeye yakın küresel ortalama sıcaklık, sanayileşme öncesi ortalamanın 1.45°C üzerine çıktı ve o tarihe kadar kaydedilen en sıcak yıl oldu. Dünya, Paris Anlaşması'ndaki 1.5°C'lik ısınma eşiğine yaklaşıyordu. Bu karşılaştırmada Asya için verilen 1.04°C'den farklı bir referans dönemi kullanılıyor; Asya verisi 1991–2020 dönemiyle karşılaştırılıyor.
Grantham Enstitüsü'nde iklim bilimci olan Joeri Rogelj, emisyonları azaltmanın aciliyetini ve ısınmadaki her ek artışla büyüyen tehlikeyi şöyle anlattı:
1.5 derecelik ısınma kapıda ve bunu önlemek olağanüstü bir çaba gerektirecek. Bu son derece kaygı verici; ancak bu eşiğin aşılması hedefi daha da önemli kılıyor, çünkü ısınmanın her bir kesri, ister 1.6 ister 2 ya da 3 derece olsun, dünyayı daha tehlikeli hale getiriyor. 1.5 derecenin üzerinde ne kadar uzun süre kalırsak insanlar için kayıp ve zararlar da o kadar artacak.
1.5°C'nin üzerindeki ısınma; deniz seviyesinin tehlikeli biçimde yükselmesi, mercan resiflerinin çökmesi ve buz tabakalarının erimesi gibi riskleri artırıyor. İklim değişikliğinin kontrolsüz sürmesinin yüzyılın sonuna kadar trilyonlarca dolara mal olabileceği tahmin ediliyor.
Emisyonları azaltmak, ısınmanın nedenini hedef alıyor. Uyum ise toplulukların şimdiden karşı karşıya olduğu zarar ve risklere yanıt veriyor. Her ikisi de gerekli: daha temiz enerji ve daha verimli enerji kullanımı gelecekteki ısınmayı sınırlayabilir; daha güçlü altyapı ve hazırlık ise insanları bugün korumaya yardımcı olabilir.
Asya için belirtilen adımlar şunları içeriyor:
- Yenilenebilir enerji, enerji verimliliğinin artırılması ve sürdürülebilir arazi kullanımı yoluyla sera gazı salımlarını azaltmak.
- İklim tehlikelerine dayanıklı altyapıya, erken uyarı sistemlerine ve afet hazırlığına yatırım yapmak.
- Sıcaklara, böcekler ve diğer canlılar tarafından taşınan hastalıklara ve gıda güvensizliğine müdahale edebilecek sağlık hizmetlerini güçlendirmek.
- İklim finansmanı, teknoloji transferi ve eğitim yoluyla savunmasız ülkelere destek olmak.
- Uyum çalışmalarının yerel ihtiyaçları karşılaması ve etkilenen kesimleri kapsaması için yerel toplulukları planlama süreçlerine dahil etmek.
Güney Kore ve Maldivler yüzen evleri deniyor. Çin ve Hindistan, yağmur sularını toplayıp yeniden kullanmak üzere depolayan sistemler geliştirirken Fiji'deki köyler daha güvenli bölgelere taşındı. Bu uygulamalar aşırı yağışlardan yükselen deniz seviyelerine kadar farklı baskılara yanıt veriyor ve uyum çalışmalarının altyapı ve yerleşim kararlarını şimdiden nasıl değiştirdiğini gösteriyor.
Öne Çıkanlar
- Asya, küresel ortalamanın neredeyse iki katı hızla ısınıyor ve 2024 kıtanın en sıcak ya da en sıcak ikinci yılı oldu.
- Yagi binden fazla kişinin ölümüne yol açarken seller, kuraklık ve aşırı sıcaklar da can kayıplarına ve büyük zarara neden oldu.
- 2023–2024 döneminde izlenen 24 buzulun 23'ü kütle kaybetti; bu durum su kaynaklarını tehdit ediyor ve sel riskini artırıyor.
- Deniz sıcak hava dalgaları ve yükselen deniz seviyesi kıyı ekosistemlerini, tatlı su kaynaklarını ve yerleşimleri baskı altına alıyor.
- İklim şokları tarıma zarar veriyor, gıda güvensizliğini ağırlaştırıyor ve fiziksel ve ruhsal sağlık risklerini artırıyor.
- Nepal'deki sel uyarıları toplulukların hazırlık yapmasına yardımcı oldu, ancak ihtiyaca özel iklim hizmetleri Asya genelinde sınırlı kalıyor.
- Isınmayı sınırlamak ve savunmasız toplulukları korumak için hem emisyonları azaltmak hem de uyum çalışmalarına yatırım yapmak gerekiyor.






