Kuzey Maluku’da Nikel Patlaması Büyümeyi Beraberinde Getirirken Kirlilik, Hastalık ve Arazi Kaybına Yol Açıyor

11 dakikalık okuma
Indonesia has a long way to go to produce nickel sustainably

5.000 Hektarlık Sanayi Parkı ve Artan Sağlık Yükü

Orta Halmahera’daki Endonezya Weda Bay Sanayi Parkı’nda nikel madenciliği ve işleme faaliyetleri milyarlarca dolarlık yabancı yatırımı çekti. Kompleks 5.000 hektarlık bir alana yayılıyor; izabe tesisleri, madenler, bir deniz limanı ve bir havalimanını kapsıyor. Yakındaki yerleşimlerde ise aynı sanayi genişlemesi; kül, kirlenmiş su, tarım arazilerinin kaybı ve artan solunum yolu hastalıklarıyla ilgili şikâyetleri beraberinde getirdi.

İçindekiler
  1. 5.000 Hektarlık Sanayi Parkı ve Artan Sağlık Yükü
  2. Nikel Talebi Weda Bay’e Neden Kömür Getiriyor?
  3. Kül ve Solunum Yolu Hastalıklarıyla Yaşayan Aileler
  4. Sağlık ve Çevreyle İlgili Uyarılar Nasıl Birikti?
  5. Hava Kirliliği ve Kan Testleri Ne Gösteriyor?
  6. Kirlenen Nehirler, Kaynak Suları ve Kıyı Suları
  7. Orman Kaybı Selleri ve Tarım Arazilerindeki Zararı Artırıyor
  8. Hızlı Büyüme Herkese Ulaşmadı
  9. Yerli Topluluklar Toprak ve Ormanlarını Kaybetme Riskiyle Karşı Karşıya
  10. Öngörülen Sağlık Maliyetleri Trilyonlarca Rupiye Ulaşıyor
  11. Topluluklar ve Araştırmacılar Nelerin Değişmesini İstiyor?
  12. Öne Çıkanlar

Lelilef Sağlık Merkezi, 2018’de 351 akut solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydederken bu sayı 2024’te 2.700’ü aştı. Nexus3 Vakfı ve Tadulako Üniversitesi tarafından 2024’te yürütülen araştırmada da Gemaf ve Lelilef’teki işçi ve bölge sakinlerinden alınan kan örneklerinde güvenli eşiklerin üzerinde cıva ve arsenik bulundu.

Endonezya’nın doğusundaki uzak bir eyalet olan Kuzey Maluku, küresel nikel sektörünün başlıca merkezlerinden biri hâline geldi. Dünyanın en büyük nikel üreticisi Endonezya, küresel nikel ihtiyacının yaklaşık yarısını karşılıyor. Kuzey Maluku, ülkenin dört ana madencilik merkezinden biri ve bu konumuyla eyaleti, ülkenin elektrikli araçlara ve yenilenebilir enerji depolama sistemlerine malzeme sağlama hedeflerinin odağına yerleştiriyor.

14 Haziran 2025 itibarıyla eyaletin yaşadıkları, zorlu bir dengeyi ortaya koyuyor: hızla büyüyen sanayi ve yatırımların yanında artan sağlık, çevre ve toplumsal maliyetler. Sanayi tesislerinin yakınında yaşayan aileler sağlık giderleriyle karşı karşıya kalırken çiftçiler, balıkçılar ve yerli halklar geçimlerini sağladıkları kara ve suların zarar görmesiyle mücadele ediyor.

Nikel Talebi Weda Bay’e Neden Kömür Getiriyor?

Nikel, elektrikli araçlarda ve yenilenebilir enerji depolama sistemlerinde kullanılan lityum iyon pillerin temel bileşenlerinden biri. Hükümetler ve otomobil üreticileri fosil yakıtlardan uzaklaşmaya çalışırken bu metale yönelik talep arttı. Kuzey Maluku’daki madenler ve işleme tesisleri, Endonezya’nın bu talebi karşılama çabasının bir parçası.

Nikelin çıkarılması ve rafine edilmesi büyük miktarda enerji gerektiriyor. IWIP olarak bilinen Endonezya Weda Bay Sanayi Parkı’ndakiler de dâhil olmak üzere Endonezya’daki izabe tesislerinin çoğu kömür yakan santrallerden elektrik sağlıyor. Bu bağımlılık, daha temiz ulaşım ve enerjiyi desteklemesi amaçlanan malzemelerin üretimi sırasında kirliliğe ve sera gazı emisyonlarına yol açıyor.

Reklam

Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi (Centre for Research on Energy and Clean Air, CREA), Endonezya’da özellikle Kuzey Maluku’nun başı çektiği, sanayi tesislerine özel kömürlü elektrik üretim kapasitesindeki hızlı artışı belgeledi. Bu tür elektrik santralleri, genel elektrik şebekesine hizmet etmekten çok izabe tesisleri gibi belirli sanayi tesislerine enerji sağlamak üzere kuruluyor.

IWIP, bu modelin sanayi faaliyetlerini nasıl yoğunlaştırdığını gösteriyor. Madenler, işleme tesisleri ve bunları destekleyen altyapı büyük bir kompleks içinde yer alırken yakındaki köyler kömür yakmanın ve nikel üretiminin etkilerine maruz kalıyor. Dolayısıyla pil malzemelerinin üretiminin çevresel maliyeti, metalin çıkarılıp işlendiği yerlerin yakınında hissediliyor.

Kül ve Solunum Yolu Hastalıklarıyla Yaşayan Aileler

Gemaf ve Lelilef Sawai bir zamanlar ormanlarla ve temiz nehirlerle çevriliydi. Şimdi bacaların ve kömür depolama sahalarının yakınında bulunuyorlar. Bölge sakinleri havada toz ve kül olduğunu, sanayi emisyonlarının gece gökyüzünü kırmızıya boyadığını anlatıyor.

Gemaf’ta yaşayan genç bir anne olan Stesya Tania, evini günde iki kez süpürmesine rağmen içeri kül girmeye devam ediyor. Dört yaşındaki kızı Putri kronik solunum sorunları yaşıyor ve astım teşhisi konmuş. Astım, bölgedeki çocuklar arasında giderek yaygınlaşıyor ve ailelerin soludukları hava konusundaki kaygılarını artırıyor.

Çocuklar ve yaşlılar kirliliğe karşı özellikle savunmasız. Stesya’nınki gibi aileler gelirlerinin önemli bir bölümünü klinik ziyaretlerine ve ilaçlara harcıyor. Bazıları maruziyeti azaltmak için çocuklarını evde tutuyor; sağlıklarını korumaya çalışırken günlük yaşamlarını da kısıtlıyor.

Lelilef Sağlık Merkezi Başkanı Asjuati Tawinella, solunum yolu enfeksiyonlarının kliniğin iş yükünde sürekli ve giderek büyüyen bir yer tuttuğunu söyledi:

Elimdeki verilere göre solunum yolu enfeksiyonu vakaları her yıl arttı ve her yıl ilk sırada yer aldı.

Sağlık merkezinin kayıtları, 2018’deki 351 vakadan 2024’te 2.700’ün üzerine çıktı; bu, önceki sayının yedi katından fazla. Lelilef Sawai’de vakalar 2020’de 434 iken 2023’te 10.000’i aştı. Kuzey Weda ve Orta Weda’da da hastalananların oranı sırasıyla yüzde 43,4 ve yüzde 20,7 olarak kaydedildi; bu oranlar eyalet ve ülke ortalamalarının çok üzerinde.

Reklam

Sağlık ve Çevreyle İlgili Uyarılar Nasıl Birikti?

Bildirilen değişimler birkaç yıla yayılıyor. Klinik kayıtları solunum yolu hastalıklarının giderek artan yükünü ortaya koyarken seller ve kirliliğe ilişkin araştırmalar, nikel sanayisinin çevresindeki toplulukların karşılaştığı diğer baskıları gösteriyor.

  • 2018: Lelilef Sağlık Merkezi 351 akut solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydetti.
  • 2020: Lelilef Sawai’de 434 solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydedildi. 2020-2024 döneminde Weda Bay madencilik bölgesinde birden fazla büyük sel yaşandı.
  • 2023: Lelilef Sawai’de solunum yolu enfeksiyonu vakaları 10.000’i aştı. Kuzey Maluku, ikinci çeyrekte yüzde 23’ün üzerinde ekonomik büyüme bildirdi.
  • 2024: Lelilef Sağlık Merkezi 2.700’ün üzerinde akut solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydetti. Nexus3 Vakfı ve Tadulako Üniversitesi araştırmasında işçi ve bölge sakinlerinden alınan kan örneklerinde güvenli eşiklerin üzerinde cıva ve arsenik bulundu.

Klinik başvurularındaki artış, tedavi ve ilaç ihtiyacını hemen artırıyor. Kirlilik ve tekrarlanan seller ise güvenli suya erişim, evlerin korunması ve zarar görmüş tarım arazilerinin iyileştirilmesi gibi ayrı ihtiyaçlar doğuruyor.

Hava Kirliliği ve Kan Testleri Ne Gösteriyor?

Kömürlü termik santraller PM10 ve PM2.5 dâhil partikül maddelerin yanı sıra kükürt dioksit ve azot oksitler salıyor. Partikül madde, insanların soluyarak akciğerlerine çekebildiği çok küçük havadaki parçacıklardan oluşuyor. Bu kirleticilerin solunum ve kalp damar hastalıklarına yol açtığı biliniyor.

Halkın Özgürleşmesi ve Ekolojik Eylem Derneği (AEER) ile CREA’nın araştırmaları, IWIP yakınlarındaki partikül madde düzeylerinin hem Endonezya hem de Avrupa güvenlik standartlarını düzenli olarak aştığını ortaya koydu. Bölge sakinlerinin toz ve küle ilişkin anlatımları, hava kirliliğine dair bu ölçümlerle örtüşüyor.

Nexus3 Vakfı ve Tadulako Üniversitesi 2024’te başka bir maruziyet türünü inceledi: Gemaf ve Lelilef’teki işçi ve bölge sakinlerinin kanında cıva ve arsenik. Madencilik ve izabe sırasında açığa çıkan bu kirleticiler nörolojik hasara, kansere ve çocuklarda gelişim bozukluklarına yol açabiliyor.

Nexus3 Vakfı araştırmacısı Annisa Maharani, kan örneklerinin sonuçlarını şöyle anlattı:

61 kan örneğinin 23’ünde cıva ve arsenik düzeyleri güvenli eşiği aştı. Dokuz bölge sakininin kanında aynı anda her iki kirletici de bulundu.

23 örnek, test edilen 61 örneğin yaklaşık yüzde 38’ine karşılık geliyor. Dokuz bölge sakininin kanında her iki kirleticinin de bulunması, bazı kişilerin birden fazla tehlikeli maddeye maruz kaldığını gösteriyor.

Reklam

Kirlenen Nehirler, Kaynak Suları ve Kıyı Suları

Bir zamanlar içmek, yıkanmak ve balık tutmak için kullanılan nehirler artık tortu ve sanayi atıkları nedeniyle kahverengi akıyor. Bu su kaynaklarının zarar görmesi, içme suyu bulmaktan gıda teminine ve yıkanmaya kadar günlük yaşamın birçok alanını aynı anda etkiliyor.

Obi Adası’ndaki Kawasi köyünde bir soruşturmayla ortaya çıkarılan şirket içi belgeler, yerel kaynak sularında yasal sınırın 19 katına kadar hekzavalan krom bulunduğunu gösterdi. Hekzavalan krom, kansere yol açabilen güçlü bir kanserojen.

Şişe su almaya gücü yetmeyen bölge sakinleri bu kaynaklardan su içmeye devam ediyor ve uzun yıllar boyunca olası sağlık etkilerine maruz kalıyor. Bu haneler için daha güvenli suya ulaşmak aynı zamanda bir karşılanabilirlik meselesi.

Kıyı suları da nikel sanayisinin kirliliğiyle karşı karşıya. İzabe tesislerinden boşaltılan sıcak su ve atıklar balıkların ölümüne ve deniz ekosistemlerinin zarar görmesine yol açtı. Av miktarı düştükçe balıkçılar daha uzağa gitmek zorunda kalıyor ve geleneksel işleri zorlaşıyor.

Su ve balık örneklerinde nikel, krom ve bakır düzeyleri hükümetin güvenlik eşiklerinin üzerinde tespit edildi. Bu bulgular, etkilenen sulardan elde edilen gıdaların güvenliği ve yerel balıkçılığın toplulukları beslemeyi sürdürüp sürdüremeyeceği konusunda kaygı yaratıyor.

Orman Kaybı Selleri ve Tarım Arazilerindeki Zararı Artırıyor

Kuzey Maluku’daki nikel yatakları yüzeye o kadar yakın ki şirketler bunlara ulaşmak için geniş tropik orman alanlarını temizliyor. Orman kaybı yaşam alanlarını yok ediyor ve sera gazlarını açığa çıkararak sektörün kömüre bağımlılığının çevresel maliyetini artırıyor.

Uydu görüntüleri ile Climate Rights International ve California Üniversitesi, Berkeley tarafından yürütülen araştırmalar, yalnızca Halmahera’da madencilik nedeniyle 5.300 hektardan fazla ormanın kaybedildiğini gösteriyor. Bu, IWIP kompleksinin kapladığı 5.000 hektardan daha büyük bir alan.

Ağaçlar toprağın yerinde kalmasına yardımcı olur. Orman örtüsü kaldırıldığında erozyon artar ve nehirlerde tortu birikir. Bu değişimler sellerin daha sık ve şiddetli yaşanmasına katkıda bulunarak madenciliğin sonuçlarını doğrudan kazı yapılan alanların ötesine taşıyor.

Reklam

2020 ile 2024 arasında Weda Bay madencilik bölgesinde bir metreden yüksek seller bir düzineden fazla kez yaşandı. Binlerce bölge sakini yerinden oldu. Tarım arazileri ve plantasyonlar zarar gördü ya da yok oldu; hane gelirleri ve gıda güvenliği zayıfladı.

Dolayısıyla çiftçiler ve balıkçılar birçok yönden kayıp yaşıyor. Ormanların temizlenmesi ve seller ekinlere ve plantasyonlara zarar verirken kirlilik nehirleri ve kıyıdaki av miktarını etkiliyor. Bir zamanlar bu kaynaklara bel bağlayan topluluklar, geçimlerini sağlamak için daha az seçeneğe sahip.

Hızlı Büyüme Herkese Ulaşmadı

Kuzey Maluku, 2023’ün ikinci çeyreğinde yüzde 23’ün üzerinde ekonomik büyüme bildirdi. Nikel madenciliğine ve işlenmesine yapılan milyarlarca dolarlık yatırım bu büyümeyi hızlandırarak eyaleti Endonezya’nın sanayi stratejisinin merkezine taşıdı.

Buna rağmen IWIP’nin bulunduğu Orta Halmahera, eyaletteki yoksulluk oranının en yüksek olduğu yerlerden biri. Özellikle uzmanlaşmış becerileri olmayan çok sayıda yerel sakin bu ekonomik patlamadan yararlanamadı. Büyük sanayi yatırımlarının yanında yoksulluk ve eşitsizlik sürüyor.

Tarım ve balıkçılıktan elde ettikleri geliri kaybeden aileler, çevresel zararla bağlantılı yaşam maliyetlerindeki artışla da karşı karşıya. Klinik ziyaretlerine, ilaçlara ve alternatif su kaynaklarına yapılan harcamalar hane bütçeleri üzerindeki baskıyı artırıyor.

Ekonomik büyüme ile hanelerin yaşadığı zorluk arasındaki karşıtlık önemli; çünkü bunlar farklı deneyimleri anlatıyor. Bir eyalette sanayi üretimi artarken fabrikaların yakınında yaşayanlar tedavi masraflarını ödemekte veya kaybettikleri geçim kaynaklarının yerine yenisini koymakta zorlanabilir. Kuzey Maluku’daki büyüme ve Orta Halmahera’daki yoksulluk, bu iki durumun bir arada var olduğunu gösteriyor.

Yerli Topluluklar Toprak ve Ormanlarını Kaybetme Riskiyle Karşı Karşıya

Nikel madenciliği için arazi edinimi, rıza, tazminat ve bölge sakinleri üzerindeki baskıyla ilgili anlaşmazlıklara yol açtı. Climate Rights International ve diğer sivil toplum kuruluşları arazi gasbı, tehdit ve yetersiz tazminat vakalarını belgeledi.

Sawai ve O'Hongana Manyawa halklarının, Tobelo Dalam olarak da bilinirler, atalarından kalan ormanları ve avlanma alanları uygun tazminat ödenmeden veya rızaları alınmadan temizlendi. Bazı topluluklar altyapısı yetersiz köylere taşındı ve farklı yaşam biçimlerine uyum sağlamakta zorlanıyor.

Yerli Sawai çiftçisi Maklon Lobe, arazisinin kazılmasını ve satışa zorlandığı koşulları şöyle anlattı:

Toprağım rızam olmadan kazıldı ve düşük bir fiyata satmam için baskı gördüm. Şirket yalnızca bir kısmının parasını ödedi, geri kalanını ise bana tazminat ödemeden aldı.

Reklam

O'Hongana Manyawa halkı için orman hem yaşamlarını sürdürmelerini hem de kültürlerini destekliyor. Topraklarına giren madencilik faaliyetleri geleneksel yaşam biçimlerini tehdit ediyor. Onları başka yerlere yerleştirme girişimleri büyük ölçüde başarısız oldu; ormanların kaybı topluluğun varlığını sürdürmesi için bir tehdit hâline geldi.

Tazminat anlaşmazlıkları tek bir arazinin bedelinden ibaret değil. Avlanma alanlarının ve ataların ormanlarının temizlenmesi; gıdaya erişimi, yerleşik geçim kaynaklarını ve toplulukların yaşamlarını örgütlediği mekânları etkiliyor.

Öngörülen Sağlık Maliyetleri Trilyonlarca Rupiye Ulaşıyor

CELIOS ve CREA’nın tahminlerine göre Kuzey Maluku’da kirlilikle bağlantılı hastalıkların tedavi maliyeti 2025’te 8,5 trilyon Endonezya rupisine, yaklaşık 491 milyon ABD dolarına ulaşacak. Bu maliyetin önümüzdeki on yılda 12,3 trilyon rupiye çıkacağını öngörüyorlar.

Aynı tahminlerde, çevre denetimleri güçlendirilmezse bölgenin 2030’a kadar 5.000 erken ölümle ve 54 trilyon rupilik ek ekonomik yükle karşılaşabileceği uyarısı yapılıyor. Erken ölümler, kirlilik gibi zararlı koşullar nedeniyle normalde olacağından daha önce meydana gelen ölümler anlamına geliyor.

Endonezya genelinde, eski santraller kapatılmadan veya daha sıkı standartlar uygulanmadan sanayi tesislerine özel kömürlü elektrik üretiminin genişlemeyi sürdürmesi, 2040’a kadar toplamda 27.000 ek ölüme ve 330 trilyon rupilik, yaklaşık 20 milyar ABD dolarlık ekonomik kayba yol açabilir.

Bunlar gelecekteki sanayi genişlemesine ve çevre denetimlerine bağlı öngörüler. Politika yapıcılara verilen somut mesaj, kirlilik daha güçlü önlemler alınmadan sürerse araştırmacıların beklediği tedavi ihtiyacının ve ekonomik kayıpların boyutudur.

Topluluklar ve Araştırmacılar Nelerin Değişmesini İstiyor?

Yerel yöneticiler, sağlık yetkilileri ve sivil toplum grupları kirlilik, toprak hakları ve halk sağlığı konusunda harekete geçilmesi çağrısı yapıyor. Araştırmacılar ve savunuculuk kuruluşları, hem nikel üretiminin biçimini hem de etkilenen topluluklara yönelik muameleyi ele alan değişiklikler öneriyor.

  • Çevre yönetimi iyileşene kadar yeni nikel izabe tesisi ve sanayi tesislerine özel kömürlü santral izinlerini durdurmak.
  • Kömürü aşamalı olarak devreden çıkarmak ve sanayi komplekslerinde yenilenebilir enerjiyi teşvik etmek için düzenlemeleri gözden geçirmek.
  • Hava ve su kalitesini düzenli olarak izleyerek kirlilik ve emisyon denetimlerini sıkılaştırmak.
  • Özellikle yerli topluluklara adil tazminat sağlamak ve karar süreçlerine anlamlı biçimde katılımlarını temin etmek.
  • Kirlilikten etkilenen bölgelerde sağlık tesislerine ve tedaviye erişime yatırım yapmak.
  • Ağaçlandırma ve çevresel iyileştirme çalışmalarıyla zarar görmüş çevreyi eski hâline getirmek.
Reklam

Çevresel iyileştirme, kirliliğin temizlenmesi veya çevresel zararın onarılması anlamına geliyor. Ağaçlandırmayla birlikte bu çalışmalar hâlihazırda oluşmuş zararı gidermeyi; enerji kaynakları ve kirlilik denetimlerindeki değişiklikler ise devam eden emisyonları hedeflemeyi amaçlıyor.

Küresel otomobil üreticileri ve pil imalatçıları da tedarik zincirlerinin çevresel yıkıma veya insan hakları ihlallerine katkıda bulunmamasını sağlama baskısıyla karşı karşıya. Tesla, temas kurulmamış yerli halkların yaşadığı bölgelerden nikel tedarik etmeme sözü verdi ancak bunun uygulaması sınırlı kaldı.

AEER araştırmacısı Timotius Rafael, sanayide kullanılan enerjinin değiştirilmesi çağrısında bulundu:

Kömürlü santraller durdurulmalı ve yenilenebilir enerjiye geçilmeli; böylece Kuzey Maluku’daki zarar daha da büyümez.

Karbonsuzlaşma, bir faaliyetle bağlantılı karbon emisyonlarının azaltılması anlamına geliyor. Kuzey Maluku’da önerilen değişiklikler bu hedefi bölge sakinlerinin acil ihtiyaçlarıyla ilişkilendiriyor: daha temiz hava, daha güvenli su, sağlık hizmetlerine erişim ve toprakların ve geçim kaynaklarının korunması. Önerilen reformların ne zaman yürürlüğe konacağına ilişkin bir tarih verilmedi.

Öne Çıkanlar

  • Endonezya küresel nikel ihtiyacının yaklaşık yarısını karşılıyor; Kuzey Maluku, ülkenin dört ana madencilik merkezinden biri.
  • 5.000 hektarlık IWIP kompleksi milyarlarca dolarlık yatırım çekti. IWIP’dekiler de dâhil olmak üzere Endonezya’daki izabe tesislerinin çoğu kömürle çalışan santrallerden elektrik alıyor.
  • Lelilef Sağlık Merkezi, akut solunum yolu enfeksiyonu vakalarında 2018’de 351’den 2024’te 2.700’ün üzerine çıkan bir artış kaydetti.
  • 2024’te yapılan araştırmada 61 kan örneğinin 23’ünde güvenli eşiklerin üzerinde cıva ve arsenik bulundu; dokuz bölge sakininin kanında her iki kirletici de tespit edildi.
  • Madencilik Halmahera’da 5.300 hektardan fazla ormanın temizlenmesine yol açtı. Tekrarlanan seller, su kirliliği ve av miktarındaki düşüş geçim kaynaklarına zarar verdi.
  • Sawai ve O'Hongana Manyawa toplulukları atalarından kalan toprakları kaybetme, tazminat anlaşmazlıkları ve geleneksel yaşam biçimlerinin tehdit edilmesiyle karşı karşıya.
  • CELIOS ve CREA, daha sıkı denetimler uygulanmazsa Kuzey Maluku’da tedavi maliyetlerinin 2025’te 8,5 trilyon rupiye ulaşacağını, sağlık ve ekonomi üzerindeki yükün ilerleyen yıllarda artacağını öngörüyor.
  • Önerilen reformlar arasında sanayide daha temiz enerji, daha sıkı kirlilik denetimleri, daha iyi sağlık hizmetleri, adil tazminat ve çevrenin iyileştirilmesi yer alıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir