Kentlerin ötesinde büyüyen yük
Bangladeş’te tek kullanımlık ürünlerden her yıl tahminen 87.000 ton plastik atık çıkıyor; bunun yaklaşık yüzde 22’si kırsal bölgelerden kaynaklanıyor. Bu pay, yılda yaklaşık 19.140 tona karşılık geliyor ve düzenli çöp toplama, geri dönüşüm hizmetleri ile belirlenmiş atık döküm alanlarının çoğu zaman bulunmadığı yerlere ulaşıyor.
İçindekiler
- Kentlerin ötesinde büyüyen yük
- Atılmış ambalajlar kırsal yaşamı nasıl aksatıyor?
- Milyarlarca şişe ve büyük bir toplama açığı
- Farkındalık ve sağlık riskleri görünür çöplerin ötesine uzanıyor
- Yasaklar ve ambalaj yasaları neden yetersiz kaldı?
- Atık işçileri ve yerel pazarlar başlangıç noktası olabilir
- Faridpur, okullar ve yeni geri dönüşüm fikirleri
- Cox’s Bazar sorunun boyutunu gösteriyor
- Atıkların denize ulaşmasını önlemek
- Alternatifler ve finansman yerel topluluklara ulaşmalı
- Koordineli çalışma neleri değiştirir?
- Öne Çıkanlar
Bir çay ocağı işleten Sumon için bu sorun, her sabah ayak bileklerine kadar ulaşan plastik atıkların içinde yürümek anlamına geliyor. Bangladeş’in kırsal ve kent çeperindeki bölgelerinde atılmış poşetler, şişeler ve ambalajlar işletmeleri aksatıyor, sulama kanallarını tıkıyor, tarlalarda ve nehirlerde birikiyor. Kentlerin kırsal alanlarla buluştuğu kent çeperindeki bölgeler de atık hizmetlerinde benzer eksikliklerle karşı karşıya.
Taşan çöp kutuları ve tıkanan kanallar nedeniyle Dakka ve Çattogram dikkat çekiyor; ülkenin plastik atıklarının çoğu kentlerde ortaya çıkıyor. Ancak kırsal topluluklar tarım, balıkçılık ve günlük ihtiyaçları için doğrudan toprağa ve suya bağımlı. Bir kanalı tıkayan plastik, çevreyi kirletmenin yanı sıra insanların gelirini de kesintiye uğratabiliyor.
Bangladeş yasaklar, ambalaj düzenlemeleri ve geri dönüşüm girişimleri başlattı; ancak bu önlemler büyük kentlerin dışındaki birçok topluluğa ulaşmakta zorlandı. Yerel projeler daha fazla atığın toplanıp yeniden kullanılabileceğini gösteriyor. Ancak bu projelerin yaygınlaştırılması için finansman, güvenilir hizmetler, uygun fiyatlı alternatifler ve plastiği kullananlarla toplayanların katılımı gerekiyor.
Atılmış ambalajlar kırsal yaşamı nasıl aksatıyor?
Şişeler, ambalajlar ve poşetler açık alanlarda, kanallarda ve sulama yollarında birikiyor. Yağmur başladığında tıkalı su çıkışları pazar yerlerini ve tarım arazilerini su altında bırakabiliyor. Esnafın işleri aksarken çiftçiler de suyu ekinlerin ihtiyaç duyduğu yerlere ulaştırmakta ya da tarlalar suya doyduğunda tahliye etmekte zorlanıyor.
Bitki artıklarına karışan plastik, ekinlere su ulaştırılmasını engelleyebiliyor. Su akışını düzenleyen savak kapılarının çevresinde biriken atıklar, uzun süreli su baskınlarını daha da kötüleştiriyor. Böylece aynı atık bir yerde sulama suyu kıtlığına, başka bir yerdeyse aşırı su birikmesine yol açabiliyor.
Kırsal topluluklarda çoğu zaman temel atık toplama hizmetleri, belirlenmiş döküm alanları ve çöpleri ayırma ya da geri dönüştürme tesisleri bulunmuyor. Plastik, kullanıldığı yerde çöpe atılıyor, yakılıyor, gömülüyor veya açık alanlara dökülüyor. Buradan kanallara, nehirlere ve tarım arazilerine karışarak zamanla toprağın verimliliğini ve su kalitesini etkiliyor.
Yağışlı mevsimdeki su baskınları ve su birikintileri de su yoluyla bulaşan hastalıkların yayılmasını artırıyor. Nehirler, iç kesimlerdeki plastiği Bengal Körfezi’ne taşıyor; böylece deniz, yukarı havzalarda oluşan atıkların önemli bir alıcısı hâline geliyor ve deniz canlılarıyla kıyı ekosistemleri kirliliğe maruz kalıyor.
Milyarlarca şişe ve büyük bir toplama açığı
Çevre ve Sosyal Kalkınma Örgütü’nün (ESDO) 2024 tarihli araştırmasına göre Bangladeş’te her yıl tek kullanımlık 3,84 milyara kadar plastik şişe kullanılıyor. Bunların yalnızca yüzde 21,4’ü geri dönüştürülüyor. Geri kalanı, 450 yıla kadar doğada kalabildikleri ve bu sırada kimyasallarla küçük plastik parçacıkları saldıkları çöplüklere, nehirlere ve denize ulaşıyor.
Şişelere ilişkin veriler, plastik atıkların genelinde yaklaşık yüzde 36’sının geri dönüştürüldüğünü gösteren ülke çapındaki daha geniş bir tahminle birlikte değerlendirilmeli. Geriye kalan atıkların büyük bölümü açık döküm alanlarında, su kaynaklarında ve tarım arazilerinde birikiyor. Biri şişeleri, diğeri plastik atıkları daha geniş kapsamda ölçse de her iki veri de önemli miktarda plastiğin geri dönüşüm dışında kaldığını gösteriyor.
Tüketim alışkanlıkları da değişti. Şeker kamışı ya da bambudan yapılan sepetlerin yerini, uzak köyler de dâhil olmak üzere polietilen poşetler ve plastik ambalajlar aldı. Tek kullanımlık plastiklerin kullanımı son on yılda yüzde 200 arttı; bu da atılmış ambalajları işleme kapasitesi sınırlı olan bölgelerin yükünü artırdı.
Ucuz ve kullanışlı ürünler köylere, atık toplama sistemlerinden daha kolay ulaşıyor. Ambalaj işlevini gördükten sonra hanelerin ve esnafın onu düzenli bir şekilde gönderebileceği bir yer olmayabiliyor. Kırsal kesimde tarıma, balıkçılığa ve yerel su kaynaklarına bağımlılık, çevresel zararı doğrudan ekonomik ve toplumsal bir sorun hâline getiriyor.
Farkındalık ve sağlık riskleri görünür çöplerin ötesine uzanıyor
Tek kullanımlık plastiklerin sağlık risklerinden kırsal kesimdeki tüketicilerin yalnızca yüzde 5,5’i haberdar; bu oran kentlerde yüzde 18,4. Bu fark, plastik ürünlerin yaygın biçimde yanlış şekilde atılması ve yeniden kullanılmasıyla birlikte görülüyor. Sağlık hizmetlerine erişimin sınırlı olması da kırsal kesimdeki kırılganlığı artırıyor.
Büyük plastik parçalar parçalandıkça suya, toprağa ve gıdaya karışabilen küçük parçacıklar, yani mikroplastikler ortaya çıkıyor. Bu parçacıklar, kırsal nüfusun tükettiği balık ve ekinler de dâhil olmak üzere besin zincirinde tespit ediliyor; insan kanında da rastlanmış durumda.
Plastiğin bozunması, BPA olarak bilinen Bisfenol A gibi zehirli kimyasallar açığa çıkarabiliyor. Bu tür maddeler uzun vadede hormon sisteminin bozulması, kanser ve diğer sağlık sorunlarıyla ilişkilendiriliyor. Hormonlar, vücudun işleyişini düzenlemeye yardımcı olan kimyasal sinyallerdir; dolayısıyla bu sinyallere müdahale edilmesi normal vücut süreçlerini etkileyebilir.
ESDO’nun kıdemli teknik danışmanı Dr. Md Abul Hashem, kimyasalların ve plastik parçacıkların gıdalara karışarak canlıları etkilemesi konusunda uyarıda bulundu:
BPA gibi kimyasalların ve mikroplastiklerin besin zincirimize karışıp biyolojik çeşitliliğe zarar vermesiyle ilişkili riskler göz ardı edilemez.
Toprağın bozulması, suyun kirlenmesi ve biyolojik çeşitliliğin zarar görmesi, çevresel tahribatı kırsal kesimin geçim kaynaklarıyla doğrudan ilişkilendiriyor. Yerel ürünlerle beslenen ve balık tutan bir hanenin yaşamı, kötü yönetilen atıkların karıştığı aynı su yollarına ve topraklara bağlı.
Yasaklar ve ambalaj yasaları neden yetersiz kaldı?
Bangladeş, 2002’de plastik alışveriş poşetlerini yasaklayan dünyadaki ilk ülke oldu. Daha sonraki önlemler arasında 2008 tarihli Plastik Atık Yönetimi ve Koruma Kuralları ile 2010 tarihli Jüt Ambalaj Yasası yer aldı. Daha yakın dönemdeyse süpermarketlerde ve kıyı bölgelerinde tek kullanımlık plastiklerin yasaklandığı duyuruldu.
Politika alanındaki bazı önemli adımlar şöyle:
- 2002: Bangladeş plastik alışveriş poşetlerini yasakladı.
- 2008: Plastik Atık Yönetimi ve Koruma Kuralları yürürlüğe girdi.
- 2010: Jüt Ambalaj Yasası politika çerçevesine yeni bir önlem ekledi.
- 2024: ESDO’nun şişe araştırması ve BRAC’ın Cox’s Bazar araştırması, atık sorunlarının sürdüğünü ortaya koydu.
Özellikle büyük kentlerin dışında denetim zayıf kalıyor. İzleme sınırlı, ihlallere verilen cezalar az ve yerel yönetimler ulusal politikaları günlük uygulamaya dönüştürmek için çoğu zaman yeterli kaynağa sahip değil. Kısıtlamaların duyurulması, tüketicilerin ve işletmelerin kullanabileceği pratik alternatiflere duyulan ihtiyacı da ortadan kaldırmıyor.
Uygun fiyatlı alternatifler yaygın olarak bulunmuyor. Ambalaja ihtiyaç duyan bir esnafın da alışverişini taşıyan bir müşterinin de kolay ulaşabileceği ve makul fiyatlı bir ürüne ihtiyacı var. Bu seçenekler olmayınca insanlar çevresel maliyetin farkında olsa bile alışkanlıkları değiştirmek zorlaşıyor.
Birlik konseyleri ve belediyeler finansman, teknik kapasite ve planlı atık yönetimi konusunda sıkıntılar yaşıyor. Halkın katılımının sınırlı olması da başka bir engel oluşturuyor: Kuralların işe yaraması için hanelerin, dükkânların, atık toplayıcıların ve yetkililerin aynı sisteme katılması gerekiyor. Daha güçlü denetim, daha ağır cezalar ve toplulukların daha fazla katılımı önerilen çözümler arasında.
Atık işçileri ve yerel pazarlar başlangıç noktası olabilir
Kayıt dışı sektör günde yaklaşık 1.000 ton plastik atık topluyor. Bu nedenle atık toplayıcılar ve geri dönüşüm işçileri mevcut geri kazanım çabalarının merkezinde yer alıyor. Ancak yaptıkları işler resmî olarak yeterince tanınmadığı, desteklenmediği ve kaynaklara erişimleri sınırlı olduğu için kısıtlanıyor.
Bu işçileri düzenli atık hizmetlerine dâhil etmek için eğitim, pratik destek ve üstlendikleri rolün tanınması gerekiyor. Toplama işi zaten onların emeğiyle yapılıyor; yerel yönetimler ve geri dönüşüm işletmeleriyle daha güçlü bağlantılar kurulması, toplulukların bu çalışmayı geliştirmesine yardımcı olabilir.
Dakka’da Standard Chartered Bank, topluluk üyelerinin plastik atıkları nakit ya da temel ihtiyaç ürünleri karşılığında teslim edebileceği bir program başlattı. Bu tür değişim programlarının kırsal bölgelere yayılması, haneleri atılmış plastiği toplamaya teşvik ederken yerel gelir fırsatları da yaratabilir.
Kalkınma platformları, pazar merkezli toplama noktaları kurmak için özel sektör işletmeleriyle de çalışıyor. Esnafa plastiği ayırıp geri dönüşüm için teslim etmeleri karşılığında teşvik veriliyor. Pazarlar satıcıları, müşterileri ve ambalajları bir araya getirdiği için, daha geniş altyapının sınırlı olduğu yerlerde atık toplamayı düzenlemek açısından elverişli alanlar sunuyor.
Topluluk toplama merkezleri ve atıkların atılma noktasında ayrıştırılması, daha düzenli hizmetlerin temeli olarak öneriliyor. Geri dönüştürülebilir plastiği diğer çöplerden ayrı tutmak, onun kanallardaki ya da açık arazilerdeki atıklara karışması yerine toplanıp işlenmesini kolaylaştırıyor.
Faridpur, okullar ve yeni geri dönüşüm fikirleri
Faridpur’da Practical Action, Padma Nehri’nden toplanan düşük kaliteli plastiği piroliz yöntemiyle yüksek kaliteli yağa ve siyah karbona dönüştürmek için döngüsel ekonomi yaklaşımını kullanıyor. Döngüsel ekonomi, atılmış malzemeleri doğrudan çöpe atmak yerine onlardan yeniden değer elde etmeyi amaçlıyor. Piroliz, malzemeleri ısıyla parçalayarak başka ürünlere dönüştürüyor.
Bu girişim atık miktarını azaltırken istihdam yaratıyor ve atık işçilerinin geçim koşullarını iyileştiriyor. Doğal kaynaklara doğrudan bağımlı topluluklar için önemli olan çevresel çalışmaları gelir yaratma fırsatlarıyla buluşturan bir örnek sunuyor.
Cox’s Bazar’daki okullarda çocuklara çöpleri ayırmayı ve organik atıkları kompost yapmayı öğreten toplama sistemleri başlatıldı. WaterAid–Swisscontact konsorsiyumu, Naogaon ve Satkhira’nın da aralarında bulunduğu iklim riskinin yüksek olduğu bölgelerde öğrencileri temizlik kampanyalarına ve eğitim faaliyetlerine dâhil etti.
Bu programlar sürdürülebilir alışkanlıkların erken yaşta kazanılmasını amaçlıyor. Okul müfredatındaki çevre eğitimi ve topluluk faaliyetleriyle birlikte, plastiği anlamaya yönelik yaratıcı yaklaşımlar da ara sıra düzenlenen temizlik çalışmalarının ötesinde farkındalığı artırmanın önerilen yolları arasında.
Bangladeşli gençler ve girişimciler atık toplayan yüzer robotlar ile geri dönüşümü ödüllendiren dijital platformlar da geliştiriyor. Sürdürülebilir malzemeler ve atık teknolojileri üzerine araştırmalara verilecek destek bu fikirlerin ilerletilmesine katkı sağlayabilir. Faydalı ürünler, örneğin eko-tuğlalar ya da kompost kutuları üreten küçük geri dönüşüm birimleri kuran yerel girişimciler için teknik eğitim ve başlangıç sermayesi öneriliyor.
Cox’s Bazar sorunun boyutunu gösteriyor
Bir sahil belediyesi ve önemli bir turizm merkezi olan Cox’s Bazar, toplama ve bertaraf hizmetlerindeki zayıflıkların su yollarını ve denizi nasıl etkilediğini gösteriyor. BRAC’ın 2024 tarihli araştırmasına göre belediyede her gün 34,5 ton plastik atık yanlış yönetiliyor; bunun büyük bölümü kanallara, drenaj sistemlerine ve denize ulaşıyor.
Nüfusun yalnızca yüzde 18’i atıkları atma noktasında ayrıştırıyor; düzenli toplama hizmetleri ise sınırlı. Bu koşullar, çöplerin su yollarına ulaşmasını önlemek isteyen programların önünde önemli bir iş yükü oluşturuyor.
Güney Asya Nehirlerini ve Denizlerini Plastikten Arındırma (PLEASE) projesi, Dünya Bankası finansmanı ve çok sayıda ortağın desteğiyle çözüm girişimlerini deniyor. Faaliyetler arasında ortak kullanım için çöp kutuları, önerilen bir geri dönüşüm tesisi ve geri dönüştürülmüş ya da yeniden değerlendirilmiş ürünleri teşvik eden yerel yeşil girişimcilere destek bulunuyor. Yeniden değerlendirme, atılmış malzemeyi daha yüksek değer taşıyan kullanışlı bir ürüne dönüştürmek anlamına geliyor.
Proje kapsamında atıkların atılma noktasında ayrıştırılmasında yüzde 15’lik bir iyileşme sağlandığı ve plastik atık yoğunluğunun yüksek olduğu noktalarda gözle görülür azalma kaydedildiği bildirildi. Önerilen geri dönüşüm tesisi için herhangi bir tarih verilmedi. Toplama noktalarını, işleme planlarını ve yerel işletmeleri bir araya getiren bu yaklaşım, atık sisteminin çeşitli parçalarının birlikte ele alınabileceğini gösteriyor.
Atıkların denize ulaşmasını önlemek
Yakın zamanda düzenlenen ulusal bir diyalogda Yerel Yönetimler Birimi Ek Sekreteri AKM Tariqul Alam, plastiklerin nehirler ve akarsular boyunca, aşağı havzalardan denize ulaşmadan önce toplanmasını sağlayacak daha güçlü sistemler kurulması çağrısında bulundu. Alam’ın açıklamaları, yerel atık toplama çalışmalarını kıyıların korunmasıyla ilişkilendirdi.
Alam ayrıca Bangladeş’in, ülke içinde geliştirilen yenilikleri yaygınlaştırırken diğer ülkelerin deneyimlerinden de yararlanması gerektiğini söyledi:
"Bangladeş, uluslararası en iyi uygulamaları inceleyerek ve ülkede geliştirilen, yerel öncülüğündeki atık yönetimi yeniliklerini yaygınlaştırarak fayda sağlayabilir," dedi AKM Tariqul Alam.
Bu koordinasyonda kamu kurumlarının, belediyelerin, özel sektör işletmelerinin ve toplulukların her birinin rolü var. Bir yerleşimdeki toplama çalışmaları, aşağı havzada başka bir yere ulaşan atık miktarını etkiler; geri dönüşüm işletmelerinin de düzenli bir şekilde ayrıştırılmış malzeme tedarikine ihtiyacı vardır.
Yukarı havzadaki ülkelerden gelen plastikler, ulusal sınırları aşan başka bir sorun oluşturuyor. Bangladeş’in Basel Sözleşmesi’ne katılımı ve yakında kabul edilmesi beklenen Küresel Plastik Antlaşması uluslararası iş birliği için imkânlar sunuyor. Önerilen politika değişiklikleri arasında tek kullanımlık ürünlerin yaygınlaşmasını ele almak ve sınır ötesi kirliliğe karşı önlemleri güçlendirmek de bulunuyor.
Alternatifler ve finansman yerel topluluklara ulaşmalı
Bangladeşli bilim insanı Dr. Mubarak Ahmad Khan’ın icat ettiği, jüt selülozundan üretilen Sonali Bag, geleneksel plastik ambalajlara önerilen alternatiflerden biri. Yeniden kullanılabilir çantalar, biyolojik olarak çözünebilen ambalajlar ve geleneksel malzemeler de tek kullanımlık plastiklere bağımlılığın azaltılmasına yardımcı olabilir.
Bu alternatiflerin yaygın biçimde kullanılıp kullanılmayacağını fiyatları ve bulunabilirlikleri belirleyecek. Hanelerin ve esnafın bir ürünü yaygın biçimde benimsemesi için ürünün kolay ulaşılabilir ve fiyat bakımından rekabetçi olması gerekiyor. Tüketim alışkanlıklarını değiştirmek için bir ürünü tanıtmak kadar köy dükkânlarının o ürünü temin edebilmesini sağlamak da önemli.
Atık altyapısına da aynı zamanda yatırım yapılması gerekiyor. Özellikle kırsal bölgelerde toplama hizmetleri, atıkları ayırma tesisleri ve geri dönüşüm faaliyetleri sınırlı. Kamu kurumları ile özel sektör arasındaki ortaklıklar finansman ve teknik bilgi sağlayabilir; Bangladeş Bankası’nın desteklediği yeşil finans girişimleri de çevreye duyarlı yatırımlara kaynak aktarabilir.
Coca-Cola Vakfı’nın Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’na sağladığı 15 milyon dolarlık hibe, Bangladeş’in de aralarında bulunduğu Asya ülkelerinde plastik atık yönetimini destekliyor. Bu, uluslararası finansman ve iş birliğinin yurt içindeki kamu harcamaları ve özel sektör yatırımlarına nasıl katkı sağlayabileceğini gösteriyor.
Birlik konseyleri ve belediyeler için önerilen destekler arasında hedefli finansman, teknik eğitim ve plastik atık yönetimini yerel kalkınma planlarının bir parçası hâline getiren düzenli planlar bulunuyor. Eğitim kampanyaları, topluluk temizlik çalışmaları ve atık işçilerine destek de fiziksel altyapıyı tamamlayabilir.
Koordineli çalışma neleri değiştirir?
Bangladeş’in kırsal kesimindeki acil ihtiyaçlar somut: Sulama kanallarının temizlenmesi, drenaj sistemlerinin işler durumda tutulması, güvenilir atık toplama hizmetleri ve ayrıştırılan plastiğin teslim edileceği bir yer. Tek başına yürütülen projeler bu işin bazı parçalarını ele alıyor; kalıcı bir hizmet için toplama, taşıma, işleme ve halkın katılımı birlikte çalışmalı.
Önerilen yaklaşım daha güçlü denetimi, uygun fiyatlı alternatifleri, topluluk geri dönüşüm merkezlerini, girişimcilere desteği ve kayıt dışı atık işçilerinin rolünün tanınmasını bir araya getiriyor. Hükümetin, işletmelerin, sivil toplum kuruluşlarının ve uluslararası bağışçıların katıldığı ortaklıklar altyapının kurulmasına ve hâlihazırda denenen modellerin yaygınlaştırılmasına yardımcı olabilir.
Çiftçilerin, balıkçıların, esnafın ve hanelerin kirliliğin azaltılmasında çıkarı var. Uygun destekle kırsal topluluklar, gelirlerinin bağlı olduğu toprağı ve suyu korurken yerel geri dönüşüm çalışmalarını örgütleyebilir, atığı azaltabilir ve sürdürülebilir uygulamaları benimseyebilir.
Öne Çıkanlar
- Bangladeş’te tek kullanımlık ürünlerden yılda tahminen 87.000 ton plastik atık çıkıyor; bunun yaklaşık yüzde 22’si kırsal bölgelerde oluşuyor.
- Atılmış plastik sulama ve drenaj kanallarını tıkıyor, su baskınlarına katkıda bulunuyor ve nehirlere, tarım arazilerine ve Bengal Körfezi’ne ulaşıyor.
- ESDO’nun 2024 tarihli araştırması, her yıl 3,84 milyara kadar tek kullanımlık plastik şişe kullanıldığını ve bunların yalnızca yüzde 21,4’ünün geri dönüştürüldüğünü tahmin ediyor.
- Kırsal topluluklarda atık toplama hizmetleri sınırlı, sağlık risklerine ilişkin farkındalık düşük ve kısıtlamaların uygulanması yetersiz.
- Kayıt dışı işçiler günde yaklaşık 1.000 ton plastik topluyor; yerel projeler atık karşılığında ürün verme programlarını, toplama merkezlerini, geri dönüşüm teknolojilerini ve okul programlarını deniyor.
- BRAC’ın 2024 tarihli araştırmasına göre Cox’s Bazar’da günde 34,5 ton plastik atık yanlış yönetiliyor; PLEASE projesi toplama ve geri dönüşüm çözümlerini deniyor.
- Önerilen önlemler yerel yönetim finansmanını, uygun fiyatlı alternatifleri, eğitimi, işçilere ve girişimcilere desteği, daha güçlü düzenlemeleri ve uluslararası iş birliğini bir araya getiriyor.






