Fabrikalarda stoklar tükenirken mıknatıs sevkiyatları sert düştü
Çin gümrük verilerine göre, nadir toprak elementlerinden üretilen mıknatısların ihracatı Mayıs 2025'te nisana kıyasla yüzde 50'den fazla azaldı. Bu, 2012'den bu yana görülen en sert aylık düşüş oldu. Almanya'ya sevkiyatlar yüzde 55, ABD'ye yapılanlar yüzde 77 gerilerken, Güney Kore'ye ihracat yüzde 81 azaldı; Japonya'ya teslimatlar ise yüzde 57 düştü.
İçindekiler
- Fabrikalarda stoklar tükenirken mıknatıs sevkiyatları sert düştü
- Bu metaller neden bu kadar önemli?
- Kısıtlamalar nasıl uygulamaya kondu?
- Sevkiyatlar neden aksıyor?
- İlk darbeyi otomobil üretimi aldı
- Elektronik ve savunmada stoklar azalıyor
- Ticaret görüşmeleri kalıcı lisans sistemiyle karşı karşıya
- Avrupa ve Hindistan daha güvenli tedarik arayışında
- ABD üretimi yeniden kurmaya çalışıyor
- Avustralya üretimi artırırken geri dönüşüm de gündemde
- Çeşitlendirme, stoklar tükenmeden tamamlanamıyor
- Öne Çıkanlar
Bu rakamlar, az sayıdaki malzemeye getirilen kısıtlamaların dünya genelindeki fabrika üretimini ne kadar hızlı etkileyebileceğini gösteriyor. Ford, mayısta Chicago'daki fabrikasında Explorer SUV üretimini bir hafta durdurdu. Suzuki, Swift üretimini askıya aldı. Tedarik bulmak zorlaştıkça Avrupalı otomotiv tedarikçileri de fabrikalarını ve üretim hatlarını kapattı.
Pekin, artan ticaret gerilimlerine ve ABD'nin uyguladığı cezalandırıcı gümrük vergilerine karşılık olarak Nisan 2025'te yedi nadir toprak elementi ile yüksek performanslı mıknatıslar da dahil olmak üzere ilgili ürünlere ihracat kontrolleri getirdi. Bu malzemeler, hem sivil hem askeri amaçlarla kullanılabilen ürünlere yönelik Çin ihracat lisansı sistemine dahil edildi.
26 Haziran itibarıyla yaşanan aksaklıklar, elektrikli araçların çok ötesine uzanan bir bağımlılığı gözler önüne serdi. Yenilenebilir enerji ekipmanları, ileri elektronik, havacılık ve savunma sistemleri için nadir toprak elementleri gerekiyor. ABD, Japonya, Hindistan ve Avrupa'daki üreticiler üretimi durdurdu ya da azalttı. Stoklar erirken tedarik yöneticileri yeni kesintilerin yaşanabileceği uyarısında bulunuyor.
Küresel nadir toprak elementi üretiminin yaklaşık yüzde 60'ı, rafinajın ise neredeyse yüzde 90'ı Çin'de yapılıyor. Diğer ülkeler yeni tedarikçiler arıyor, işleme tesislerini genişletiyor ve geri dönüşüm seçeneklerini araştırıyor. Ancak Çin'in madenleri, rafinerileri ve mıknatıs fabrikalarını birbirine bağlayan sıkı ağının yerini doldurmak yıllar alacak.
Bu metaller neden bu kadar önemli?
Nadir toprak elementleri, manyetik, optik ve katalitik özelliklere sahip, kimyasal açıdan benzer 17 metalden oluşan bir gruptur. Bu özellikler, ekipmanların manyetik kuvvet üretmesine, ışığı işlemesine veya kimyasal tepkimeleri desteklemesine yardımcı olur. Adlarının aksine bu metaller, yer kabuğunda görece bol bulunur. Asıl zorluk, onları çıkarıp kullanılabilir malzemelere dönüştürmektir. Bu süreç maliyetli, teknik açıdan karmaşık ve çevresel açıdan sorunludur.
Neodim, disprosyum ve terbiyum kullanılarak üretilen mıknatıslar; elektrikli araç motorlarının, rüzgar türbinlerinin ve savaş uçaklarının önemli bileşenleridir. Otomobil koltuklarını hareket ettiren ve silecekleri çalıştıran motorlar gibi çok daha küçük cihazlarda da kullanılırlar. Dolayısıyla bir kıtlık, gelişmiş bir askeri uçağın yanı sıra sıradan bir aracı da etkileyebilir.
Tek bir F-35 savaş uçağında yaklaşık 900 libre (408 kilogram) nadir toprak elementi bulunurken, Virginia sınıfı bir denizaltıda 9.000 libreden (4.082 kilogram) fazlası kullanılıyor. Elektrikli araçlara yönelik talebin artması ve temiz enerjiye geçiş, bu malzemelere sivil sektörlerde duyulan ihtiyacı da artırdı.
Çin'in konumu yalnızca sahip olduğu maden yataklarına dayanmıyor. Devlet desteğiyle faaliyet gösteren sektör, rafinaj kapasitesine, araştırmaya ve eğitime büyük yatırımlar yaptı; böylece maliyet ve teknoloji açısından önemli avantajlar elde etti. Danışmanlık şirketi Sinolytics'in yönetici ortağı Jost Wübbeke, bu tedarik ağının kapsamını şöyle anlattı:
Tüm dünya ekonomisi Çin'den gelen bu mıknatıslara dayanıyor. İhracatı durdurursanız bunun etkisi tüm dünyada hissedilir.
Batılı ülkeler, daha düşük maliyetler ve daha gevşek çevre düzenlemelerinin cazibesiyle nadir toprak elementi sektörlerinin büyük bölümünün birkaç on yıl içinde Çin'e taşınmasına izin verdi. ABD artık kendi nadir toprak mıknatıslarının neredeyse hiçbirini üretmiyor; Çin'den, daha sınırlı ölçüde de Japonya ve Vietnam'dan yapılan ithalata bağımlı.
Kısıtlamalar nasıl uygulamaya kondu?
Çin'in nisan ayında aldığı önlemler, yedi nadir toprak elementini ve bunlarla bağlantılı ürünleri çift kullanımlı ihracat lisansı sistemine dahil etti. İhracatçıların denetim altındaki ürünleri göndermek için izin alması gerekiyor. Böylece Pekin, Washington'la yaşadığı ticaret anlaşmazlığı sırasında arzı etkileme imkanı elde ediyor.
Önlemlerin sahadaki etkileri kısa sürede ortaya çıktı:
- Nisan 2025: ABD ile artan ticaret gerilimleri sırasında Çin, yedi nadir toprak elementine ve ilgili ürünlere ihracat kontrolü getirdi.
- Mayıs 2025: Nadir toprak mıknatısı ihracatı nisana kıyasla yüzde 50'den fazla düştü; Ford, Chicago'da Explorer üretimini bir hafta durdurdu.
- 26 Haziran 2025 itibarıyla: Üretim kesintileri, geciken lisanslar ve azalan stoklar; üreticileri ve hükümetleri izinleri hızlandırmaya ve alternatif tedarik kaynakları bulmaya yöneltti.
Çinli yetkililer, lisans başvurularındaki büyük artış, ihracat kodlarına ilişkin belirsizlik ve sevkiyatların içeriğini denetlemedeki güçlüklerle baş etmekte zorlandı. Bu idari sorunlar, kısıtlamaların kendisinin yarattığı baskıyı daha da artırdı.
Global Rare Earth Industry Association'ın kurucusu Nabeel Mancheri, iş yükünün yetkilileri hazırlıksız yakaladığını söyledi:
Bu, Pekin'deki bürokrasiyi şaşırttı. İşin bu kadar fazla olabileceğini düşünmemişlerdi. Çin tarafında duyduğum, bunun kendileri için bile bir şok olduğu.
Yurt dışındaki üreticiler için lisans başvurusu, bir bileşenin sipariş edilmesiyle teslim alınması arasına eklenen yeni bir adıma dönüştü. İzin çıksa bile gümrük işlemlerinin yavaş ilerlemesi, fabrikaların üretimi sürdürmek için ihtiyaç duyduğu parçaları beklemesine yol açabiliyor.
Sevkiyatlar neden aksıyor?
Çin'in lisans sistemi, ihracatçıların tedarik zincirinde daha ileride yer alan müşteriler ve ürünlerin nihai kullanım alanları hakkında ayrıntılı bilgi vermesini gerektiriyor. Bu bilgilerin toplanması ticari görüşmeleri karmaşıklaştırıyor; fikri mülkiyetin ve diğer hassas ticari bilgilerin açıklanması konusundaki kaygıları artırıyor.
Gümrük sınıflandırması da başka bir sorun yaratıyor. Kalıcı mıknatısların tümü, denetim altındaki elementleri içersin ya da içermesin, HS kodu olarak bilinen aynı uluslararası ürün sınıflandırmasını kullanıyor. Bu nedenle yetkililerin yalnızca kodun sağladığından daha fazla bilgiye ihtiyacı var ve sevkiyatların Çin limanlarında test edilmesi gerekebiliyor.
Project Blue'dan David Merriman, ihracatçıların yaptırması gereken testlerin sayısının Çin'in resmi test kanallarının kapasitesini aştığını söyledi. Bazı sevkiyatlar, listede yer alan nadir toprak elementlerinden eser miktarda safsızlık içerdiği için gecikti; bu elementler ürüne kasıtlı olarak eklenmemiş olsa bile.
Devlet kurumları da kısıtlamaların ne kadar sıkı uygulanacağı konusunda görüş ayrılığına düştü. Güvenlik bürokrasisi, ABD ile müzakerelerde pazarlık gücünü korumak amacıyla yabancı şirketlere lisans verilmesine isteksiz yaklaştı.
Çin Ticaret Bakanlığı onay süreçlerini hızlandırma sözü verdi, ancak ihracat lisansı başvurularının yalnızca yaklaşık dörtte biri onaylandı. Süreçler şeffaf değil ve eyaletlere göre farklılık gösteriyor. Bazı başvurular usule ilişkin gerekçelerle reddedilirken bazılarında şirketlerden hassas bilgileri açıklamaları isteniyor.
İlk darbeyi otomobil üretimi aldı
En görünür aksaklıklardan bazıları otomotiv sektöründe yaşandı. Avrupa'daki tedarikçi fabrikaları ve üretim hatları şimdiden kapandı; stoklar tükendikçe yeni kesintiler bekleniyor. Ford'un Chicago'daki üretimi durdurması ve Suzuki'nin Swift üretimini askıya alması, tedarik sorununun büyük otomobil markalarına nasıl ulaşabildiğini gösteriyor.
CLEPA olarak bilinen Avrupa Otomotiv Tedarikçileri Birliği'nin genel sekreteri Benjamin Krieger, sektörün sınırları aşan bağlantılarının etkileri yaydığını belirterek uyardı:
Küresel tedarik zincirinin iç içe geçmiş yapısı nedeniyle Çin'in ihracat kısıtlamaları, Avrupa'daki tedarikçi sektöründe üretimi şimdiden durduruyor.
Alman Otomotiv Endüstrisi Birliği (VDA), tedariklerde iyileşme olmazsa üretimin yakında tamamen durabileceği uyarısında bulundu. Bazı ihracat lisansları verilmiş olsa da gümrük işlemlerinin yavaş ilerlemesi ve gelecekteki teslimatlara ilişkin belirsizlik, üretim planlamasını zorlaştırmayı sürdürüyor.
Otomobil üreticileri, çok az nadir toprak elementi kullanan ya da hiç kullanmayan motorları araştırıyor. Bu tasarımlar Çin tedarikine bağımlılığı azaltabilir ancak alternatifler henüz büyük ölçekte üretilebilir ya da maliyet açısından rekabetçi değil. Acil kıtlıkla karşı karşıya olan üreticiler, araçlarında kullanılan tüm bileşenleri kısa sürede değiştiremiyor.
Otomotiv danışmanı Michael Dunne, aksaklıkların ABD'de yol açabileceği boyutu şöyle anlattı:
Çin, Amerika'nın otomobil montaj fabrikalarını durma noktasına getirebilir.
Elektronik ve savunmada stoklar azalıyor
Havacılık ve uzay üreticileri, yarı iletken şirketleri ve savunma yüklenicileri de etkileniyor. Nadir toprak elementleri gelişmiş silah ve iletişim sistemlerinin yanı sıra uçak ve denizaltılarda da kullanıldığından, ABD savunma sanayisi bu gelişmelere özellikle açık durumda.
Amerikan Ticaret Odası'nın Çin'de yaptığı bir ankete göre, ABD'li şirketlerin yüzde 75'i nadir toprak elementi stoklarının üç ay içinde tükeneceğini öngörüyor. Bu bulgu, lisans süreciyle uğraşırken yeni teslimat arayan şirketlerin önünde dar bir zaman aralığı bulunduğuna işaret ediyor.
Nadir toprak elementlerinin fiyatları yükseldi, tedarik maliyetleri arttı ve ihracat miktarları keskin biçimde değişti. Kıtlık, bu malzemelere bağımlı sektörlere yayıldıkça ABD, Avrupa Birliği ve Hindistan'da üretim güçlükleri yaşanıyor.
Şirketler stoklarını artırmaya, nadir toprak elementi kullanımını azaltacak araştırmalara yatırım yapmaya ve hükümetlerden destek istemeye çalışıyor. Öncelikleri fabrikalara hemen tedarik sağlamak; uzun vadede ise Çin'in üretim ağı dışında güvenilir kaynaklar bulmaları gerekiyor.
Ticaret görüşmeleri kalıcı lisans sistemiyle karşı karşıya
Washington ve Pekin, ticari anlaşmazlıklarını çözmeyi amaçlayan görüşmeler yürütürken Avrupa Birliği de şirketleri için lisans onaylarının hızlandırılmasını istedi. Diplomatik çabalar, hem ticari aksaklıkları hem de Çin'in nadir toprak elementi arzını bir pazarlık aracı olarak kullanmasını ele alıyor.
Gavekal Dragonomics'in kurucu ortağı Arthur Kroeber, Pekin'in büyük rezervler oluşturma imkanını yine de sınırlarken ticari müşterilere ihracatın yeniden başlayabileceğini söyledi:
Ticari kullanıcılara ihracatın yeniden başlaması oldukça muhtemel, ancak stok yapmaya imkan verecek miktarlarda değil.
Teneo'nun yönetici direktörü Gabriel Wildau, Çin'in lisans rejiminin tarifelere geçici bir yanıt olmaktan ziyade yürürlükte kalmasının muhtemel olduğunu belirtti. Wildau, arzın kesilmesi tehdidinin her zaman var olacağını ve bunun Pekin'in Washington ile diğer hükümetler karşısındaki pazarlık gücünü koruma niyetini yansıttığını söyledi.
Güvenilir teslimatların ne zaman yeniden başlayacağına ilişkin bir takvim açıklanmadı. Bu nedenle üreticiler hem mevcut birikmiş siparişleri yönetmek hem de ileride elde edebilecekleri miktarlara ilişkin belirsizlikle baş etmek zorunda.
G7 liderleri, nadir toprak elementi kıtlığının yarattığı ekonomik ve ulusal güvenlik risklerini kabul etti. Kasıtlı piyasa aksaklıklarına karşı ortak hareket etme ve üretim ile tedarik kaynaklarını çeşitlendirme sözü verdiler. Madencilikten mıknatıs üretimine uzanan Çin'in ölçeği ve birbirine bağlı üretim zincirinin yerini almak zor.
Avrupa ve Hindistan daha güvenli tedarik arayışında
Avrupa Birliği nadir toprak mıknatıslarının yüzde 98'ini Çin'den alıyor. Avrupa Komisyonu, Estonya ve Fransa'daki projeler de dahil olmak üzere yeni madencilik, rafinaj ve geri dönüşüm yatırımlarını destekleyerek 2030'a kadar AB içinde 7.000 ton mıknatıs üretmeyi hedefliyor.
Avrupa'nın planları üretimin çeşitli aşamalarını kapsıyor; çünkü yalnızca çıkarılan malzemeyi güvence altına almak, rafinaj ve mıknatıs üretimi ihtiyacını karşılamıyor. Kısa vadede Çin'den tamamen kopmak düşünülemez görülüyor ve alternatif kaynakların geliştirilmesi yıllar alacak.
Hindistan, dünyanın beşinci büyük nadir toprak elementi rezervlerine sahip olsa da bu kaynakları ileri teknoloji ürünlerinde kullanılacak malzemelere dönüştürmek için gereken rafinaj kapasitesinden yoksun. Bu nedenle önemli miktarda yatağı bulunmasına rağmen Çin ihracatına bağımlı kalıyor.
Hindistan'ın tedarik kaynaklarını çeşitlendirme çabaları arasında ABD, Avustralya ve Orta Asya ülkeleriyle ortaklıklar yer alıyor. Ancak bu girişimler henüz kayda değer sonuç vermedi. Hindistan'ın durumu, yer altındaki madenlere sahip olmakla üreticilere kullanılabilir malzeme sağlayacak sanayi kapasitesine sahip olmak arasındaki farkı gösteriyor.
ABD üretimi yeniden kurmaya çalışıyor
Nadir toprak mıknatısı üreten Amerikan fabrikaları yaklaşık yirmi yıl önce yurt dışına taşındı. Yerli üretimi yeniden başlatma girişimleri yüksek maliyetler, çevresel kaygılar ve teknik uzman eksikliğiyle karşılaştı.
ABD'nin nadir toprak elementi çıkaran tek madeni olan Kaliforniya'daki Mountain Pass, Çin'in düşük işleme maliyetleriyle rekabet etmekte zorlandı. Maden sahasında nadir toprak elementlerini birbirinden ayırma işlemine ancak yakın zamanda başladı. Bu işlem, farklı elementler içeren çıkarılmış malzemeyi sonraki üretim aşamalarına uygun ürünlere dönüştürmek için gerekli.
Yeni şirketler tedarik zincirinin diğer bölümlerini yeniden kurmaya çalışıyor. Massachusetts'teki Phoenix Tailings, nadir toprak metallerini ülke içinde üretmek için çalışıyor ancak üretimi Çin fabrikalarınınkiyle karşılaştırıldığında çok küçük.
ABD'de üretimi genişletmek için önemli miktarda yatırım, hükümet desteği ve zaman gerekiyor. Kıtlıkla karşı karşıya olan üreticilerin malzemeye hemen ihtiyacı var; oysa madenler, işleme tesisleri ve bunları işletmek için gereken uzmanlık, ihracat kısıtlamalarının yürürlüğe girme hızında artırılamaz.
Bu nedenle ABD'nin birbiriyle bağlantılı iki işi var: Mevcut fabrikaları çalışır durumda tutmak için ithalatı güvence altına almak ve gelecekteki kesintilere karşı kırılganlığı azaltmak için yerli kapasiteyi yeniden kurmak. Üretimin yurt dışına taşınması, minerallerin işlenmesinden nihai mıknatısların üretilmesine kadar çeşitli aşamalarda boşluklar yarattı.
Avustralya üretimi artırırken geri dönüşüm de gündemde
Zengin yatakları ve madencilik ile işlemeye yönelik artan hükümet desteği sayesinde Avustralya, olası bir alternatif tedarikçi olarak öne çıktı. Çin dışındaki en büyük üretici olan Lynas Rare Earths, Batı Avustralya'daki Mt Weld madenini işletiyor ve nadir toprak elementlerini Malezya'da işliyor.
Iluka Resources ve Arafura Rare Earths yeni işleme tesisleri kuruyor; genişlemeye hükümet kredileri destek sağlıyor. Bu projeler, Çin'e bağımlılığı azaltmak isteyen üreticilerin erişebileceği tedarikçi yelpazesini genişletebilir.
Avustralya'nın da sınırları var. İşlemenin büyük bölümü yurt dışında yapılıyor; çevresel kaygılar ise ülke içindeki rafinaj kapasitesinin geliştirilmesini geciktirdi. Çin'in maliyet avantajına yetişmek zor olmaya devam ederken eksiksiz bir tedarik zinciri kurmak yıllar alacak.
Özellikle Avrupa Birliği'nde geri dönüşüm de bir seçenek. AB, 2050'ye kadar talebin yüzde 50'sine kadarını geri dönüştürülmüş malzemelerle karşılamayı hedefliyor. Mevcut ürünlerden nadir toprak elementlerini geri kazanmak ek bir kaynak sağlayabilir, ancak mevcut altyapı yetersiz ve hukuki ile mali engeller sürüyor.
Yeni madenler, rafineriler ve geri dönüşüm tesisleri aynı kıtlığın farklı aşamalarına çözüm getiriyor. Bunların katkısı, malzemenin gerekli tüm aşamalardan geçip üreticilere kullanabilecekleri biçimde ulaşıp ulaşmadığına bağlı.
Çeşitlendirme, stoklar tükenmeden tamamlanamıyor
Avustralya, ABD ve Kanada'daki projelerin büyümesiyle Çin'in küresel nadir toprak elementi çıkarımındaki payı son on yılda yüzde 80'den yüzde 60'a geriledi. Bu, 20 yüzde puanlık bir düşüş anlamına geliyor. Ancak rafinajın neredeyse yüzde 90'ı hâlâ Çin'de yapılıyor ve ülke pazardaki baskın konumunu koruyor.
Alternatif tedarik zincirlerinin kurulmasının en az on yıl alacağı tahmin ediliyor. Bu çalışma, Çin'in yerleşik sektörüyle rekabet için gereken yatırımların yanı sıra kapsamlı altyapı, uluslararası ortaklıklar ve hükümet desteği gerektiriyor.
Üreticiler bu açığı stok yaparak, daha az nadir toprak elementi kullanan ürünler üzerinde araştırma yürüterek ve hükümetlerden yardım isteyerek kapatmaya çalışıyor. Bu önlemlerin zaman çizelgeleri farklı: stoklar ani kesintilere karşı yardımcı olabilirken yeni tasarımlar ve üretim tesisleri çok daha fazla zaman gerektiriyor.
Nisan ayında getirilen kısıtlamalar, tek bir tedarikçiye bağımlılığın sıradan otomobilleri, temiz enerji ekipmanlarını, elektroniği ve askeri sistemleri aynı anda nasıl etkileyebileceğini ortaya koydu. Ülkeler seçeneklerini artırmak için çaba gösteriyor, ancak fabrikaları hâlâ büyük ölçüde Çin'in lisans sisteminden geçen malzeme ve mıknatıslara bağımlı.
Öne Çıkanlar
- Çin, Nisan 2025'te yedi nadir toprak elementine ve yüksek performanslı mıknatıslar dahil ilgili ürünlere ihracat kontrolü getirdi.
- Mıknatıs ihracatı mayısta nisana kıyasla yüzde 50'den fazla azalarak 2012'den bu yana en sert aylık düşüşü kaydetti.
- İhracat lisansı başvurularının yalnızca yaklaşık dörtte biri onaylandı; test gecikmeleri, usule ilişkin sorunlar ve kurumlar arasındaki görüş ayrılıkları sevkiyatları yavaşlattı.
- Ford, Suzuki ve Avrupalı otomotiv tedarikçileri üretim kesintileri yaşarken elektronik, havacılık ve savunma şirketleri de tedarik baskısıyla karşı karşıya.
- Çin, son on yılda çıkarımdaki payı gerilemiş olsa da nadir toprak elementi üretiminin yaklaşık yüzde 60'ını, rafinajın ise neredeyse yüzde 90'ını gerçekleştiriyor.
- Avrupa Birliği, ABD, Avustralya ve Hindistan yeni üretim, ortaklıklar ve geri dönüşüm seçenekleri üzerinde çalışıyor. Ancak alternatif tedarik zincirlerinin kurulmasının en az on yıl alması bekleniyor.
- Çin'in lisans sisteminin yürürlükte kalması muhtemel görünüyor; bu da üreticileri ticaret anlaşmazlıkları sırasında yeni tedarik kesintilerine açık bırakıyor.






