8 Kasım, cephedeki zaferi yeniden imar çalışmalarıyla buluşturuyor
Azerbaycan, Ermenistan'la 2020'de yaşanan savaşta kazandığı zaferin altıncı yıl dönümünü kutluyor. 8 Kasım'da Şuşa'nın ele geçirilmesini ve Karabağ'ın büyük bölümüyle çevre ilçelerdeki kontrolü değiştiren 44 günlük çatışmayı anıyor. Ulusal bayram kutlamaların yanı sıra savaşta hayatını kaybeden 2.908 Azerbaycan askerini anma günü niteliği taşıyor.
İçindekiler
- 8 Kasım, cephedeki zaferi yeniden imar çalışmalarıyla buluşturuyor
- 44 günlük çatışma nasıl gelişti?
- Şuşa neden belirleyici an oldu?
- Ateşkes sahadaki durumu nasıl değiştirdi?
- Kutlamaların ardındaki insani kayıp
- Şuşa'yı yeniden imar etmek ve göç eden ailelerin dönüşüne destek olmak
- Topluluklar yıl dönümünü nasıl kutluyor?
- Pakistan'dan ve Çinli katılımcılardan mesajlar
- Barış ve yeniden imar, açıklanan sonraki öncelikler
- Öne Çıkanlar
Şuşa, yıl dönümünün başlıca simgesi olmayı sürdürüyor. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 8 Kasım 2020'de Bakü'deki Şehitler Hıyabanı'ndan kentin ele geçirildiğini duyurdu. İki gün sonra Azerbaycan, Ermenistan ve Rusya liderlerinin imzaladığı ateşkes çatışmaları durdurdu ve üç ilçenin daha Azerbaycan kontrolüne geçmesini öngördü.
Yıl dönümü, çatışmaların ardından yaşananları da gündeme getiriyor: yeniden imar çalışmalarını, evlerinden göç etmek zorunda kalanların geri dönüşünü ve Azerbaycan'ın Ermenistan'la karşılıklı güven tesis etmeye yönelik açıkladığı çabaları. Dışişleri Bakanlığı, Büyük Dönüş programının altyapıyı geliştirdiğini ve ülke içinde yerinden edilmiş eski göçmenlerin geri dönüşlerine destek verdiğini belirtiyor.
Anma etkinlikleri Şuşa'yla sınırlı değil. Bakü'nün Qaradağ ilçesinde düzenlenen buluşma gazileri, şehit ailelerini ve seçilmiş temsilcileri bir araya getirirken Çinli öğretmen ve öğrenciler iki dilde kutlama mesajları iletti. Pakistan başbakanı da tebriklerini daha yakın stratejik ve ekonomik işbirliği çağrısıyla birlikte gönderdi.
Bu nedenle 8 Kasım, Azerbaycan için birçok deneyimi bir araya getiriyor: askerî zaferi, kişisel kayıpları, onlarca yıl önce terk edilen yerlerin yeniden kazanılmasını ve bu yerleri yeniden yaşanabilir kılmaya yönelik somut çalışmaları. Bayram, 3 Aralık 2020'de cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle ilan edildi ve resmî tatil oldu.
44 günlük çatışma nasıl gelişti?
Savaş 27 Eylül 2020'de başladı. Azerbaycan, askerî harekâtını Ermenistan'ın yeniden başlattığı saldırganlığa karşı bir yanıt olarak tanımlıyor ve Vatan Savaşı olarak adlandırıyor. Aynı zamanda silahlı kuvvetlerin başkomutanı olan Aliyev'in liderliğindeki Azerbaycan birlikleri, yaklaşık 30 yıldır Bakü'nün kontrolü dışında bulunan topraklarda ilerledi.
İlerleyişin seyri, 8 Kasım'ın ulusal anma günü olarak neden seçildiğini açıklıyor:
- 27 Eylül 2020: Çatışmalar başladı.
- 3 Ekim: Azerbaycan kuvvetleri Sugovushan'ı aldı.
- 4 Ekim: Cebrayıl Azerbaycan kontrolüne geçti.
- 9 Ekim: Azerbaycan kuvvetleri Hadrut'u aldı.
- 17 Ekim: Füzuli Azerbaycan kontrolüne geçti.
- 20 Ekim: Azerbaycan kuvvetleri Zengilan'ı aldı.
- 25 Ekim: Kubadlı Azerbaycan kontrolüne geçti.
- 8 Kasım: Azerbaycan, Şuşa'nın ele geçirildiğini duyurdu.
- 10 Kasım: Ateşkes Moskova saatiyle 00.00'da yürürlüğe girdi.
Azerbaycan hükümetinin kurtarılan topraklar sayfasında, 9 Kasım 2020'ye kadar geri alınan beş şehir, dört kasaba ve 286 köy, toplamda 295 yerleşim yeri listeleniyor. Azerbaycan'ın daha geniş kapsamlı açıklamalarında ise geri alınan yerleşimlerin sayısı 300'ün üzerinde veriliyor. Ayrıntılı listede Zengilan ilçesindeki Minjivan, Ağbend ve Bartaz'ın yanı sıra Hocavend, Tartar ve Hocalı ilçelerindeki köyler de bulunuyor.
Azerbaycan kuvvetleri Ağdere, Murovdağ ve Zengilan bölgelerinde stratejik yükseklikleri de ele geçirdi. Yüksek araziler, birliklerin çevreyi gözetlemesine ve geçiş güzergâhlarını kontrol etmesine yardımcı olabilir. Azerbaycan kaynakları, uzun yıllar boyunca inşa edilen savunma mevzileri ve tahkimatların aşıldığı ilerleyişi anlatıyor.
Şuşa neden belirleyici an oldu?
Şuşa, 8 Mayıs 1992'den beri Ermenistan kontrolündeydi. Yaklaşık 28 buçuk yıl sonra geri alınması, Azerbaycan'ın harekâtının kamuoyundaki belirleyici anına ve Zafer Günü'nün etrafında şekillendiği olaya dönüştü.
Aliyev, kenti ele geçirilmeden önce önemli bir askerî hedef olarak tanımlamıştı. Azerbaycan cumhurbaşkanı, 16 Ekim 2020'de verdiği bir televizyon röportajında kentin hükümetinin hedeflerindeki yerini şöyle açıklamıştı:
Şuşa olmadan görevimizin yarım kalacağı yönündeki görüşüm her zaman aynı oldu. Bu nedenle Şuşa'nın kurtarılması, elbette, hedeflerimiz arasında özel bir yer tutuyor.
Aliyev, 8 Kasım'da sonucu Bakü'de ulusal anma mekânı olan Şehitler Hıyabanı'nda duyurdu. Bu mekânı seçmesi, askerî açıklamayı hayatını kaybedenlerin anısıyla buluşturdu.
Azerbaycan daha sonra harekâta katılan ve cesaret gösteren askerî personel için "Şuşa'nın Kurtuluşu İçin" madalyasını oluşturdu. Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle 8 Kasım'ın Şuşa Şehir Günü ilan edilmesi, tarihe ulusal öneminin yanı sıra yerel bir anlam da kazandırdı.
Ateşkes sahadaki durumu nasıl değiştirdi?
Aliyev, Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, 9 Kasım'ı 10 Kasım'a bağlayan gece üçlü ateşkes bildirisini imzaladı. Bildiri, 10 Kasım Moskova saatiyle gece yarısından itibaren Dağlık Karabağ çatışma bölgesindeki ateşin ve askerî harekâtın tamamen durdurulmasını öngörüyordu.
Azerbaycan, anlaşmayı Ermenistan'ın kapitülasyonu olarak nitelendiriyor. Anlaşmanın ilk somut sonucu, çatışmaları durdurması ve Ağdam, Kelbecer ve Laçın ilçelerinin Azerbaycan kontrolüne devredilmesini başlatması oldu.
Ağdam 20 Kasım'da, Kelbecer 25 Kasım'da, Laçın ise 1 Aralık'ta iade edildi. Azerbaycan, bu üç ilçeyi başka kayıp yaşanmadan geri aldığını belirtiyor. Devir işlemleri, topraklardaki değişimi Azerbaycan birliklerinin askerî harekât sırasında ele geçirdiği yerlerin ötesine taşıdı.
Dışişleri Bakanlığının yıl dönümü açıklamasında daha sonraki bir dönüm noktası da yer alıyor. Bakanlık, Eylül 2023'teki ve terörle mücadele kapsamında yerel tedbirler olarak tanımladığı askerî harekâtın ardından Azerbaycan'ın devlet egemenliğini tamamen yeniden tesis ettiğini söylüyor. Hükümetin kontrolü yeniden kazanma anlatısında 2020 ateşkesi ile Eylül 2023 olayları ayrı aşamalar olarak ele alınıyor.
Eylül 2023'te yürütülen yerel terörle mücadele tedbirlerinin sonucunda Azerbaycan Cumhuriyeti'nin devlet egemenliği tamamen yeniden tesis edildi.
Kutlamaların ardındaki insani kayıp
Azerbaycan'ın anma verilerine göre 2020 savaşında 2.908 asker hayatını kaybetti, altı asker ise hâlâ kayıp. Kutlamalar sonucun sevincini yaşatsa da bu kayıplar, asker aileleri için yıl dönümüne ağır bir anlam yüklüyor.
Azerbaycan ayrıca 12 çocuk ve 27 kadın dâhil 93 sivilin hayatını kaybettiğini, 454 sivilin yaralandığını kaydediyor. Azerbaycan'ın açıklamasına göre bu kayıplara, Ermenistan'ın yerleşim yerlerini ve stratejik noktaları balistik füzelerle ve ağır toplarla hedef alması yol açtı.
Adı verilen yerler arasında Gence, Berde, Tartar, Mingeçevir, Yevlah, Gebele, Goranboy, Ağcabedi, Abşeron ve Hızı bulunuyor. Azerbaycan'ın hasar bilançosunda 12.292 konut ve diğer yapı, 288 araç ve 1.018 çiftliğin zarar gördüğü belirtiliyor.
Hayatta kalan aileler için çatışmaların sonuçları savaş dönemiyle sınırlı kalmadı. Evlerin hasar görmesi barınma imkânının kaybı anlamına gelirken çiftliklerin ve araçların zarar görmesi geçim kaynaklarını da etkiledi. Yıl dönümü, sivillerin bu deneyimlerini hayatını kaybeden askerlerin anılmasıyla bir araya getiriyor.
Dışişleri Bakanlığı açıklamasında hayatını kaybedenleri anıyor, gazilere ve savaşın diğer katılımcılarına teşekkür ediyor. Qaradağ ilçesindeki kutlamaya şehit aileleri ve gaziler de katılarak çatışmalardan doğrudan etkilenen kişileri yerel bir kamusal etkinliğin merkezine taşıdı.
Şuşa'yı yeniden imar etmek ve göç eden ailelerin dönüşüne destek olmak
Azerbaycan'ın Büyük Dönüş programı, yeniden imar çalışmalarını ülke içinde yerinden edilmiş eski göçmenlerin iskânıyla ilişkilendiriyor. Bunlar uluslararası bir sınırı aşarak mülteci olmak yerine kendi ülkelerinde kalan, ancak evlerini terk etmek zorunda kalmış kişiler.
Dışişleri Bakanlığı, program kapsamında modern altyapı çalışmalarının yürütüldüğünü ve insanların memleketlerine dönmeleri için düzenlemeler yapıldığını söylüyor. Yollar, kamu hizmetleri ve kullanılabilir binalar, bir memlekete yeniden kavuşmanın kişisel anlamının yanı sıra dönüşü uygulamada mümkün kılan unsurlar arasında yer alıyor.
Bakanlığın yıl dönümü açıklamasında çalışmalar şöyle anlatılıyor:
Azerbaycan son yıllarda kurtarılmış toprakların yeniden imarı ve inşasını amaçlayan büyük ölçekli girişimleri hayata geçiriyor. 'Büyük Dönüş' programı kapsamında modern altyapı kurulması ve ülke içinde yerinden edilmiş eski göçmenlerin vatanlarına dönüşünün sağlanması için çalışmalar yürütülüyor.
Şuşa'nın yeniden imarı kültürel önem de taşıyor. Ermenistan kontrolündeki yıllarda meydana gelen hasara ilişkin Azerbaycan açıklamalarında, kentteki 17 camiden 16'sının ve diğer kültürel ve tarihî alanların yıkıldığı belirtiliyor. Hasar gören yapılar arasında Penahali Han Sarayı, Vagif Türbesi, Natavan'ın evi ve müzisyenler Üzeyir Hacıbeyli ile Bülbül'ün ev müzeleri sayılıyor.
Kentte restorasyon ve inşaat çalışmaları sürüyor. Yıl dönümü açıklamaları çalışmaların yönünü ortaya koyarken geri dönen kişi sayısına, tamamlanma tarihine ya da ayrıntılı bir yeniden imar bütçesine yer vermiyor.
Resmî Büyük Dönüş Devlet Programı ayrı bir planlama takvimi sunuyor. Azerbaycan'ın 2022–2026 sosyoekonomik kalkınma stratejisindeki ulusal önceliği hayata geçirmek üzere hazırlanan program, 2026'ya kadar yürütülecek tedbirleri sıralıyor. İnşaat planı, 2022–2026 döneminde Ağdam, Füzuli, Şuşa, Hocavend, Zengilan, Kelbecer, Laçın, Kubadlı, Cebrayıl, Tartar ve Hocalı ilçelerinde 34.500 daire ve müstakil ev yapılmasını öngörüyor. Bunlar planlanan inşaat hedefleri; geri dönen kişi sayısını göstermiyor.
Cumhurbaşkanının yardımcısı ve Cumhurbaşkanlığı İdaresi Dış Politika İşleri Dairesi Başkanı Hikmet Hacıyev, kentin yeniden ayağa kalkmasını kendi aidiyet duygusuyla ilişkilendirdi. Zafer Günü öncesinde yazan Hacıyev, memleketi Şuşa'da bulunmayı şöyle anlattı:
Zafer Günü arifesinde güzel Şuşa'da olmak, sonsuz bir gurur ve mutluluk veriyor.
Topluluklar yıl dönümünü nasıl kutluyor?
Qaradağ ilçesi, Zafer Günü etkinliğini 7 Kasım'da A. Amirov Kültür Sarayı'nda düzenledi. Katılımcılar arasında ilçe yürütme erki başkanı Natiq Aliyev, milletvekilleri Aydın Hüseynov ve Sabina Khasayeva ile Yeni Azerbaycan Partisi ilçe başkanı İlgar İlyasov yer aldı.
Konuklar önce savaşı, ordunun harekâtını ve ulusal kültür geleneklerini yansıtan fotoğrafların, objelerin ve el yapımı eserlerin sergilendiği alanı gezdi. Resmî program, ulusal marşın okunması ve eski cumhurbaşkanı Haydar Aliyev ile ülkeyi savunurken hayatını kaybedenler için bir dakikalık saygı duruşuyla başladı.
Natiq Aliyev ulusal birlik ve askerî zafer üzerine konuştu. Ardından yerel kültür grupları vatansever şarkılar, geleneksel mugam müziği, âşık gösterileri ve sahne performansları sundu. Buluşma, yıl dönümünü yalnızca askerî törenlerle sınırlamak yerine anmayı kültürel kutlamalarla bir araya getirdi.
Halk kutlamalarında savaş, halkın, silahlı kuvvetlerin ve ulusal liderliğin ortak başarısı olarak da sunuluyor. Bu anma dilinde modern askerî teknolojinin kullanımı övülürken askerlere ve ailelerine de saygı duruşunda bulunuluyor.
Pakistan'dan ve Çinli katılımcılardan mesajlar
Pakistan Başbakanı Muhammed Şahbaz Şerif, Pakistan halkı ve hükümeti adına Aliyev'i kutladı. Mesajında Azerbaycan'ın egemenliğini ve toprak bütünlüğünü savunmasını övdü; yıl dönümünü yeniden imar ve kalkınma çalışmalarıyla ilişkilendirdi.
Şerif, Pakistan'ın Azerbaycan'la daha güçlü bir stratejik ortaklık kurma kararlılığını da ifade etti. Aliyev'in her iki taraf için uygun tarihlerde Pakistan'a yapacağı ziyareti beklediğini belirten Şerif, görüşmelerde ikili, bölgesel ve küresel konuların ele alınmasını ve ekonomik ve stratejik işbirliğini güçlendirecek yeni girişimlerin başlatılmasını umduğunu söyledi. Ziyaret için tarih açıklanmadı.
Azerbaycan Diller Üniversitesi'ndeki Konfüçyüs Enstitüsü'nde görev yapan Çinli öğretmenler ve öğrenciler, Azerbaycanlıları Çince ve Azerbaycanca kutladı. Etkinlik, uluslararası yıl dönümü mesajlarına eğitim ve kültür boyutu kattı.
Enstitü müdürü Rafiq Abbasov, Pekin'in Azerbaycan'ın egemenliğini ve toprak bütünlüğünü sürekli desteklediğini söyledi. Çinli şirketlerin Azerbaycan'ın geri aldığı toprakların yeniden imarı ve ekonomik canlanmasıyla da ilgilendiğini belirtti.
Abbasov, ileri teknoloji, akıllı şehirler ve akıllı köyleri ilgi duyulan alanlar arasında saydı. Bu terimler, hizmetlerin ve altyapının yönetimine yardımcı olmak için dijital sistemlerin kullanılmasını ifade ediyor. Abbasov'un açıklamaları, toplulukların yeniden inşasına Çin'in olası katılımına odaklandı.
Barış ve yeniden imar, açıklanan sonraki öncelikler
Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı, yıl dönümünü zaferi mevcut diplomatik hedefleriyle ilişkilendirmek için kullanıyor. Bakanlık açıklamasında hükümetin kalıcı barışı ve bölgesel istikrarı güçlendirmek için çalıştığı belirtiliyor ve Ermenistan'la karşılıklı güven tesis etmeye yönelik çabalar anlatılıyor.
Bakanlığın mesajı iki görevi aynı çerçevede ele alıyor: çatışmalardan etkilenen yerleri yeniden imar etmek ve komşu ülkeyle daha istikrarlı ilişkiler geliştirmek. Eski göçmen aileler için en somut değişiklikler, geri dönme olanağı ve terk ettikleri yerlerde hizmetlere erişim.
Pakistan'ın daha yakın ekonomik ilişkiler çağrısı ve Abbasov'un Çinli şirketlerin ilgisine ilişkin açıklamaları, yeniden imar gündemine uluslararası bir boyut katıyor. 8 Kasım, 2020'de yaşananlarla bağını korurken resmî yıl dönümü mesajı yeniden imarı, dönüşü ve bölgesel işbirliğini sonraki çalışmalar arasında sayıyor.
Öne Çıkanlar
- Azerbaycan, 2020'de kuvvetlerinin Şuşa'yı ele geçirdiği tarih olan 8 Kasım'da Zafer Günü'nü kutluyor.
- Savaş 44 gün sürdü ve Azerbaycan, Ermenistan ile Rusya'nın imzaladığı ateşkesle sona erdi.
- Ağdam, Kelbecer ve Laçın ilçeleri 20 Kasım ile 1 Aralık 2020 arasında iade edildi.
- Azerbaycan verilerine göre savaşta 2.908 asker ve 93 sivil hayatını kaybetti; altı asker hâlâ kayıp.
- Büyük Dönüş programı yeniden imarı ve ülke içinde yerinden edilmiş eski göçmenlerin dönüşünü destekliyor; programın resmî hedefi 2022–2026 döneminde 34.500 daire ve müstakil ev inşa etmek.
- Yıl dönümü etkinlikleri arasında yerel anmalar, kültürel gösteriler ve uluslararası destek mesajları bulunuyor.
- Dışişleri Bakanlığı, yeniden imar çalışmalarının, Ermenistan'la karşılıklı güvenin ve kalıcı bölgesel barışın hükümetin öncelikleri arasında yer aldığını söylüyor.






