Vietnam, bankacılıkta yapay zekâ için risk eşikleri ve ödeme limitleri belirledi; insan incelemesi hakkı getirdi

11 dakikalık okuma
Vietnam sets AI banking risk thresholds, payment caps and rights to human review

Otomatik ödemeler 15 Kasım'dan itibaren daha sıkı denetlenecek

Vietnam'ın bankacılıkta yapay zekâya ilişkin yeni kuralları, işlem başına 10 milyon VND'nin veya bir müşteri için günlük toplamda 20 milyon VND'nin üzerinde kişisel ödemeleri otomatik olarak gerçekleştiren sistemleri yüksek riskli olarak sınıflandırıyor. Kurumsal müşteriler için karşılık gelen eşikler, ödeme başına 50 milyon VND'nin veya günlük toplamda 100 milyon VND'nin üzeri.

İçindekiler
  1. Otomatik ödemeler 15 Kasım'dan itibaren daha sıkı denetlenecek
  2. Hangi tutarlar yüksek risk kategorisini tetikliyor?
  3. Günlük ödeme üst sınırlarının amacı farklı
  4. Müşteriler onay vermeli ve ödemeleri durdurabilmeli
  5. İnsan denetçilerin gerçek yetkileri olmalı
  6. Şikâyetleri bir insan incelemeli
  7. Veri kalitesi ve dış tedarikçiler yönetim sorumluluğu oluyor
  8. Güvenlik denetimleri ve yönetişim, kullanıma alındıktan sonra da sürecek
  9. Dolandırıcılık verileri aciliyeti ortaya koyuyor
  10. Uygulama 2027'ye uzanıyor
  11. Öne Çıkanlar

Vietnam Merkez Bankası'nın 30 Eylül 2026'da imzalanan 53/2026/TT-NHNN sayılı Genelgesi, bazı hükümleri daha sonra yürürlüğe girmek üzere 15 Kasım'da uygulanmaya başlayacak. Kredi kullandırma kararıyla otomatik olarak 50 milyon VND veya üzerinde kredi veren sistemler de yüksek risk kategorisine giriyor; bu sistemler sürekli izleme ve insan müdahalesine yönelik daha sıkı denetim gerektiriyor.

Bu eşiklere ek olarak müşterilere özel korumalar da getiriliyor. Bankalar ve ödeme hizmeti sağlayıcıları, yapay zekânın otomatik ödeme yapmasına izin vermeden önce müşterinin onayını almalı, bu yetkinin geri çekilmesini sağlayacak araçlar sunmalı ve müşteri otomatik kararlara itiraz ettiğinde insan incelemesi sağlamalı. Sağlayıcılar, yapay zekâ sistemlerinin aldığı veya desteklediği kararlardan sorumlu olmaya devam ediyor.

Genelgenin kapsamı bankalarla sınırlı değil. Yabancı banka şubelerini, elektronik cüzdan sağlayıcıları gibi ödeme aracılarını, Mobil Para sağlayıcılarını ve kredi bilgi şirketlerini de kapsıyor. Vietnam Varlık Yönetim Şirketi, Ulusal Banknot Basım Tesisi ve Vietnam Mevduat Sigorta Kurumu da kapsamda yer alıyor.

Hangi tutarlar yüksek risk kategorisini tetikliyor?

4. madde, tekil ödemeler ve günlük birikimli ödemeler için ayrı ölçütler belirliyor. Eşiklerden herhangi birinin aşılması, ilgili otomatik ödeme sistemini yüksek risk kategorisine sokuyor. Bu nedenle, hiçbir tekil transfer limiti aşmasa bile birkaç küçük transfer daha sıkı denetimi tetikleyebilir.

Örneğin, her biri 8 milyon VND tutarında üç otomatik kişisel ödemenin toplamı 24 milyon VND eder. Her bir ödeme 10 milyon VND'nin altında olsa da toplam tutar, günlük 20 milyon VND eşiğini aşıyor. Sağlayıcı hem her ödemenin tutarını hem de müşteri için gün içinde biriken toplamı izlemeli.

Reklam

Sınır değerlerdeki ifade önem taşıyor. Ödeme eşikleri, belirtilen tutarların üzerindeki işlemler için geçerli. Kredi eşiği ise 50 milyon VND'den başlıyor; dolayısıyla tam bu tutardaki bir krediye ilişkin otomatik karar da belirtilen yüksek risk kategorisine giriyor.

Sağlayıcılar, sistemleri kullanıma almadan önce yapay zekâ sistemlerini yüksek, orta veya düşük riskli olarak sınıflandırmalı. Genelge, 134/2025/QH15 sayılı Yapay Zekâ Kanunu'nun daha geniş çerçevesi içinde bankacılık gerekliliklerini düzenliyor ve yüksek risk taşıyan sistemlere ilişkin Başbakan'ın 33/2026/QD-TTg sayılı Kararı'na atıfta bulunuyor.

Günlük ödeme üst sınırlarının amacı farklı

5. madde, yapay zekânın bir müşteri adına bir günde otomatik olarak gerçekleştirebileceği ödemelerin toplam tutarına üst sınır getiriyor: gerçek kişiler için 100 milyon VND, kuruluşlar için 500 milyon VND. Sağlayıcının belirlediği iç limit de geçerli olduğundan, fiilî kullanım limiti daha düşük olabilir.

Risk eşikleri denetim düzeyini, günlük üst sınırlar ise izin verilen azami ödeme tutarını belirliyor. Gerçek kişiler için 100 milyon VND'lik üst sınır, günlük 20 milyon VND'lik risk eşiğinin beş katı. Kuruluşlar için 500 milyon VND'lik üst sınır da 100 milyon VND'lik eşiğin beş katı.

Dolayısıyla, yapay zekâ ödemeleri bir günde toplam 30 milyon VND'ye ulaşan bireysel bir müşteri, ulusal günlük üst sınırın altında kalırken yüksek riskli ödeme kategorisine giriyor. Sağlayıcının yine de müşterinin onayına ve kendi iç limitlerine uyması gerekiyor.

Mevcut çevrim içi ödeme güvenlik önlemleri de önemini koruyor. Yürürlükteki kurallar, 10 milyon VND'yi aşan çevrim içi işlemlerde hesap sahibinin biyometrik doğrulamasını gerektiriyor. Biyometrik kontroller, kimliği doğrulamak için yüz gibi fiziksel özelliklerden yararlanıyor. Otomatik ödeme uygulamasına geçecek sağlayıcıların, yeni yapay zekâ denetimlerinin yanı sıra bu doğrulama gerekliliklerini de gözetmesi gerekiyor.

Müşteriler onay vermeli ve ödemeleri durdurabilmeli

Bankalar ve ödeme hizmeti sağlayıcıları, yapay zekâ otomatik ödeme yapmaya başlamadan önce müşterilerle koşulları kararlaştırmalı. Anlaşmada izin verilen işlemler, ödeme başına ve günlük limitler, geçerlilik süresi, uygulanacak koşullar ve müşterinin anlaşmayı sona erdirme hakkı belirtilmeli.

Müşterilere, yapay zekâ sisteminin ödeme yetkisini kendilerinin askıya almasını veya iptal etmesini sağlayacak araçlar sunulmalı. Müşteriler anlaşmayı istedikleri zaman feshedebilir ve sağlayıcı bu talebi derhal yerine getirmeli. Otomatik işlemleri durdurabilme imkânı, tamamen bankanın iç prosedürlerine bırakılmak yerine hizmetin bir parçası hâline geliyor.

Reklam

Yapay zekâ doğrudan iletişimde bir insanın yerini aldığında sağlayıcılar bunu da bildirmeli. Bildirim, oturumun veya görüşmenin başında yapılmalı. Bu hüküm, bankaların aramaları yanıtlamak, tavsiye vermek ve hizmet taleplerini karşılamak üzere otomatik asistanları devreye almasıyla ortaya çıkan pratik bir soruna karşılık geliyor.

Bu hükümler müşterilere iki aşamada kontrol imkânı veriyor: otomatik ödemeler başlamadan önce izin verme ve sonrasında bu izni geri çekme. Üzerinde anlaşılmış ödeme kapsamı ve limitler, sisteme ne yapma yetkisi verildiğini taraflar için somut biçimde kayıt altına alıyor.

İnsan denetçilerin gerçek yetkileri olmalı

Yüksek riskli sistemler sürekli izlenmeli; bu işi yürüten personel yapay zekâ kararlarını geçersiz kılma, değiştirme veya askıya alma yetkisine ve becerisine sahip olmalı. Denetçiler ayrıca sistemi durduracak veya yalıtacak acil durum mekanizmasını devreye sokabilmeli.

Ciddi bir olay sırasında sağlayıcı bu acil durum mekanizmasını devreye almalı, zararı sınırlayacak adımlar atmalı ve güvenli işleyişi yeniden sağlamalı. Gerektiğinde manuel işleyiş de mümkün olmalı. Amaç, hatalı veya güvenliği ihlal edilmiş bir yapay zekâ sisteminin işlem yapmaya devam etmesini önlerken bankacılık hizmetlerini sürdürmek.

Her müdahale için ne olduğunu, ne zaman gerçekleştiğini, kimin müdahale ettiğini ve nedenini gösteren bir kayıt tutulmalı. Bu kayıtlar, sağlayıcının kararları yeniden oluşturmasına ve bir uyarının zamanında ele alınıp alınmadığı da dâhil olmak üzere aksaklıkları incelemesine olanak tanıyor.

Vietnam Merkez Bankası Ödeme Dairesi Direktörü Pham Anh Tuan, sorumluluğun insanlara ve kurumlara verilmesinin nedenini açıkladı. 4 Kasım'da yayımlanan bir röportajda, sözleri çeviriye göre şöyleydi:

Yapay zekâ sorumluluk üstlenebilecek bir varlık değil.

Tuan, genelgenin sistemler kullanıma alınmadan önce modellerin test edilmesini ve yönetim kurulları ile üst yönetimin sistemleri onaylama sorumluluklarını düzenlediğini söyledi. Ayrıca, yapay zekâ karar verme yetkisinin bulunduğu değer sınırlarını aştığında insan müdahalesinin zorunlu hâle geldiğini belirtti.

Şikâyetleri bir insan incelemeli

Otomatik bir karara itiraz eden müşterinin başvurusu bir kişi tarafından incelenmeli. İnsan incelemesinin sonucu, sağlayıcının süreçleri kapsamında şikâyetin çözüme kavuşturulmasında nihai dayanak olmalı. Sağlayıcılar, yapay zekâyla ilgili şikâyetleri almak ve ele almak üzere bir birim ve prosedürler oluşturmalı.

Müşterinin mali yükümlülüklerini, hukuki sorumluluklarını veya hizmetlere erişimini etkileyen kararlar için kayıt tutma zorunluluğu da var. Sağlayıcı, talep edildiğinde açıklayabilmek üzere kararın dayanağını ve temel etkenlerini saklamalı.

Reklam

Otomatik bir kredi kararıyla karşı karşıya kalan müşteri için bu, kurumun kararın hangi etkenlere dayandığını açıklayabilecek kullanışlı bir kayda sahip olması gerektiği anlamına geliyor. Açıklama yükümlülüğü, sağlayıcıların kaynak kodunu, ayrıntılı algoritmaları, model parametrelerini ve ticari ya da teknolojik sırları korumasına imkân tanıyor.

Güvenlik kararları için ayrıca bir istisna bulunuyor. Eylem dolandırıcılık, sahtekârlık, kara para aklama, terörizmin finansmanı veya siber güvenlikle ilgiliyse sağlayıcılar, riskleri yönetmeye ve müşteri varlıklarını korumaya uygun gerekçeler sunabilir. Ayrıntılı açıklama, güvenlik kontrollerinin nasıl çalıştığını açığa çıkarabilir.

Veri kalitesi ve dış tedarikçiler yönetim sorumluluğu oluyor

Sağlayıcılar, yapay zekâyı eğitmek, test etmek ve işletmek için kullanılan verilerin kaynağını bilmeli ve bu verilerin hukuka uygunluğunu sağlamalı. Ayrıca verinin kalitesini denetlemeli; hata, önyargı, manipülasyon veya veri zehirlenmesini tespit etmeli. Veri zehirlenmesi, modelin öğrendiklerini veya davranışlarını çarpıtmak amacıyla yanıltıcı bilgilerin kasıtlı biçimde sisteme eklenmesi anlamına geliyor.

Sisteme giren veriler değişebileceğinden, izleme kullanıma alındıktan sonra da sürmeli. Müşteri davranışlarının belirli bir örüntüsü üzerine kurulu kredi modeli, ekonomik koşullar veya borçlanma alışkanlıkları değiştikçe farklı sonuçlar verebilir. Genelge, model riskinin yanı sıra bu değişikliklerin, siber güvenliğin, etik konuların ve tedarik zinciri risklerinin de izlenmesini gerektiriyor.

Dışarıdan yapay zekâ hizmeti almak, bankanın veya ödeme sağlayıcısının operasyonel güvenlik, müşteri hakları, kişisel verilerin korunması ve risk yönetimi sorumluluğunu ortadan kaldırmıyor. Tedarikçi, kurumun verilerini modelleri eğitmek, ince ayar yapmak veya geliştirmek için ancak yazılı onay aldıktan sonra kullanabilir.

Dışarıdan sağlanan bir yapay zekâ sistemi müşterilere veya etkilenen başka taraflara zarar verirse, sistemi kullanan kurum gecikmeden düzeltici adımlar atmalı, müşteri çıkarlarını korumalı, şikâyetleri ele almalı ve kanunun gerektirdiği hâllerde tazminat ödemeli. Başka bir şirketin sağladığı teknoloji sorun çıkardığında da müşteriler hizmet aldıkları sağlayıcıyla muhatap olmaya devam ediyor.

Güvenlik denetimleri ve yönetişim, kullanıma alındıktan sonra da sürecek

Yüksek riskli yapay zekâ sistemleri çalıştırılmadan önce, sonrasında belirli aralıklarla ve önemli değişiklikler olduğunda siber güvenlik kontrollerinden ve değerlendirmelerinden geçmeli. Sağlayıcılar ayrıca veri güvenliğini, sistemlerdeki değişiklikleri, olay yönetimini, kayıt tutmayı ve insan denetimini ele almalı.

Bir sistem devreye alınmadan önce etki değerlendirmesi yapılmalı, risk kontrolleri oluşturulmalı ve belgeler onay için yetkili makama sunulmalı. 14. madde, operasyonel riskin sahipliği, risk gözetimi ve bağımsız güvence işlevlerini birbirinden ayıran üç savunma hattı üzerine kurulu bir çerçeve getiriyor.

Reklam

Bankalar hâlihazırda kredi puanlaması, kredi değerlendirmesi, ödeme dolandırıcılığının tespiti, otomatik tavsiye ve elektronik müşteri tanıma (eKYC) için yapay zekâ kullanıyor. 6 Kasım'da Ho Chi Minh City'de düzenlenen Digital Financial Security Vietnam 2026 forumunda konuşan Vietnam Bankalar Birliği Başkan Yardımcısı ve Genel Sekreteri Dao Minh Tu, kredi kuruluşlarının yüzde 70'inden fazlasının yapay zekâyı benimsediğini gösteren verileri aktardı.

Tu; yapay zekâ asistanları için açıkça belirlenmiş limitler, büyük veya hassas işlemlerde insan onayı, acil durdurma mekanizmaları ve işlemler sürerken dolandırıcılığın tespit edilmesi gerektiğini söyledi. Ayrıca temiz ve tutarlı biçimde tanımlanmış iş verilerini savundu. Bu öneriler, otomatik bir sistemin bir hatayı çok sayıda kararda tekrarlama hızına karşılık geliyor.

Dolandırıcılık verileri aciliyeti ortaya koyuyor

Ulusal Siber Güvenlik Birliği ve Viettel Cyber Security'nin raporuna göre, 2025'te Vietnam'da yaklaşık 552.000 siber saldırı kaydedildi; bunların yaklaşık yüzde 41'i finans ve bankacılık sektörünü hedef aldı. Bu oran toplam saldırı sayısına uygulandığında, sektörü hedef alan saldırı sayısı yaklaşık 226.000 oluyor.

Yetkililer, 2026'nın ilk altı ayında yaklaşık 1.000 çevrim içi dolandırıcılık vakası kaydetti; kayıplar trilyonlarca dong'a ulaştı. Kamu Güvenliği Bakanlığı Siber Güvenlik ve Yüksek Teknoloji Suçlarını Önleme Dairesi Başkan Yardımcısı Albay Nguyen Ba Son, 6 Kasım'daki forumda suçluların yapay zekâyı giderek daha fazla kullandığı uyarısında bulundu.

Fransız-Vietnam Yönetim Eğitimi Merkezi'nde ekonomist olan Ly Hoang Vu, kopyalanmış seslerin ve yapay olarak oluşturulmuş yüzlerin kimliği doğrulamada kullanılan alışılmış yöntemleri nasıl etkisizleştirdiğini anlattı. Arup mühendislik şirketinin Hong Kong ofisinde yaşanan bir olay riski gözler önüne seriyor: 2024'te bir çalışan, finans müdürü ve iş arkadaşlarının yapay olarak oluşturulmuş görüntülerinin yer aldığı bir video toplantının ardından yaklaşık 200 milyon Hong Kong doları transfer etti.

Mevcut dolandırıcılık uyarıları, para hareket etmeden önce müdahale etmenin değerini gösteriyor. Vietnam Merkez Bankası Bilgi Teknolojileri Dairesi Başkan Yardımcısı Hoang Minh Tien, SIMO ödeme dolandırıcılığı izleme sisteminin Ekim 2026'ya kadar 5,8 milyon uyarı gönderdiğini söyledi. Müşteriler, şüpheli dolandırıcılık işlemlerini 1,9 milyon kez askıya aldı veya iptal etti; böylece yaklaşık 7,2 trilyon VND'lik işlem tutarı korundu.

Tien ayrıca 2026'nın ilk sekiz ayında 21 milyardan fazla nakitsiz ödeme yapıldığını ve bu ödemelerin toplam değerinin 260 katrilyon VND'yi aştığını bildirdi. Birçok kredi kuruluşunda dijital kanallar işlemlerin yüzde 95'inden fazlasını oluşturuyor. Bu nedenle güvenilir denetim, müşterilerin bankacılık hizmetlerini kullanma biçiminin merkezinde yer alıyor.

Uygulama 2027'ye uzanıyor

Sağlayıcıların tek bir son tarih yerine birden fazla uygulama tarihini dikkate alması gerekiyor. Genelge yürürlüğe girmeden önce çalışan sistemlerin güvenlik, risk yönetimi ve devreye alma gerekliliklerini 1 Mart 2027'den itibaren karşılaması şart. Bazı yönetişim ve personel hükümleri farklı takvimlere tabi.

  • 30 Eylül 2026: Vietnam Merkez Bankası 53/2026/TT-NHNN sayılı Genelge'yi imzalıyor.
  • 15 Kasım 2026: Genelge genel olarak yürürlüğe giriyor.
  • 1 Ocak 2027: Yapay zekâ risk yönetimi çerçevesine ilişkin 14. madde yürürlüğe giriyor.
  • 1 Mart 2027: Yürürlük tarihinden önce çalışmakta olan yapay zekâ sistemleri, gerekli koşulları karşılamalı.
  • 1 Eylül 2027: Yüksek riskli yapay zekâ sistemleri kullanan kurumlara ilişkin bir istisna saklı kalmak üzere, personel düzenlemelerine ilişkin 21. madde yürürlüğe giriyor.

İstisnaya ilişkin kesin personel takviminin hukuki metinden doğrulanması gerekiyor. Yüksek riskli sistemler kullanan kurumlar, genel eylül tarihine güvenmeden önce kendileri için hangi personel şartlarının geçerli olduğunu belirlemeli.

Reklam

Güvenlik planlaması 53 sayılı Genelge'yle sınırlı değil. 09/2020/TT-NHNN sayılı Genelge'nin yerini alacak ayrı bir taslak; daha güçlü şifreleme, veri kaybını önleme, yetkisiz değişikliklere karşı korunan yedekler ve teknoloji tedarikçileri üzerinde daha sıkı denetim öneriyor. Taslak, ödeme aracıları ile Mobil Para sağlayıcılarının 1 Ocak 2028'den itibaren güvenlik operasyon merkezleri ve merkezî güvenlik olayı izleme sistemleri işletmesini öngörüyor.

Viettel Cyber Security Başkan Yardımcısı Le Quang Ha, erişimi tekrar tekrar doğrulayan ve ağın farklı bölümleri arasındaki hareketi sınırlayan Sıfır Güven mimarisini savundu. Intel Vietnam Ülke Direktörü Phung Viet Thang; açıklık, güvenlik ve hızlı toparlanmayı bilişimin temel gereklilikleri olarak sıraladı. Tu ayrıca gelecekteki kuantum bilişim tehditlerine dayanacak kriptografi için hazırlık yapılması çağrısında bulundu.

Vietnam Merkez Bankası ve Kamu Güvenliği Bakanlığı, Haziran 2026'da imzalanan 513 sayılı Koordinasyon Planı kapsamında daha yakın vadeli bir operasyon hedefi belirledi. Dolandırıcılık amaçlı para akışlarını izleyip acilen engelleyecek araçların 2026 boyunca büyük ticari bankaların çoğunda devreye alınması, sistem genelinde yaygınlaştırmanın ise 2027'nin ilk çeyreğinde tamamlanması planlanıyor.

Öne Çıkanlar

  • İşlem başına 10 milyon VND'yi veya günlük toplamda 20 milyon VND'yi aşan otomatik kişisel ödemeler yüksek risk kategorisini tetikliyor.
  • Kuruluşlar için karşılık gelen eşikler, ödeme başına 50 milyon VND'nin veya günlük toplamda 100 milyon VND'nin üzeri.
  • 50 milyon VND veya üzerinde krediye otomatik olarak karar veren yapay zekâ sistemleri de yüksek risk taşıyor.
  • Günlük otomatik ödeme üst sınırları gerçek kişiler için 100 milyon VND, kuruluşlar için 500 milyon VND; daha düşük iç limitler uygulanabilir.
  • Müşteriler otomatik ödemelere onay vermeli ve bu yetkiyi askıya almak veya iptal etmek için araçlara sahip olmalı.
  • İnsan denetçiler kararları geçersiz kılabilmeli ve acil durdurma mekanizmalarını devreye sokabilmeli; otomatik kararlara ilişkin müşteri şikâyetleri insan tarafından incelenmeli.
  • Genelge 15 Kasım 2026'da genel olarak yürürlüğe giriyor; daha önce çalışmakta olan sistemler için uyum tarihi 1 Mart 2027.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir