Kızlar Eğitimden Dışlanırken Afganistan'da Üniversite Öğrenci Sayısı Azalıyor, Eğitim Finansmanı Geriliyor

11 dakikalık okuma
Afghan University Enrollment Shrinks as Girls Face Exclusion and Education Funding Falls

Üniversiteler öğrenci, öğretim görevlisi ve iş olanağı kaybediyor

Afganistan'da 2026'da yaklaşık 208.000 erkek üniversite öğrencisi vardı. Bu sayı 2019'da 306.000'di. Kayıtlara geçen kadın öğrenci sayısı ise 2024'ten bu yana sıfır. Bu değişiklikler birlikte değerlendirildiğinde, üniversite öğrenci nüfusu 2019'daki yaklaşık 425.000'den yarısından daha azına geriledi.

İçindekiler
  1. Üniversiteler öğrenci, öğretim görevlisi ve iş olanağı kaybediyor
  2. Kısıtlamalar ve düşüşler nasıl gelişti?
  3. Üniversite kontenjanları için daha az aday yarışıyor
  4. Kadın akademisyenler neredeyse yok oldu
  5. Kızların eğitimden dışlanması temel meslekleri tehdit ediyor
  6. İlkokul kayıtları öğrenme düzeyindeki zayıflığı gizliyor
  7. Okullar bina sıkıntısı çekiyor, geri dönen aileleri karşılıyor
  8. Toplum temelli sınıflar hızla azalıyor
  9. Müfredat değişikliklerine din eğitiminin yaygınlaşması eşlik ediyor
  10. Mesleki eğitim ağırlıklı olarak erkeklerin izlediği bir yola dönüşüyor
  11. İhtiyaçlar artarken finansman azalıyor
  12. Öne Çıkanlar

UNESCO ve UNICEF'in 20 Ekim'de yayımlanan, 21 Ekim'de güncellenen 2026 eğitim raporu, çocukların ilk derslerinden mesleki eğitime uzanan bir krizi ortaya koyuyor. Kızlar 6. sınıftan sonra resmen eğitimden dışlanıyor, erkek çocuklar ortaöğretimden ayrılıyor, üniversiteler binlerce öğretim görevlisini kaybetti ve dış kaynaklı eğitim finansmanı azalıyor.

Erkek üniversite öğrencilerindeki düşüş, 2019'dan bu yana yaklaşık 98.000 kişi, yani %32 düzeyinde. Kurumlar, hanelerin eğitim masraflarını karşılama gücünün azalmasını, mezunlar için istihdam olanaklarının zayıflamasını ve özel üniversiteler üzerindeki mali baskıyı öğrenci katılımını azaltan etkenler arasında sayıyor.

Kadınların üniversiteye gitmesi Aralık 2022'de yasaklandı. Kadın öğrenci sayısı, 2019'da yaklaşık 119.000'den 2022'de 89.000'e düşmüş; 2023'te ise neredeyse sıfıra inmişti. Kadınların dışlanması, geleceğin öğretmenleri, doktorları ve akademisyenleri için eğitim yolunu da kapatıyor.

Kurumlara göre Afganistan'ın eğitim sistemi hâlâ milyonlarca öğrenciye hizmet veriyor ve eğitime yönelik güçlü toplumsal talebi koruyor. Ancak eğitim sisteminin her kademesine erişmek giderek zorlaşıyor. Temel okuma ve matematik becerilerini kazanamayan çocuklar sonraki derslerde zorlanıyor; okuldan ayrılan ergenlerin üniversiteye veya nitelikli işlere geçiş olanağı azalıyor; öğretmen sayısı düşen üniversitelerin yeni kuşakları yetiştirme kapasitesi zayıflıyor.

Kısıtlamalar ve düşüşler nasıl gelişti?

Veriler, birkaç yıla yayılan politika değişikliklerini ve ekonomik baskıyı kapsıyor. Öne çıkan gelişmeler, kız ve kadınlara yönelik kısıtlamaların erkek çocuklar ve erkekler arasındaki katılım düşüşüyle nasıl birleştiğini gösteriyor.

  • 2019: Üniversitelerde yaklaşık 306.000 erkek ve 119.000 kadın öğrenim görüyordu; öğretim görevlisi ve profesör sayısı yaklaşık 18.900'dü.
  • 2021: Taliban'ın iktidara dönüşünün ardından kız çocuklarının ortaöğretime devam etmesi kısıtlanmaya başladı.
  • Aralık 2022: Taliban yönetimi kadınların üniversite eğitimi almasını yasakladı.
  • 2024: Kayıtlara geçen kadın üniversite öğrencisi sayısı sıfıra indi.
  • 2025: Üniversitelerdeki öğretim elemanı sayısı yaklaşık 12.700'e geriledi; bunların yalnızca 100'den biraz fazlası kadındı.
  • Ağustos 2026: Yükseköğretim Bakanlığı yedi özel eğitim kurumunun faaliyetini bir yıl süreyle durdurdu ve iki kurumun ruhsatını iptal etti.
  • Ekim 2026: UNESCO ve UNICEF; katılımın düşmesini, öğrenme düzeyinin zayıflığını ve 2027'ye uzanan finansman açığını değerlendiren raporlarını yayımladı.
Reklam

Üniversite kontenjanları için daha az aday yarışıyor

2026'da yaklaşık 118.000 kişi üniversiteye giriş sınavı Kankor'a girdi. Bu sayı 2020'de 210.000'di. Katılım 2023'te yaklaşık 84.000'e geriledikten sonra toparlandı, ancak 2020'deki düzeyin yaklaşık %44 altında kaldı.

Kadınlar bu süreçten tamamen silindi. 2020'de yaklaşık 80.000 kız, 2021'de ise 81.000'den fazla kız sınava girdi. 2023'ten bu yana kadınların sınava katıldığı bildirilmedi.

2026'da yaklaşık 75.000 aday yükseköğretime girmeye hak kazandı. Bu sayı 2020'de 81.000, 2023'te 44.000 ve 2024'te 41.000'di. Başvuranların sayısı azaldıkça sınavı kazananların oranı 2020'de yaklaşık %39'dan 2026'da %63'e yükseldi. Rapora göre üniversiteye kabul süreci daha az rekabetçi hâle geldi.

Erkek çocukların katılımı, sınava ulaşmadan önce de düşüyor. 10-12. sınıflardaki öğrenci sayısı 2023'te yaklaşık 750.000'den 2024'te 700.000'e, 2025'te ise 660.000'e indi. İki yılda 90.000, yani %12'lik bir düşüş yaşandı.

Bu sınıflardaki erkek çocukların brüt okullaşma oranı %48,5'ten %40'a geriledi. Bu oran, kayıtlı tüm öğrencileri, normal okul çağından büyük veya küçük olanlar da dâhil, o kademeye devam etmesi beklenen nüfusla karşılaştırıyor. Böylece eğitimin genç nüfustaki artışa ayak uydurup uydurmadığı görülebiliyor.

Kadın akademisyenler neredeyse yok oldu

Afganistan, 2019-2025 arasında yaklaşık 6.200 profesör ve öğretim görevlisini kaybetti. Toplam sayı yaklaşık 18.900'den 12.700'e düşerek üçte bir oranında azaldı.

En sert düşüş kadın akademisyenler arasında yaşandı. Sayıları 2019'da yaklaşık 2.600 iken 2023'te 1.100'e, 2024'te 800'e ve 2025'te 100'ün biraz üzerine geriledi. Erkek akademisyenlerin sayısı da azaldı, ancak düşüş daha sınırlı kaldı.

UNESCO ve UNICEF, kadınların sistemden çıkmasının uzmanlığı ve akademik rehberliği azalttığını belirtiyor. Bu durum, kadın öğrencilerin üniversiteye dönmesi hâlinde onlara destek verecek iş gücünü de zayıflatıyor. Dolayısıyla eğitime erişimin yeniden açılması, öğrenci kabulünün yanı sıra öğretim kapasitesinin yeniden oluşturulmasını da gerektiriyor.

Reklam

Öğrenci ve öğretim elemanı sayılarındaki düşüşe rağmen üniversite sayısı görece istikrarlı kaldı. Afganistan'da 2019'da 166, 2023'te 161, 2024'te 170 kamu ve özel eğitim kurumu vardı. 2024'teki toplamın 40'ı kamuya, 130'u özel sektöre aitti.

Özel üniversiteler büyük ölçüde öğrenim ücretlerine dayanıyor ve kadınların dışlanmasının ardından gelir kaybına uğradı. Ağustos 2026'da Taliban yönetiminin Yükseköğretim Bakanlığı, yedi özel kurumun faaliyetini bir yıl süreyle durdururken iki kurumun ruhsatını iptal etti. Bakanlık, idari, akademik ve mevzuata uyumla ilgili sorunları gerekçe gösterdi.

Kızların eğitimden dışlanması temel meslekleri tehdit ediyor

UNICEF'in tahminine göre, 2021'de kısıtlamalar başladığından bu yana 2,6 milyondan fazla kız çocuğunun ortaöğretime devam etmesi engellendi. Her eğitim yılında yaklaşık 397.000 kız daha eğitimini sürdüremiyor.

UNICEF daha önce, yasak devam ederse 2030'a kadar yaklaşık dört milyon kızın ortaöğretimden mahrum kalabileceğini öngörmüştü. UNESCO, yükseköğretimden uzun süre dışlanmanın; nitelik, istihdam ve üretken iş gücü kaybı yoluyla 2066'ya kadar yaklaşık 9,6 milyar dolarlık birikimli ekonomik kayba yol açabileceğini tahmin ediyor.

UNICEF Afganistan Temsilcisi Dr. Tajudeen Oyewale, Eğitim Günü vesilesiyle yayımlanan ocak ayındaki ortak açıklamada sağlık hizmetleri açısından doğacak sonuçları şöyle anlattı:

Afganistan'ın acilen kadın öğretmenlere, hemşirelere, toplum sağlığı çalışanlarına ve doktorlara ihtiyacı var. Kadınların yalnızca kadın sağlık çalışanları tarafından tedavi edilebildiği bir ortamda, bugün eğitim almaları engellenirse gelecekte hasta kız çocuklarına ve kadınlara kim bakacak?

Okullar da benzer bir sorunla karşı karşıya. Afganistan'daki kamuya ait genel eğitim okullarında 2026'da yaklaşık 175.800 öğretmen vardı. Bunların yaklaşık 57.800'ü, yani %32,9'u kadındı. İlkokul öğretmenlerinin yalnızca %25,5'i kadındı.

Kadın öğrencilerin devam ettiği bilgisi bildirilen kamu okullarının %57,3'ünde kadın öğretmen yoktu. Bu oran kırsal bölgelerde %61,8'e, ilkokullarda ise %75,1'e ulaşıyordu. Rapora göre kısıtlamalar devam ederse 2030'a kadar 11.000'den fazla kadın ilkokul öğretmeni açığı doğabilir.

Reklam

İlkokul kayıtları öğrenme düzeyindeki zayıflığı gizliyor

Bildirilen ilkokul öğrenci sayısı 2022'de yaklaşık 6,04 milyondan 2024'te 6,77 milyona yükseldi, ardından 2025'te yaklaşık 6,6 milyona geriledi. Brüt ilkokula kayıt oranı 2024-2025 arasında %95,4'ten %91'e düştü; bu, öğrenci sayısının nüfus artışının gerisinde kaldığını gösteriyor.

Rapora göre ilkokul çağındaki çocukların %53'ü örgün genel eğitim sisteminin dışında. Bu oran, alt ortaöğretim çağındaki ergenlerde %67, üst ortaöğretim çağındaki gençlerde ise %79. Brüt okullaşma oranları her yaştan kayıtlı çocuğu kapsarken, bu tahminler her yaş grubundaki çocukların örgün genel eğitime katılıp katılmadığına odaklanıyor.

2025'te yapılan ulusal değerlendirmede 34 ilin tamamında 1.856 okuldan 55.000'den fazla 4. sınıf öğrencisine sınav uygulandı. Öğrencilerin yalnızca %43,5'i dilde, %25,4'ü matematikte asgari yeterlilik düzeyine ulaştı. Değerlendirmeye katılan kız öğrencilerin her iki dersteki başarısı erkek öğrencilerden daha yüksekti.

UNESCO ve UNICEF'in Ocak 2026 tarihli açıklamasında da ilkokulun son sınıfındaki çocukların %93'ünün temel okuma yeterliliğini hâlâ kazanma aşamasında olduğu belirtildi. 4. sınıf değerlendirmesiyle okuma tahmini farklı eğitim kademelerini ve öğrenme ölçütlerini kapsıyor; ikisi birlikte ele alındığında güçlüklerin tek bir okul yılıyla sınırlı olmadığı görülüyor.

UNESCO Afganistan Sorumlusu Soohyun Kim, 2025'te yürütülen ön araştırmalarda özellikle daha fazla öğretmenin üniversite eğitimi aldığı okullarda öğrencilerin, bilhassa dil derslerindeki başarısının daha yüksek bulunduğunu söyledi. Kadın öğretmenlerin alan bilgisi daha güçlüydü ve daha iyi öğrenci öğrenme sonuçlarıyla ilişkiliydi.

Erken çocukluk eğitimi çok az çocuğa ulaşıyor: Üç-dört yaşındaki her 100 çocuktan birinden azı erken çocukluk eğitimi programlarına katılıyor. Bu nedenle birçok çocuk, öncesinde örgütlü bir öğrenme ortamına erişemeden ilkokula başlıyor.

Okullar bina sıkıntısı çekiyor, geri dönen aileleri karşılıyor

Okulların yaklaşık yarısında tüm sınıflara yetecek büyüklükte bina yok. Çok sayıda öğrenci çadırlarda, geçici yapılarda veya açık havada ders görüyor. Bu durum günlük eğitim için kullanılabilen alanı ve korumayı kısıtlıyor.

UNICEF'in Ekim 2025 tarihli değerlendirmesine göre okulların neredeyse yarısında temiz su, sıhhi tesisat veya ısıtma yoktu. Çatışma ya da doğal afetlerin yol açtığı hasar nedeniyle 1.000'den fazla okul kapalı kaldı.

Reklam

İran ve Pakistan'dan dönenler, zaten sınıf, öğretmen ve ders kitabı sıkıntısı yaşayan topluluklara yeni çocuklar katıyor. Ekim 2025'e kadar 2023'ten bu yana yaklaşık 2,7 milyon kişi geri dönmüştü; çocuklar ve gençler bu nüfusun %60'ını oluşturuyordu.

2026 raporuna göre 7,1 milyon çocuğun acil eğitim desteğine ihtiyacı var. Yoksullukla mücadele eden aileler sınıf dışındaki baskılarla da karşı karşıya: Beş-17 yaş grubundaki çocukların yaklaşık %30'u çalışıyor, kadınların %28'i ise 18 yaşından önce evlendiriliyor.

Toplum temelli sınıflar hızla azalıyor

Toplum temelli eğitim, uzak bölgelerdeki çocukların evlerine yakın yerlerde öğrenim görmesine yardımcı oldu; katılımcıların çoğunu kızlar oluşturuyordu. Program, 2023'te zirveye ulaştığında 34 ilin tamamında yaklaşık 30.000 sınıfta bir milyona yakın öğrenciye hizmet veriyordu.

Ekim 2026'ya gelindiğinde yaklaşık 5.300 sınıf faaliyetteydi ve yaklaşık 162.000 öğrenciye eğitim veriyordu. Bunların yaklaşık 103.000'i kızdı; toplam öğrenci sayısının %64'ünü oluşturuyorlardı. Programın en yüksek öğrenci sayısından bu yana katılımcı sayısı yaklaşık %84 azalmıştı.

UNICEF, kamu eğitim sistemine geçiş sürecindeki 11.000'den fazla toplum temelli sınıfı değerlendirdi. Öğrencilerin kaydedildiği ve eğitimine devam ettiği bu süreci sınıfların yalnızca %6'sı tamamen tamamlamıştı. %15'i kısmen geçiş yapmış, %79'unda ise öğrenciler eğitimlerini düzenli olarak sürdürmeden idari değişiklikler tamamlanmıştı.

Bağışçı desteğinin azalması ve Eğitim Bakanlığının mevcut sistemi aşamalı olarak kaldırma kararı, yeni bir toplum okulu modeline geçişi beraberinde getirdi. Aileler açısından belirleyici olan, çocukların eğitime devam edip etmediği: Kayıt işlemlerinin değişmesi, çocukların erişilebilir bir öğrenme yerinden mahrum kalmamasıyla sonuçlanmalı.

Müfredat değişikliklerine din eğitiminin yaygınlaşması eşlik ediyor

Kamu ve özel üniversitelere 2025'te insan hakları, demokrasi, toplumsal cinsiyet ve yönetişimle ilgili alanlar da dâhil 679 kitap ve eğitim materyalini kaldırmaları, 18 akademik dersi ise programdan çıkarmaları talimatı verildi. Diğer 200'den fazla ders, gözden geçirilene kadar korundu.

UNESCO ve UNICEF, bu değişikliklerin özellikle hukuk, beşerî bilimler ve sosyal bilimlerde akademik eğitimin kapsamını daralttığı uyarısında bulunuyor. Okul materyallerinden yurttaşlık değerleri, insan hakları, kadın hakları ve uluslararası kuruluşlara yapılan atıflar da çıkarıldı.

1-3. sınıflardaki haftalık ders süresinde İslami eğitimin payı, 2021 müfredatında yaklaşık %24 iken 2023'te onaylanan ders planında yaklaşık %42'ye yükseldi. Temmuz ve Ağustos 2026'daki izlemelerde haftalık din derslerinin süresi 10 saatin biraz üzerinde kaydedildi. Önceki ders programında bu süre altı saatti.

Reklam

Eğitim Bakanlığının idari verilerine göre İslami eğitim kurumlarının sayısı 2019'da 1.127 iken 2023'te 17.832'ye, 2025'te yaklaşık 20.700'e yükseldi. Bu, 2019'dakinin 18 katından fazla. Kurumlar 2025'te yaklaşık 2,46 milyon öğrenci ve 84.000 öğretmen bildirdi. Öğrencilerin yaklaşık 716.000'i, yani %29'u kızdı.

Bağımsız doğrulama olanaklarının kısıtlı olması, katılımı, öğretim kalitesini ve öğrenme sonuçlarını tam olarak değerlendirmeyi zorlaştırıyor. Birleşmiş Milletler'in Afganistan insan hakları özel raportörü Richard Bennett, din okullarındaki yaygınlaşmanın ülkenin toplumsal yapısını dönüştürebileceği uyarısında bulundu ve ailelerin çocuklarının davranışlarındaki değişikliklere ilişkin kaygılarını dinlediğini söyledi.

Mesleki eğitim ağırlıklı olarak erkeklerin izlediği bir yola dönüşüyor

Teknik ve Mesleki Eğitim ve Öğretim olarak bilinen örgün TVET programlarına 2025'te yaklaşık 58.000 öğrenci kayıtlıydı. Bu sayı 2019'daki 63.000'e kıyasla yaklaşık %8 daha düşük. Bu programlarda öğrencilere belirli meslek ve işlere hazırlanmaları için uygulamalı beceriler kazandırılıyor.

Bu dönemde erkek öğrenci sayısı yaklaşık 49.000'den 57.000'e yükseldi. Toplam katılımın azalmasının nedeni, kadınların etkin katılımının ortadan kalkmasıydı. 2025'te yaklaşık 15.000 örgün mesleki eğitim mezunu bildirildi; hepsi erkekti.

Eğitmen sayısı 2019'da yaklaşık 5.700'den 2023'te 2.900'e geriledi, ardından 2025'te yaklaşık 4.200'e yükseldi. Kadınlar, ergenlik çağındaki kızlar, geri dönenler ve diğer dışlanan gruplar giderek daha fazla örgün sistem dışındaki eğitimlere bağımlı hâle geliyor.

Raporda tanınan nitelikler, daha ileri eğitime geçiş ve eğitimle ücretli işler arasındaki bağlantılar konusunda eksiklikler bulunduğu belirtiliyor. Afganistan genelinde ergenlerin ve gençlerin %42'si eğitim, istihdam ve beceri eğitimlerinin dışında. Bu grubun %68'ini kızlar ve genç kadınlar oluşturuyor.

İhtiyaçlar artarken finansman azalıyor

Temel ihtiyaçlar ve insani yardım kapsamındaki eğitim için sağlanan dış finansman 2024'te yaklaşık 405 milyon dolarken 2025'te 339 milyon dolara, 2026'da ise 182 milyon dolara geriledi. 2027 için belirlenen kaynak 77 milyon dolar; bu, 2024'teki miktardan yaklaşık %81 daha az.

Eğitim sektörü 2026 ve 2027 için yaklaşık 583 milyon dolara ihtiyaç duyuyor; bunun yaklaşık 258 milyon doları karşılanmış durumda. Rapora göre toplam finansman açığı yaklaşık 324 milyon dolar; yuvarlanmış toplamlar arasında küçük bir aritmetik fark bulunuyor. Mevcut finansmanın 2026'da ihtiyaçların %53'ünü, 2027'de ise %32'sini karşılaması bekleniyor.

Yurt içi harcamalar yeniden yapılanmaya pek olanak tanımıyor. Maaşlar ve diğer düzenli giderleri kapsayan eğitimde cari harcamalar 2025'te yaklaşık 460 milyon dolardı. Kalkınma harcamaları ise yaklaşık 2 milyon dolarda kaldı. Bu nedenle okul inşaatı, öğretmen eğitimi, ders kitapları ve diğer iyileştirmeler büyük ölçüde dış desteğe bağlı.

Reklam

UNESCO ve UNICEF, kız ve kadınlara yönelik kısıtlamaların kaldırılması, öngörülebilir yatırımlar yapılması, öğretimin güçlendirilmesi ve toplum temelli öğrenme, örgün eğitim ve istihdam arasında tanınan geçiş yolları oluşturulması çağrısında bulunuyor. Bulgular bu önceliklerin birbirine bağlı olduğunu gösteriyor: Üniversitelere erişimi yeniden sağlamak nitelikli öğretim görevlileri gerektiriyor; geleceğin öğretmenlerini yetiştirmek ortaöğretime erişime, çocukların öğrenmeyi sürdürmesi ise sınıflara ve istikrarlı finansmana bağlı.

Öne Çıkanlar

  • Erkek üniversite öğrencisi sayısı 2019'da yaklaşık 306.000'den 2026'da 208.000'e düştü; kayıtlara geçen kadın öğrenci sayısı 2024'ten bu yana sıfır.
  • 2021'de kısıtlamaların başlamasından bu yana 2,6 milyondan fazla kızın ortaöğretime devam etmesi engellendi.
  • Üniversitelerdeki öğretim elemanı sayısı 2019-2025 arasında yaklaşık 18.900'den 12.700'e düştü.
  • 2025'te değerlendirilen 4. sınıf öğrencilerinin yalnızca %25,4'ü matematikte asgari yeterlilik düzeyine ulaştı.
  • Toplum temelli eğitimde öğrenci sayısı 2023'te bir milyona yakınken Ekim 2026'da yaklaşık 162.000'e geriledi.
  • Eğitim sektörünün 2026 ve 2027'de toplam yaklaşık 324 milyon dolarlık finansman açığıyla karşı karşıya kalacağı tahmin ediliyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir