Annesinin Cenaze Ateşinin Başında Bir Kız Evlat
Durga, 18 yaşındayken annesinin cenaze ateşini yakmaya kararlı bir şekilde Katmandu'daki Pashupati Aryaghat'ta duruyordu. Erkek kardeşi yoktu. Bir rahip onun yerine bir erkeğin geçmesini istedi; köylüler de öne çıkacak herhangi bir erkeğe çağrıda bulundu. Takma ad kullanan Durga, sorumluluğu devretmeyi reddetti.
İçindekiler
- Annesinin Cenaze Ateşinin Başında Bir Kız Evlat
- Ritüel Sorumluluğu Neden Oğullara Veriliyor?
- Çocuklukta Yaşanan Bir Kayıp
- Evlilik Kız Evladın Konumunu Değiştiriyor
- Farklı Topluluklarda Eşitsiz Yas
- Annelerinin Ritüellerini Yerine Getiren Kız Kardeşler
- Kutsal Metinler ve Gelenek Tartışmaya Açılıyor
- Cenaze Törenlerinden Dışlanma Daha Geniş Eşitsizliği Yansıtıyor
- Kadınlar Kutsal Sorumlulukları Üstleniyor
- Yaşarken de Öldükten Sonra da Ebeveynleri Onurlandırmak
- Öne Çıkanlar
Durga, son vedanın kendisine ait olduğuna neden inandığını şöyle anlattı:
O benim annemdi. Ona huzur vermek için benden daha fazla kimin hakkı olabilirdi?
Direniş, kremasyon alanının ötesinde de sürdü. Rahip önce yas törenlerini düzenlemeyi reddetti; Durga'nın yaptıklarının uğursuzluk getireceği ve annesinin ruhunun kurtuluşa ermesini engelleyeceği uyarısında bulundu. Sonunda geri adım attı, ancak ritüelleri geciktirdi. Komşular aileyi dışladı, evlerinde su içmeyi bile reddetti.
Durga için annesini kaybetmek, bir başka acı deneyimle yüzleşmek anlamına geliyordu: ailesinin ölüm karşısında yanında olması gereken kişiler, yas tutan bir kız evlat olarak onun yerini sorguluyordu.
Yaşadıkları, cenaze ve atalara yönelik ritüellerin büyük ölçüde oğulların sorumluluğunda kaldığı Nepal'deki daha geniş bir çatışmayı yansıtıyor. Kız evlatlar, bağlılıklarına, ebeveynlerine yakınlıklarına ya da ebeveynleri hayattayken gösterdikleri özene bakılmaksızın kendilerini dışlanmış bulabiliyor.
Anlaşmazlığın merkezinde, vefat eden ebeveynleri ve ataları anmak için sunulan ritüel adak shraddha yer alıyor. Ataların ruhlarına yalnızca oğulların huzur sağlayabileceği inancı, aile kararlarını şekillendirmeyi sürdürüyor. Bu inanca karşı çıkan kadınlar, son derece kişisel bir talepte bulunuyor: Erkek bir akrabadan daha az değerli görülmeden kendi ebeveynlerini onurlandırabilmek.
Ritüel Sorumluluğu Neden Oğullara Veriliyor?
Shraddha, vefat eden ataların ruhlarını onurlandırmayı ve yatıştırmayı amaçlayan temel bir Hindu ritüelidir. Bu uygulamalarda yiyecek ve su sunulması, Sanskritçe mantraların okunması yer alır. Cenaze ateşini yakmak ise ailelerin ölülerine veda ettiği ilgili cenaze ritüellerinin bir parçasıdır.
Aileler, bu uygulamaların vefat eden kişinin ruhunun huzura kavuşmasına ve geride kalanların bereketinin sürmesine yardımcı olduğuna inanır. Geleneksel olarak ritüelleri en büyük oğul yerine getirir. Oğul yoksa sorumluluğu genellikle başka bir erkek akraba üstlenir.
Bu düzenlemenin ardındaki inanca göre oğul, atalarının ruhlarının kurtuluşa ermesini sağlayabilir. Buna karşı çıkanlara göre kız evladın katılımı, vefat eden kişiyi punya'dan, yani manevi erdemden yoksun bırakabilir.
Bu nedenle oğlu olmayan aileler, kız evlatlarının öncülük etmesine izin vermek yerine bazen uzak erkek akrabalarına başvuruyor ya da rahip tutuyor. Seçilen kişinin vefat edenle ilişkisi, yanında duran kız evladınkinden çok daha uzak olabiliyor.
Kadınlar, aktivistler ve bazı din âlimleri bu hiyerarşiye giderek daha fazla karşı çıkıyor. İtirazları hem dini yorumlarla hem de bir kız evladın ebeveynleriyle ilişkisine verilen değerle ilgili. Yaslı bir aile için bu tartışma, cenaze ateşine kimin yaklaşacağına, adağı kimin sunacağına ya da yas törenlerine kimin öncülük edeceğine karar verilmesi gerektiğinde somutlaşıyor.
Çocuklukta Yaşanan Bir Kayıp
Kadın hakları aktivisti ve Sahayatri Samaj Nepal'in icra direktörü Radhika Sapkota, annesi öldüğünde benzer bir ayrımcılıkla karşılaştığını hatırlıyor. O sırada 13 yaşındaydı.
Sapkota, ritüelleri kimin yerine getirmesi gerektiğine karar verenlerin gözünde, annesine yakınlığından çok kız evlat olmasının nasıl ağır bastığını anlattı:
Annemizi en çok biz seviyorduk ama toplum, kız evlat olduğumuz için bağlılığımızı hiçe saydı," diyor Sapkota. "Uzak bir erkek akraba, sırf erkek olduğu için bizden daha değerli görüldü. Onun acısı ve bağlılığı bizimkinden daha mı büyüktü?
Durga'nın yaşadıkları ve Sapkota'nın anıları, ritüeller üzerindeki yetki tartışmalarının yasın en mahrem anlarına kadar uzandığını gösteriyor. Bir kız evlat ebeveyninin yasını tutarken, vedayı gerçekleştirme hakkının başka birine daha fazla ait olduğu beklentisiyle de yüzleşiyor.
Tören sona erdikten sonra da toplumsal baskı sürebiliyor. Durga'nın durumunda aile evinde su içmeyi reddetmeleri, dışlanmayı gündelik hayatın bir parçası hâline getirdi. Sonuçlar, bir rahiple yaşanan anlaşmazlığın ötesine geçerek ailenin komşularıyla ilişkilerine uzandı.
Evlilik Kız Evladın Konumunu Değiştiriyor
Erkekler üzerinden izlenen bir soy sistemi olan gotra, evli kız evlatların dışlanmasını açıklamak için temel dayanaklardan biri. Evliliğe ilişkin bu anlayışa göre kadının gotrası kocasının ailesine geçiyor ve onun ritüel sorumlulukları da bununla birlikte değişiyor.
Bu geçişi simgeleyen ritüellerden birinde baba yalnızca bir öğün yemek yiyor; bu, ailede bir ölüm olduğunda yerine getirilen bir uygulamayı andırıyor. Sosyolog Narayani Devkota, bunun kız evladın doğduğu ailedeki süregelen konumu hakkında ne söylediğini sorguluyor:
Buna 'gotra sarne' diyorlar ama ben bunu, kız evlat daha hayattayken onun için shraddha yapmak olarak görüyorum.
Evli kız evlatlar için bu kurallar hem nasıl yas tuttuklarını hem de kendileri için nasıl yas tutulduğunu etkileyebiliyor. Anlatılan uygulamaya göre evli bir kadın öldüğünde, ebeveynlerinin ve erkek kardeşlerinin cenaze ritüellerini yerine getirmesine izin verilmiyor.
Sorumluluk, varsa kadının oğluna; yoksa kocasının tarafından uzak erkek akrabalarına veriliyor. Bir rahip de bu görevi üstlenebiliyor. Kadının kocası da ritüeli yerine getirmekten dışlanıyor.
Dolayısıyla kadının evliliği, ritüellerinden hangi ailenin sorumlu sayılacağını değiştirirken erkeğin doğduğu aileyle bağları kopmuyor. Evlendikten sonra da ebeveynlerini sevmeyi ve onlara bakmayı sürdüren kız evlatlar için bu ritüel ayrılığı, her gün yaşadıkları ilişkilerle çelişebiliyor.
Farklı Topluluklarda Eşitsiz Yas
Brahmin ailelerin kuralları özellikle katı olarak tanımlanıyor; ancak cinsiyete dayalı kısıtlamalar Newar ve Madheshi topluluklarında da görülüyor. Ailelerin ölümü nasıl karşıladığını ve kimlerin katılmasına izin verildiğini kast, sınıf ve yerel gelenekler şekillendiriyor.
Newar geleneğinde cenaze törenlerine yalnızca erkek akrabalar öncülük edebiliyor. Dulların bir yıl boyunca beyaz giymesi, zengin yiyeceklerden kaçınması ve kocalarının ölümünden sonra 45 gün yerde yatması gerekiyor. Eşleri öldüğünde erkeklere benzer kısıtlamalar uygulanmıyor.
Gazetecilik ve İngiliz edebiyatı öğrencisi Medhavi Shrestha, evli bir kadının iki ailesine biçilen yas süreleri arasındaki başka bir eşitsizliğe dikkat çekti:
Evli bir kadın kendi ailesi için yalnızca dört gün yas tutabiliyor ama kocasının ailesi için 13 gün yas tutması gerekiyor. Yasın bile cinsiyete göre belirlenmiş bir süresi neden var?
Shrestha'nın sözünü ettiği süreler arasında dokuz gün fark var. Uzun olan yas dönemi, kısanın üç katından fazla; evli bir kadına kocasının ailesi için çok daha uzun bir resmî yas yükümlülüğü getiriyor.
Madheshi bölgesinin kırsal kesimlerinde kadınların kremasyon alanlarına girmesi çoğu zaman tümüyle yasaklanıyor. Cenaze ateşine yaklaşmaları ya da ritüellere katılmaları engellenebiliyor. Dini otoriteler, toplumsal baskı ve dışlanma tehdidiyle birlikte bu kısıtlamaları uyguluyor.
Bu kurallara tabi kadınların katılımı, kişisel kararlılıklarından fazlasına bağlı. Bir törene katılma ya da törene öncülük etme kararı, cenazeden çok sonra bile toplum içindeki konumlarını etkileyebiliyor.
Annelerinin Ritüellerini Yerine Getiren Kız Kardeşler
Sangita ve Sarala Duwadi, 2019'da Dhading bölgesinde annelerinin son ritüellerini gerçekleştirdi. İki kız kardeş, törenlerin oğullar tarafından yürütülmesi beklentisine rağmen sorumluluğu üstlendi.
Babaları Bishwaram Duwadi kararlarını kamuoyu önünde övdü ve bunun başka aileleri de kız evlatlara eşit değer vermeye teşvik etmesini umduğunu belirtti:
Sevgili kızlarım, geleneksel kalıpları yıkıp annenizin son ritüellerini tek başınıza yerine getirme sorumluluğunu üstlendiğiniz için teşekkür ederim. Umarım bu, hiçbir kız evladın oğuldan daha değersiz olmadığını gösteren bir örnek olur.
Kız kardeşlerin yaşadıkları, aile desteğinin nasıl bir fark yaratabileceğini gösteriyor. Durga geri çekilmesi için baskıyla karşılaşırken Sangita ve Sarala, sorumluluğu üstlendikleri için babalarından kamuoyu önünde takdir gördü.
Bu tür örnekler, özellikle kentsel bölgelerde ve ilerici görüşlere sahip ailelerde daha görünür hâle gelse de hâlâ nadir. Sosyal medya bu hikâyelerin yayılmasına yardımcı olarak cenaze uygulamalarını uzun zamandır belirleyen inançların sorgulanmasını teşvik etti.
Bu beklentilere karşı çıkan kadınlar yine de ağır tepkilerle karşılaşabiliyor. Geleneğin daha güçlü olduğu kırsal topluluklarda toplumsal dışlanma olasılığı, ailelerin kararlarını ciddi biçimde etkileyebiliyor. Kız evlatların ritüelleri yerine getirdiği örnekler, erkek akrabaların seçilmesi yönündeki süregelen baskıyla yan yana var oluyor.
Kutsal Metinler ve Gelenek Tartışmaya Açılıyor
Narayani Devkota ve başka âlimler, kız evlatların shraddha yapmasını açıkça yasaklayan kutsal bir metin hükmü olmadığını savunuyor. Bu görüş, kadınların dışlanmasının kaçınılmaz bir dini gereklilik olduğu iddiasına karşı çıkıyor.
Hindu hukuk metinleri Dharmashastra'yı bilen birçok kıdemli rahip de dışlamayı ilahi hukuktan ziyade gelenek meselesi olarak görüyor. Bilgisi daha sınırlı bazı rahipler ise daha katı bir tutum alarak kadınların dini gerekçelerle dışlanması gerektiğini savunuyor.
Bu görüş ayrılığı, aile kararlarının merkezine dini yorumları yerleştiriyor. Bir kızı desteklemeye istekli rahip törenin yapılmasına yardımcı olabilirken bir itiraz, yaslı aileyi Durga'nın yaşadığı gibi gecikme ve baskıyla karşı karşıya bırakabiliyor.
Sapkota, bu kısıtlamanın eşitsiz yetkiyi korumaya yaradığını savunuyor:
Bu, din kisvesine bürünmüş toplumsal kontrolden ibaret. Kadınların shraddha yapamayacağı inancı, mevcut düzeni korumak için kutsal metinlerin önyargılı biçimde yorumlanmasıdır.
Aktivistler ve bazı dini reformcular bu görüşü destekliyor; Hinduizmin de diğer dinler gibi zaman içinde değiştiğini ve yeniden yorumlanmaya açık olduğunu belirtiyor. Bu yaklaşım, ailelere kutsal gördükleri ritüelleri sürdürürken devraldıkları uygulamaları sorgulama olanağı sağlıyor.
Cenaze Törenlerinden Dışlanma Daha Geniş Eşitsizliği Yansıtıyor
Nepal Kırsal Kadınlar Ağı'nın (Ruwon) başkanı Uma Bhandari, yas tutmaya getirilen kısıtlamaları kadınların yaşamları boyunca karşılaştıkları daha geniş bir ayrımcılık örüntüsünün parçası olarak değerlendiriyor.
Bhandari, bu eşitsiz muamelenin ne kadar erken başladığını şöyle anlattı:
Nepal'de kadınlar daha anne karnındayken ayrımcılıkla karşılaşıyor.
Derinlere işlemiş erkek çocuk tercihinin mirastan eğitim olanaklarına kadar pek çok alanda etkisi var. Yakın zamana kadar mülkü yalnızca oğullar miras alabiliyordu; kadınların boşanma ya da yeniden evlenme hakları ise ciddi biçimde kısıtlanmıştı.
Yasal reformlar bu eşitsizliklerin bir kısmını giderdi, ancak özellikle kırsal bölgelerde uygulama zayıf kalıyor. Geleneksel beklentiler, çoğu zaman kadınların bireysel hakları ve onuru pahasına rollerini belirlemeyi sürdürüyor.
Bhandari, bir kadının toplum içindeki konumunun kendi kimliğinin önüne nasıl geçebildiğini de anlattı:
Nepal kültürü, kadının toplumsal benliğini, yani toplum içindeki rolünü öne çıkarıyor; onu birey olarak görmeye yeterince odaklanmıyor.
Cenaze törenlerine ilişkin anlaşmazlıklar, birbiriyle çatışan bu beklentileri belirgin biçimde ortaya koyuyor. Bir kız evlat, ebeveynini onurlandırmak için en uygun kişinin kendisi olduğunu düşünebilirken akrabaları ya da komşuları onun katılımını bir kadının üstlenmesi gerektiğine inandıkları role göre değerlendiriyor.
Kadınlar Kutsal Sorumlulukları Üstleniyor
Özellikle erkek evladı olmayan ailelerde son yıllarda daha fazla kadın shraddha yapmaya başladı. Bazı kuruluşlar da kadınlara kendi ailelerinin dışındaki ritüellerde sorumluluk verdi.
Katmandu'daki Evsizlerin Yönetimi ve Rehabilitasyonu Merkezi, kimsesiz cenazeler için ritüelleri yerine getirmeleri amacıyla Sapana gibi kadınları istihdam etti. Bu kadınların çalışmaları, kutsal görevlerin yalnızca erkekler tarafından yerine getirilebileceği inancına meydan okuyor.
Ataları anmaya ayrılan yıllık 16 günlük dönem Sohra Shraddha sırasında bazı aileler artık evli kız evlatlarını katılmaları için eve davet ediyor. Temel sorumluluk genellikle oğullarda kalıyor, ancak kız evlatların katılımı tutumların yavaş yavaş değiştiğini gösteriyor.
Nepal'de kentleşmenin artması ve ailelerin farklı yerlere dağılması da yerleşik uygulamaların yeniden değerlendirilmesine yol açıyor. Aile üyeleri artık birlikte ya da atalarının evine yakın yaşamıyorsa, töreni kimin yapacağı sorusu daha acil hâle geliyor.
Katılım, atalara yönelik bir törene katılmaktan bütün bir cenazenin sorumluluğunu üstlenmeye kadar farklı biçimler alabiliyor. Sapana'nın, Duwadi kardeşlerin ve Sohra Shraddha için eve dönen kız evlatların örnekleri, kadınların uzun süre dışlandıkları rollere adım attığını gösteriyor.
Yaşarken de Öldükten Sonra da Ebeveynleri Onurlandırmak
Shraddha aileleri bir araya da getiriyor. Çocukluk evlerinden ayrılmış evli kız evlatlar tören için geri dönerek kardeşleriyle yeniden buluşabiliyor, ebeveynlerini ve atalarını anabiliyor.
Shraddha'nın toplumsal değerini ele alan bir yorumcu, bu aile bağını şöyle anlattı:
Shraddha'nın toplumsal bir değeri de var; evlenip evlerinden ayrılan kız evlatlar tören için geri çağrılıyor, böylece kardeşleriyle hasret gidermek ve ortak gelenekleri yaşatmak için bir fırsat doğuyor.
Küçülen haneler ve kentleşme, bu toplumsal yaşamın bir kısmını zayıflatıyor. Genç akrabalar taşındıktan sonra yaşlı ebeveynler kırsal bölgelerde kalabiliyor ya da bakım evlerine taşınabiliyor. Bu değişimler, çocukların ebeveynlerini hayattayken ve öldükten sonra nasıl onurlandırmaları gerektiğine ilişkin tartışmaları beraberinde getirdi.
Bazıları shraddha'nın özünün yalnızca ritüelde değil, hayattaki ebeveynlere duyulan sevgi ve gösterilen özende yattığını savunuyor. Bu bakımı üstlenen kız evlatlar için son törenlerden dışlanmak, gündelik sorumluluklarıyla dini açıdan tanınma arasındaki farkı özellikle acı verici kılabiliyor.
Durga'nın geri çekilmeyi reddetmesi ve Duwadi kardeşlerin annelerinin ritüellerini yerine getirme kararı, ailelerin önüne aynı talebi koyuyor: kız evlatların bağlılığı da oğullarınki gibi tanınsın. Tartışma dini uygulamalarla ilgili olsa da sonuçları yas, aileye aidiyet ve vedalaşma onuru alanlarında hissediliyor.
Öne Çıkanlar
- Nepal'de kız evlatlar, erkek kardeşleri olmasa bile cenaze ve atalara yönelik ritüellerden sık sık dışlanıyor.
- Durga, 18 yaşındayken annesinin cenaze ateşini yakmakta ısrar edince bir rahibin karşı çıkmasıyla ve toplumsal dışlanmayla karşılaştı.
- Soy ve evlilik kuralları, kız evlatların ebeveynleri için yas tutma rolünü sınırlayabiliyor ve kendi cenaze ritüellerini kimin yerine getireceğini belirleyebiliyor.
- Kısıtlamalar topluluklara göre değişiyor; bazı kadınların kremasyon alanlarına girmesi yasaklanırken dul kadınlara, dul erkeklere uygulanmayan yükümlülükler getiriliyor.
- Sangita ve Sarala Duwadi, 2019'da Dhading'de annelerinin son ritüellerini yerine getirdi; babaları Bishwaram da onları kamuoyu önünde destekledi.
- Narayani Devkota, aktivistler ve bazı kıdemli rahipler, kutsal metinlerin kız evlatların shraddha yapmasını açıkça yasakladığı iddiasına karşı çıkıyor.
- Akrabalar ve kimsesiz cenazeler için ritüelleri kadınların yerine getirmesi ve kız evlatların Sohra Shraddha'ya katılması, uygulamalardaki yavaş değişimi gösteriyor.






