Komisyonlardaki Boşluklar Nedeniyle Nepal’de Adalet Süreci Tıkandı: 78.909 Başvuru Bekliyor

9 dakikalık okuma
Nepal's Justice Process Stalls as Vacant Commissions Face 78,909 Complaints

Binlerce şikâyet var, harekete geçecek komisyon üyesi yok

Nepal Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu, ülkenin silahlı çatışması sırasında işlenen ihlallerle ilgili 78.909 şikâyet aldı. Ancak geçiş dönemi adaletinden sorumlu iki kurumda üyeliklerin boş kalması, çalışmaları durma noktasına getirdi. Bir parlamento incelemesi, 21 Kasım 2006 tarihli barış anlaşmasının üzerinden yaklaşık yirmi yıl geçmesine rağmen adaletin sağlanmasının önündeki başlıca engellerin siyasi bölünmüşlük, kurumsal bağımsızlığın sınırlı olması ve personelin motivasyonunun düşük kalması olduğunu belirtiyor.

İçindekiler
  1. Binlerce şikâyet var, harekete geçecek komisyon üyesi yok
  2. Parlamento incelemesinin bulguları
  3. Barış vaadi nasıl uzun bir bekleyişe dönüştü?
  4. Şikâyet sayısı yaklaşık dörtte bir arttı
  5. Kaybolanların aileleri ayrı birikmiş dosyalarla karşı karşıya
  6. Hukuki anlaşmazlıklar neden önemliydi?
  7. Mağdurlar güvenebilecekleri atamalar istiyor
  8. Yeni hükümetin vaatleri mercek altında
  9. Tazminat için kaynak ve itiraz yolu gerekiyor
  10. Öne Çıkanlar

Son tıkanıklık, hükümetin 5 Mayıs 2026 tarihli kararnamesiyle Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu ile Zorla Kaybetmeleri Araştırma Komisyonu yetkilileri de dahil olmak üzere kamu görevlilerini görevden almasının ardından yaşandı. Bu görevlere henüz atama yapılmadı. Görevden alınan yetkililer, bu işlemden bir yıldan kısa süre önce, 14 Mayıs 2025’te atanmıştı.

Ulusal Meclis Yasama Yönetimi Komitesi bünyesinde Dr. Anjan Shakya’nın başkanlık ettiği bir alt komite, altı yasanın uygulanmasını inceledi. 20 Temmuz’da kurulan komite, bulgularını 30 Ekim’de ana komiteye sundu. Zorla Kaybetmeleri Soruşturma, Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu Yasası 2014’ü inceleyen rapor, kapsamlı bir yasal mekanizmaya rağmen siyasi ve idari desteğin yetersiz kaldığı bir süreci anlatıyor.

Kaybolan yakınlarının akıbetini öğrenmek, cinsel şiddetin tanınmasını sağlamak ya da kayıpları için tazminat almak isteyen aileler açısından bunun doğrudan sonucu bir kez daha beklemek. Parlamento alt komitesi üyesi Khamm Khati, öncelikle komisyonlardaki boşlukların giderilmesi gerektiğini söyledi.

Komisyonların başında görevli yok. Öncelikle çalışmaların orada başlaması gerekiyor,” dedi. “Komisyonlar kurulmalı; aldıkları şikâyetler incelenerek işleme konulmalı.

Parlamento incelemesinin bulguları

Alt komite, uygulamayı etkileyen beş sorun belirledi: geçiş dönemi adaletinin ağırlıklı olarak geleneksel ceza adaleti yaklaşımıyla ele alınması; siyasi girişim ve uzlaşmanın yetersizliği; mağdurların tazminat önerilerine itiraz etmesine imkân veren hüküm; personelin motivasyonunun düşük olması; komisyonların mali ve idari özerkliğinin sınırlı kalması.

Reklam

Geçiş dönemi adaleti, çatışma ya da yaygın ihlaller döneminin ardından yürütülen çeşitli çalışmaları kapsar. Nepal’de bunlar arasında yaşananların ortaya çıkarılması, sorumluların soruşturulması, adaletin ve tazminatın sağlanması, uzlaşma koşullarının oluşturulması yer alıyor. Tazminat, mağdurların uğradığı zararı gidermeye yönelik, maddi ödeme ve diğer destekleri içeren önlemler anlamına geliyor.

İncelemeye göre hassas vakaların etkili biçimde soruşturulabilmesi için komisyonlara bağımsızlık, kaynak ve idari yetki sağlanması gerekiyor. Raporda ayrıca Yasa’yı desteklemek amacıyla çıkarılan 17 yönetmelik, yönerge ve usul düzenlemesi sıralanıyor. Raporda tarif edilen sorun, kuralların varlığı ile bunları uygulayabilecek kurumların varlığı arasındaki uçurum.

Khati, hukuk bakanının geçiş dönemi adaleti hükümlerini uygulama taahhüdünde bulunduğunu, ancak hükümetin attığı adımların bu sözle örtüşmediğini söyledi. Adalet, hakikatin ortaya çıkarılması, tazminat ve kalıcı uzlaşmayı sürecin temel amaçları olarak nitelendirdi.

Yasa ve usulleri oluşturmanın yanı sıra şimdi siyasi uzlaşma sağlamak, komisyonların kurumsal kapasitesini güçlendirmek ve mağdurlar için adaleti güvence altına almak gerekiyor,” dedi. “Ancak hükümet bir kez daha bu konuya öncelik vermemiş görünüyor.

Barış vaadi nasıl uzun bir bekleyişe dönüştü?

Nepal’de silahlı çatışma 13 Şubat 1996’da başladı ve hükümet ile Nepal Komünist Partisi (Maoist) 21 Kasım 2006’da Kapsamlı Barış Anlaşması’nı imzaladığında resmen sona erdi. Parlamento incelemesi, altı ay içinde bir hakikat ve uzlaşma komisyonu kurulması taahhüdünü hatırlatıyor.

İki komisyon ancak 10 Şubat 2015’te, barış anlaşmasından sekiz yılı aşkın süre sonra kuruldu. Siyasi anlaşmazlıklar ve hukuki belirsizlikler kuruluşlarını geciktirdi; sonraki atamalar da mağdurların beklediği sonuçları vermedi.

  • 21 Kasım 2006: Hükümet ile Maocu isyancılar Kapsamlı Barış Anlaşması’nı imzaladı.
  • 2014: Geçiş dönemi adaleti yasası, iki komisyonun yasal temelini oluşturdu.
  • 10 Şubat 2015: Her iki komisyon da kuruldu.
  • 2024: Yasada yapılan değişiklikler yeni şikâyetlerin önünü açtı.
  • 14 Mayıs 2025: Komisyonlara üçüncü kez yetkili atandı.
  • 5 Mayıs 2026: Bir kararnameyle bu yetkililer görevden alındı; boşalan pozisyonlar hâlâ doldurulmadı.

Barış süreci kapsamında silahların yönetimi ve Maocu savaşçıların Nepal Ordusu’na entegrasyonu konusunda ilerleme sağlandı. Terhis edilen bazı savaşçılar ile çatışma sırasında ağır yaralananlar dahil, başka sorunlar da çözümsüz kaldı. Sivil mağdurlar için adalet, tamamlanmamış en büyük taahhütlerden biri.

Reklam

Şikâyet sayısı yaklaşık dörtte bir arttı

Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu başlangıçta 63.718 şikâyet kaydetti. Güncel toplam olan 78.909, 15.191’lik, yani yaklaşık yüzde 24’lük bir artışa karşılık geliyor. 2024’teki değişikliklerin ardından başvuru süresinin uzatılması, daha önce kayıt yaptırma fırsatını kaçıran kişilerin başvurmasına imkân tanıdı.

Bu uzatma özellikle tecavüz ve diğer cinsel şiddet türlerine maruz kalan kadınları kapsıyordu. Değişiklikler daha önce parlamentoda görüşülürken ilk 63.718 şikâyetin yalnızca 314’ü, yaklaşık yüzde 0,5’i tecavüz ve cinsel şiddetle ilgiliydi. Mağdurları destekleyenler, etkilenenlerin sayısının çok daha yüksek olduğunu belirtmişti.

Komisyonun 2024/25 yıllık raporunda 173 şikâyetle ilgili ayrıntılı soruşturma kaydedildi. İlk başvuruların toplamı olan 63.718 ile karşılaştırıldığında bu oran yaklaşık yüzde 0,27’ye karşılık geliyor; kaydedilen her 1.000 şikâyet için üçten az ayrıntılı soruşturma yürütülmüş.

Aynı yıllık raporda 618 kişi için kimlik kartı düzenlendiği, 538 kişi için tazminat tavsiyesinde bulunulduğu ve 2.268 şikâyetin arşivlendiği kaydedildi. Bu rakamlar farklı idari faaliyetleri gösterirken, ayrıntılı soruşturma sayısı iddia edilen ihlallerin incelenmesinin ne kadar yavaş ilerlediğini ortaya koyuyor.

Kaybolanların aileleri ayrı birikmiş dosyalarla karşı karşıya

Zorla Kaybetmeleri Araştırma Komisyonu 3.288 şikâyet kaydetti. Bildirilen çalışmalar arasında 746 şikâyetin soruşturulması ve 277 dosyanın Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu’na aktarılması yer alıyor. Ayrıca 137 mükerrer başvuru ve arşivlenen 332 şikâyet kaydedilirken, 2.542 şikâyetin ayrıntılı soruşturma için tutulduğu bildirildi.

Zorla kaybetme, bir kişinin gözaltına alınması ya da başka bir biçimde özgürlüğünden yoksun bırakılmasının ardından akıbetinin veya bulunduğu yerin gizlenmesini içeriyor. Aileler açısından bir yakınlarının hayatta olup olmadığını, nereye götürüldüğünü ve bundan kimin sorumlu olduğunu öğrenmek adaletin temel unsurlarından biri.

Parlamento incelemesine göre daha güçlü komisyonlar, kaybolanların akıbetini belirlemeye ve ağır ihlallerle ilgili gerçeği ortaya çıkarmaya yardımcı olabilir. Bu nedenle raporun önerileri, kurumsal reformu ailelerin yıllardır beklediği somut yanıtlarla ilişkilendiriyor.

Her iki komisyonun da çalışmalarına devam edebilmesi için atama yapılması gerekiyor. Boş pozisyonların ne zaman doldurulacağına dair bir tarih verilmedi.

Reklam

Hukuki anlaşmazlıklar neden önemliydi?

2014 tarihli yasa, 2013’te çıkarılan önceki bir kararnamedeki eksiklikleri gidermeye çalıştı. Reading Üniversitesi’nin araştırma arşivinde yer alan, yasa üzerine hazırlanmış akademik bir inceleme; iki komisyon kurulmasını, geçmişteki ihlalleri yargılamak üzere bir Özel Mahkeme oluşturulmasını ve hassas konumdaki tanıkların hakikat arama sürecine katılmasını sağlayacak düzenlemeleri ele alıyor.

Çalışmada, uluslararası suçlar ve ağır insan hakları ihlalleri için olası af hükümleri, hakikat arama, af ve kovuşturma arasındaki ilişkinin belirsizliği ve bireysel haklara yönelik güvencelerin yetersizliği gibi ilk yasaya ilişkin kaygılar da sıralanıyor. Af, bir kişiyi kovuşturma ya da cezadan muaf tutabilen hukuki bir tedbirdir.

Nepal Yüksek Mahkemesi 2015’te afla ilgili yaklaşık bir düzine hükmü iptal etti ve hükümete yasayı uluslararası standartlara uygun biçimde değiştirmesi talimatını verdi. Sonraki parlamento görüşmeleri, hesap verebilirlik konusunda uzlaşmaya varmanın ne kadar zor olduğunu gösterdi.

19 Mayıs’ta kurulan ve 21 gün içinde çalışmasını tamamlaması beklenen, Temsilciler Meclisi’ne bağlı önceki bir alt komite, 27 değişiklik önergesi bulunan bir yasa tasarısını beş ay boyunca görüştü. Dört konuda anlaşmazlık sürdü: Hangi cinayetlerin ağır ihlal sayılacağı, mağdurların uzlaşmayı reddetmesi durumunda ne yapılacağı, çatışmaya doğrudan katılmadığı hâlde zarar görenlerin nasıl ele alınacağı ve iş birliği yapan faillerin cezalarının ne ölçüde indirilebileceği.

Bu görüşmeler 2024’teki değişikliklerden önce yapıldı. Yasamanın neden yıllar sürdüğünü anlamaya yardımcı oluyorlar: milletvekilleri kimlerin yargılanabileceğine, sürecin kimlerin uğradığı zararları kapsayacağına ve uzlaşma konusunda mağdurlara ne kadar söz hakkı verileceğine karar veriyordu.

Mağdurlar güvenebilecekleri atamalar istiyor

Çatışma Mağdurları Ortak Platformu’nun kurucu başkanı Suman Adhikari, geçiş dönemi adaleti alanında deneyimli ve mağdurların güvenini kazanabilecek bağımsız komisyon üyeleri atanması çağrısında bulundu. Adhikari, büyük siyasi partileri komisyonları parti destekçilerine görev sağlamak ve siyasi pazarlık yürütmek için kullanmakla suçladı.

Adhikari’nin babası öğretmen Muktinath Adhikari, okulundan götürülerek 16 Ocak 2002’de Lamjung’un Duradanda bölgesinde öldürüldü. Adhikari’nin mücadelesi, kişisel hesap verebilirlik talebini çatışma mağdurlarına adalet sağlanması için yürütülen daha geniş kampanyayla buluşturuyor.

Suman Adhikari, yeni yetkililerin seçilmesi için bir tavsiye komitesinin çalışmaya başlaması çağrısında bulundu.

“Hızlı bir çözüm istiyoruz. Bir tavsiye komitesi kurularak komisyona yetkililer atanmalı,” dedi.

Parlamento incelemesiyle mağdurların talepleri, işlevsel kurumlara duyulan ihtiyaçta kesişiyor. Pozisyonların doldurulması, soruşturmacılara yeterli kaynak sağlanması ve komisyonların bağımsızlığının korunması birbiriyle bağlantılı adımlar. İnceleme, hassas soruşturma ve hakikat arama çalışmalarını etkileyen sorunlar arasında personel motivasyonunun düşüklüğünü de gösteriyor.

Reklam

Yeni hükümetin vaatleri mercek altında

Rastriya Swatantra Partisi, üçte ikiye yakın çoğunlukla seçimleri kazandıktan sonra 27 Mart 2026’da hükümeti kurdu. Partinin seçim vaatleri, geçiş dönemi adaleti kapsamında kalan işlerin tamamlanması için derhâl harekete geçilmesini içeriyordu. Bu durum, önceki hükümetlerden yıllarca adım bekleyen mağdurlarda yeni beklentiler yarattı.

Kırk mağdur örgütü, hakikat, adalet ve tazminat talebiyle 23 Nisan’da Başbakan Balendra Shah’a açık mektup gönderdi. Örgütler, hükümetin 100 maddelik reform gündeminde ve ulusal taahhüdünde kendi taleplerine yer verilmemesini eleştirdi.

Mayısta komisyon üyelerinin görevden alınması, atamalara siyasi güç paylaşımı gerekçesiyle itiraz eden bazı mağdurlar tarafından olumlu karşılandı. Şimdi talepleri, güven duyulan yetkililerle işlevsel komisyonlar oluşturacak yeni bir atama süreci yürütülmesi.

Ulusal İnsan Hakları Komisyonu’nun 8 Mayıs’ta açıkladığı öncelikler arasında mağdurlarla istişare, onların sürece katılımı, tüm mağdurların belgelenmesi ve kayda geçirilmesi yer aldı. Komisyon ayrıca failler hakkında koşulsuz işlem yapılmasının yanı sıra mahkeme süreci dışındaki yöntemleri de destekledi.

Bu öncelikler, mağdurlara desteği ve ceza sorumluluğunu aynı program kapsamında ele alıyor. Ağır suçlara ilişkin soruşturmalar sürerken insanlar yakınlarının kaybolmasıyla ilgili tanınma, destek ve yanıt bekleyebilir.

Tazminat için kaynak ve itiraz yolu gerekiyor

Parlamento alt komitesi, Nepal hükümetinin, uluslararası toplumun ve diğer kaynakların katkılarıyla ayrı bir geçiş dönemi adaleti vakfı ya da fonu kurulduğunu belirtiyor. Komite, mağdurların adalet ve tazminat taleplerini karşılamak için bu kaynağın kullanılmasına yönelik tutarlı bir siyasi irade çağrısı yapıyor.

İnceleme ayrıca bağışçı ülkelerle eşgüdüm kurulmasını ve yerel, eyalet ve federal hükümetlerin destek vermesini istiyor. Öneriler arasında teknik ve idari yardım, mağdurların korunması ve istihdam olanakları da bulunuyor. Geçim kaynakları çatışmada zarar gören kişiler için bu tür önlemler, adalet sürecini gündelik ihtiyaçlarla buluşturabilir.

Araştırmaya göre mağdurlar, komisyonların tazminat konusundaki tavsiyelerinden memnun kalmadıkları takdirde itiraz edebiliyor. Daha önceki yasa değişikliği görüşmelerinde de tazminat kararlarına Özel Mahkeme’de itiraz edilmesi ve bu mahkemenin kararlarının Yüksek Mahkeme tarafından incelenmesi önerilmişti. Mağdurların bir tavsiyenin uğradıkları zararı karşılamadığını düşündüğü durumlarda başvuru yollarının erişilebilir olması önem taşıyor.

Nepal’in önündeki acil görevler somut: komisyon üyelerini atamak, kurumlara mali ve idari yetki vermek, personeli desteklemek ve şikâyetleri incelemeye başlamak. Parlamento incelemesi bu adımlardan siyasi liderleri ve hükümeti sorumlu tutarken mağdurlar, yasal vaatleri somut eyleme dönüştürecek kararları beklemeyi sürdürüyor.

Öne Çıkanlar

  • Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu, ilk başvuru sayısından yaklaşık yüzde 24 fazla olan 78.909 şikâyet aldı.
  • 5 Mayıs 2026 tarihli kararnameyle üyelerin görevden alınmasının ardından geçiş dönemi adaleti komisyonlarının ikisinde de yetkili bulunmuyor.
  • Parlamento incelemesi siyasi anlaşmazlıkları, sınırlı özerkliği ve personel motivasyonunun düşüklüğünü başlıca engeller arasında gösteriyor.
  • Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu’nun 2024/25 raporunda 173 ayrıntılı soruşturma kaydedildi.
  • Mağdur örgütleri bağımsız atamalar, katılım, hakikat, hesap verebilirlik ve tazminat talep ediyor.
  • Komisyonlardaki boş pozisyonların ne zaman doldurulacağına dair bir tarih verilmedi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir