Bangladeş’teki Tencere Araştırması Pirinçte Kurşun Buldu; En Yüksek Düzeyler Yeni Tencerelerde

10 dakikalık okuma
Bangladesh Cookware Study Finds Lead in Rice, With Highest Levels in New Pots

Yeni tencereler günlük yemeklere kurşun katıyor

Bangladeş’te yerel olarak üretilen alüminyum tencereler, laboratuvar testlerinde pirince ve khichuriye kurşun saldı; en yüksek yoğunluklar ilk kullanımlarda görüldü. icddr,b ve Stanford Üniversitesi’nden araştırmacılar 20 yeni ve yedi kullanılmış tencereyi inceledi. Bulgular, sıradan bir ev alışverişinin aileleri çocukların gelişmekte olan beyinlerine zarar veren bir metale maruz bırakabileceği bir yolu ortaya koydu.

İçindekiler
  1. Yeni tencereler günlük yemeklere kurşun katıyor
  2. Araştırmacılar tencereleri nasıl test etti?
  3. Ovmanın ve asitli yiyeceklerin önemi
  4. Rakamlar çocuklar açısından ne anlama geliyor?
  5. Ulusal bir sağlık sorununun parçası olan mutfak riski
  6. Pişirme kaplarına ilişkin uyarılar yıllar öncesine uzanıyor
  7. Başka yerlerdeki testler tabloya ne katıyor?
  8. Hurda metal ve daha güvenli tencerenin maliyeti
  9. Düzenleyici kurumlar ne yapıyor?
  10. Öne Çıkanlar

25 Ekim 2026’da Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology dergisinde yayımlanan çalışmada, ilk kullanımda pirincin kilogramında 305 mikrogram, pirinç ve mercimekle yapılan bir yemek olan khichurinin kilogramında ise 420 mikrogram kurşun ölçüldü. Akademik özette bu değerler ortalama yoğunluklar olarak verilirken, kamuoyuna yapılan açıklamalarda bu düzeylere ulaşıldığı belirtildi.

Bu yoğunluklar, araştırmacıların bebeklere ve küçük çocuklara yönelik gıdalar için belirttiği kilogram başına 10 mikrogramlık sınırın yaklaşık 30 ve 42 katı. Tekrarlanan pişirme işlemlerinde de, üçüncü kullanım sırasında dahi, yiyeceğe kurşun geçmeye devam etti. Hanelerden alınan yedi tencereden altısında pişirilen pirinçte de ölçülebilir miktarda kurşun bulundu.

Stanford Üniversitesi Küresel ve Gezegen Sağlığı girişimi bünyesindeki Project Unleaded’in direktörü Dr. Jenna Forsyth, ekibin hem tencereleri hem de yemekleri incelemesinin nedenini şöyle açıkladı:

Hem tencerelerdeki hem de içlerinde pişirilen yiyeceklerdeki kurşunu ölçtük; böylece sıradan bir tencerenin nasıl bir maruziyet kaynağına dönüştüğünü görebildik.

Bulgular, mutfak alışkanlıklarının yanı sıra üretim ve gıda güvenliği denetimlerine de dikkat çekiyor. Parlak, yeni bir tencere ilk kullanımlarında eski bir tencereden daha fazla kurşun salabilir; aşındırıcı temizlik ise yüzeyinden salınan miktarı artırabilir.

Reklam

Araştırmacılar tencereleri nasıl test etti?

Ekibin pişirme kaplarından kaynaklanan maruziyet araştırmasında iki yöntem kullanıldı: sade pirinç ve khichuri pişirmek ve yüzde 4 asetik asit içeren bir çözeltiyle metal salınımını test etmek. Asetik asit, sirkede bulunan asittir. Çözelti, asitlik ve gündelik kullanımın kurşunun metalden sıvıya geçişini nasıl etkilediğini incelemeye imkân sağladı.

20 yeni tencere Bangladeş’teki bir tedarikçiden alındı; yedi kullanılmış tencere ise yerel haneler tarafından sağlandı. Araştırmacılar tencerelerdeki kurşunu ölçtü ve tekrarlı kullanım, ovma ve karıştırma dâhil farklı koşullarda bunun yiyeceğe ve sıvıya geçişini inceledi.

Kurşun salınımı yeni tencerelerin ilk kullanımlarında en yüksek düzeydeydi ve sonrasında azaldı. Yazarlar, yüzeye yakın kurşunun daha kolay salındığını ve kullanımla birlikte giderek tükendiğini öne sürüyor. Bununla birlikte, özette açıklanan deneylerde pişmiş yiyeceklerdeki yoğunluklar küçük çocuklara yönelik gıdalar için belirtilen sınırın üzerinde kalmaya devam etti.

Araştırma, Stanford Üniversitesi Küresel Kalkınma King Merkezi tarafından desteklendi. Çalışma, 27 tencerenin incelendiği bir laboratuvar araştırmasıydı; çocukların alımı, gıda tüketim örüntülerinden hareketle tahmin edildi. Üreticiler, pişirme kabı türleri ve pişirme rutinleri genelinde daha kapsamlı testlere ihtiyaç var. Tencerelerin kurşun maruziyetine ulusal ölçekte ne kadar katkıda bulunduğu ve incelenen tencerelerde kullanılan hurda metalin kaynağı henüz bilinmiyor.

Ovmanın ve asitli yiyeceklerin önemi

Aşındırıcı temizlik, testlerde en belirgin değişikliklerden bazılarına yol açtı. Test öncesinde ovulan yeni tencereler, ilk kullanımda ovulmadan kullanılan tencerelere kıyasla yaklaşık beş kat daha fazla kurşun saldı. İkinci kullanımda fark üç kata yakındı.

Bu karşılaştırmalar asetik asit deneylerinden elde edildi. Asitlik, kirlenmiş pişirme kaplarından metal çözünmesine yardımcı olurken sert temizlik yüzeye zarar verebilir ve daha fazla maddenin açığa çıkmasına neden olabilir. Benzer testlerde metal spatulayla karıştırmak da kurşun salınımını artırdı.

Bu nedenle çelik tel ovma telleri kullanan aileler, tencerelerini temiz tutmaya çalışırken maruziyeti artırabilir. Aşındırıcı tellerden ve asitli yemeklerden kaçınmak, kurşun salınımını artıran bazı koşulları azaltabilir; ancak sıradan pişirme sırasında da kirlenme sürebilir.

Reklam

icddr,b’de Çevre Sağlığı ve WASH alanında yardımcı bilim insanı olan Dr. Jesmin Sultana, hanelere yönelik kaygıyı şöyle dile getirdi:

Aileler pirinç ve khichuriyi büyük özenle hazırlar; tencerenin yemeğe kurşun kattığı konusunda endişelenmek zorunda kalmamalılar.

Sultana, küçük çocuklara yemek hazırlarken gıda güvenliği açısından test edilmiş pişirme kaplarının kullanılmasını tavsiye etti. Yerel üretim alüminyum tencereleri kullanmayı sürdüren hanelere tel ovuculardan ve ekşi ya da asitli yiyeceklerden kaçınmalarını önerdi. Görünüş güvenlik konusunda pek ipucu vermez: Kurşunun rengi, kokusu ya da tadı yoktur; bir aile bitmiş bir tencerenin güvenli olup olmadığını bunlara bakarak anlayamaz.

Rakamlar çocuklar açısından ne anlama geliyor?

Araştırmacılar, pişirme deneylerinin sonuçlarını Bangladeş kırsalında çocukların pirinç tüketimine ilişkin daha önceki ölçümlerle birleştirdi. Üç kez kullanılmış test tencerelerinde pişirilen pirinci yiyen çocukların günde yaklaşık 13 ila 19 mikrogram kurşun alabileceğini tahmin ettiler. Bu, ABD Gıda ve İlaç Dairesinin çocukların günlük kurşun alımı için belirlediği geçici referans düzeyinin yaklaşık altı ila dokuz katı.

Mikrogram, gramın milyonda biridir. Bu kadar küçük miktarlar önemlidir; çünkü kurşun, beyne ve sinir sistemine zarar verebilen bir nörotoksindir. Çocukların beyinleri gelişimini sürdürdüğünden, maruziyet öğrenme, dikkat ve davranış açısından özellikle kaygı vericidir.

Gıdalardaki yoğunluk sınırı ile günlük alım referansı farklı sorulara yanıt verir. Kilogram başına mikrogram, belirli miktardaki bir yiyecekte ne kadar kurşun bulunduğunu gösterir. Günlük mikrogram miktarı ise bir günde yutulan toplam kurşunu ifade eder ve çocuğun ne kadar yediğine bağlıdır. Alım tahminleri, bu tencerelerden yemek yiyen çocukların kan testlerine değil, pirinç tüketimine dayalı hesaplamalara dayanıyordu.

Dünya Sağlık Örgütü, kanda kurşun için bilinen güvenli bir düzey olmadığını belirtiyor. Kan kurşun düzeyi desilitrede beş mikrograma ulaştığında, yani onda bir litre başına bu miktar ölçüldüğünde, maruziyet kaynaklarının belirlenmesini ve azaltılmasını öneriyor. Bu müdahale eşiği, sağlık hizmetlerinin ne zaman harekete geçeceğine karar vermesine yardımcı oluyor; daha düşük düzeylerde de önleme gerekiyor.

Ulusal bir sağlık sorununun parçası olan mutfak riski

Bangladeş’in 2025 Çoklu Gösterge Küme Araştırması, 12 ila 59 aylık çocukların yaklaşık yüzde 38,4’ünde ve hamile kadınların yüzde 7,5’inde kan kurşun düzeyinin yüksek olduğunu ortaya koydu. Bangladeş İstatistik Bürosu tarafından UNICEF’in desteğiyle yürütülen araştırma, gündelik maruziyet kaynaklarını belirlemenin neden ulusal bir kaygı hâline geldiğini gösteriyor.

Reklam

Kurşun ailelere kirlenmiş gıda, boya, toz, ev ürünleri ve güvensiz akü geri dönüşümü yoluyla ulaşabilir. Tencere bulguları, bu kaynakların yanında dikkate alınması gereken başka bir maruziyet yolu ortaya koyuyor. Uzun süreli maruziyet yetişkinleri de etkiliyor; buna kalp hastalığı riskindeki artış da dâhil.

Bangladeş’in ulusal kurşun azaltma hedefleri, kan kurşun düzeyi yüksek olan küçük çocukların oranını 2030’a kadar yarıya indirmeyi, 2035’e kadar ise yüzde 95 azaltmayı öngörüyor. Kurşunsuz Bangladeş için 2026-2035 dönemini kapsayan Ulusal Strateji ve Çok Yıllı Eylem Planı taslağı, 17 Ağustos 2026’da Bakanlar Kurulu tarafından onaylandı.

Pişirme kaplarının test edilmesi, bu hedefleri somut bir göreve dönüştürüyor: Kirlenmiş ürünleri mutfaklara ulaşmadan belirlemek. Kan testleri müdahale gerektiren kişileri saptayabilir; ham maddelerin ve bitmiş tencerelerin denetlenmesi ise günlük yemeklerle tekrarlanan maruziyeti önleyebilir.

Pişirme kaplarına ilişkin uyarılar yıllar öncesine uzanıyor

Çevre ve Sosyal Kalkınma Örgütü (ESDO), 2018’de yerel olarak satılan alüminyum pişirme kaplarına ilişkin kaygılarını dile getirmişti. Örgütün pişirme kaplarında kirlilik raporu, Bangladeş’ten alınan dört numunenin San Francisco’daki bir laboratuvarda test edilmesini ele aldı.

ESDO, porsiyon başına ortalama maruziyeti 216 miligram alüminyum, altı mikrogram arsenik, 7,5 mikrogram kadmiyum ve iki mikrogram kurşun olarak bildirdi. Düşük kaliteli tencerelerin daha fazla kurşun, yüksek kaliteli tencerelerin ise daha fazla bakır saldığını belirtti. Küçük ölçekli numune, çeşitli metallerle ilgili kaygıları ortaya koydu ve üretimde kullanılan malzemelerin daha fazla araştırılmasını destekledi.

Önceki uyarıları güncel araştırma ve düzenlemelere bağlayan bazı gelişmeler şöyle:

  • Şubat 2017: Gelişmekte olan on ülkeden 42 pişirme kabını kapsayan araştırmada, asit testleri sırasında kurşun ve başka metallerin salındığı belgelendi.
  • 28 Nisan 2018: ESDO, Bangladeş’te satılan dört pişirme kabı numunesine ilişkin bulgularını duyurdu.
  • Ocak 2026: BSTI’ye göre BDS 1110:2025 kapsamında alüminyum pişirme kaplarında sertifikasyon zorunlu hâle geldi.
  • 17 Ağustos 2026: Bangladeş, 2035’e kadar kurşun maruziyetini azaltmaya yönelik ulusal strateji ve eylem planı taslağını onayladı.
  • 25 Ekim 2026: icddr,b ve Stanford’un pişirme kapları araştırması yayımlandı.
  • 6 Kasım 2026: Kamuoyuna yapılan açıklamalarda yeni bulgılar ve gıda güvenliği ile standartlardan sorumlu yetkililerin yanıtları ayrıntılandırıldı.

İlk uyarılarla son deneyler arasındaki yıllar, araştırmayı pazarlarda satılan ürünlerin düzenli denetimleriyle ilişkilendirmenin gerekliliğini gösteriyor.

Reklam

Başka yerlerdeki testler tabloya ne katıyor?

Şubat 2017’de yayımlanan araştırmada, gelişmekte olan on ülkeden 42 alüminyum pişirme kabı, iki saat boyunca seyreltilmiş asetik asit kaynatılarak test edildi. Numunelerin 15’i, 250 mililitrelik porsiyon başına en az bir mikrogram kurşun saldı; bu, numunelerin yaklaşık yüzde 36’sına karşılık geliyor.

On ürün porsiyon başına bir mikrogramdan fazla kadmiyum, 15 ürün ise bir mikrogramdan fazla arsenik saldı. Vietnam’dan alınan bir tencere, birbirini izleyen testlerde porsiyon başına sırasıyla 33, 1.126 ve 1.426 mikrogram kurşun saldı. Salınımın artması, yeni Bangladeş deneylerinde tekrarlı kullanımla gözlenen düşüşün tersineydi. Bu fark, farklı ürünlerin ve tekrarlanan pişirme işlemlerinin neden test edilmesi gerektiğini gösteriyor.

Önceki araştırmadaki ön deneyler, pişirme kaplarının kaplanmasının porsiyon başına alüminyum maruziyetini yüzde 98’den fazla azalttığını, diğer metallerde de benzer düşüşler sağladığını ortaya koydu. Koruyucu yüzeyler olası bir üretim yöntemi sunuyor; ancak kullanım sırasında güvenlik, dayanıklılık ve performans bakımından denetlenmeleri gerekiyor.

Bangladeş’teki yeni araştırma, bu kapsamlı kanıt birikimine doğrudan pirinç ve khichuri ölçümlerini ekliyor. Araştırmanın pratik katkısı, asitlik, temizlik ve karıştırma testlerinin yanı sıra insanların düzenli olarak yediği yemekleri de incelemesi.

Hurda metal ve daha güvenli tencerenin maliyeti

Alüminyum tencereler ucuz, yaygın ve ısıyı iyi ilettiği için tercih ediliyor. Küçük üreticiler tencere yapmak için çoğu zaman hurda metali eritiyor. Kullanılmış motor parçaları, radyatörler, bilgisayar bileşenleri ve teneke kutular olası ham maddeler arasında; bunların metal bileşimi önemli ölçüde farklılık gösterebilir.

Uygun olmayan hurdalardaki kurşun bitmiş üründe kalabilir. Bu nedenle döküm başlamadan önce ham maddelerin test edilmesi, pişirme sırasında ne kadar kirliliğin yiyeceğe geçebileceğini görmek içinse bitmiş tencerelerin incelenmesi önem taşıyor.

icddr,b araştırmacısı ve çalışmanın yazarlarından Mahbubur Rahman, birçok hane için ucuz pişirme kaplarını yenileriyle değiştirmenin zor olacağını söyledi. Kirlenmiş hurdaların üretime girmesinin önlenmesi, küçük üreticilerin daha güvenli malzemelere ve kalite testlerine erişebilmesi çağrısında bulundu.

Araştırmacılar, bir çalıştay da dâhil olmak üzere bulguları tencere üreticileri ve BSTI ile görüştü. Üreticilere erişmekte ve kullandıkları malzemelerin izini sürmekte zorluk yaşadılar. Ekip, daha ileri testler için o zamandan bu yana Dakka ve Bangladeş’in diğer bölgelerinden ek pişirme kabı numuneleri topladı.

Bangladeş, gıdalardaki başka bir maruziyet yolunu zaten azalttı. 2023’te yayımlanan bir araştırmada incelenen pazarlardaki zerdeçal numunelerinde ölçülebilir kurşun bulunanların oranı, 2019’da yüzde 47 iken 2021’de sıfıra indi. Araştırmacılar bu iyileşmeyi kamuoyunun bilinçlendirilmesine, tüccarlarla yürütülen çalışmalara ve kurşun içeren boyalara karşı uygulanan denetimlere bağladı. Pişirme kapları için de üretim kontrollerini, piyasa denetimini ve uygun fiyatlı, daha güvenli ürünleri bir araya getiren benzer bir yaklaşım gerekiyor.

Reklam

Düzenleyici kurumlar ne yapıyor?

BSTI, BDS 1110:2025 kapsamında zorunlu sertifikasyonun, alüminyum mutfak gereçlerinin kurşun ve diğer zehirli metaller için belirlenen sınırları karşılamasını gerektirdiğini söylüyor. Kurum; fabrika ve piyasa numuneleri topladığını, üreticileri lisans sistemine dâhil ettiğini ve şartları karşılamayan ürünlere karşı yasal işlem hazırladığını belirtiyor.

BSTI, bu oranın hangi metalleri kapsadığını açıklamadan yüzde 0,05’lik bir üst sınırdan söz etti. Kurumun açıklamasında, sertifikasyonun pişirme sırasında tencereden yiyeceğe geçen kurşunun ölçülmesini içerip içermediği de netleştirilmedi. Araştırmacılar hem pişirme kaplarının bileşiminin hem de mutfaktaki performansının ele alınmasını istiyor.

icddr,b’de Çevre Sağlığı ve WASH alanında görev yapan Dr. Md. Mahbubur Rahman, sorumlulukların nasıl paylaşılması gerektiğini şöyle ifade etti:

Bangladeş Gıda Güvenliği Kurumunu, pişirme kaplarından yiyeceğe kurşun geçişine ilişkin açık güvenlik şartları belirlemeye; Bangladeş Standartlar ve Test Kurumunu (BSTI) ise pişirme kapları için açık kurşun güvenliği şartları koyup uygulamaya çağırıyoruz.

Bangladeş Gıda Güvenliği Kurumu Başkanı Md. Safiqul Islam, kurumun kirlilik konusunda uyarmak için eğitimler, çalıştaylar ve farkındalık kampanyaları yürüttüğünü söyledi. Hanelere alüminyum pişirme kaplarını mümkün olduğunca az kullanmalarını tavsiye etti.

Aileler için acil öncelikler, özellikle çocukların yemeklerinde gıda güvenliği açısından test edilmiş pişirme kaplarını kullanmak ve söz konusu tencereler kullanıldığında aşındırıcı ovmadan ve asitli yemek pişirmekten kaçınmak. Düzenleyici kurumlar ve üreticiler içinse asıl görev, uygun fiyatlı tencerelerin doğru malzemelerden üretilmesini ve yiyeceğe ne saldıklarının test edilmesini sağlamak.

Öne Çıkanlar

  • Araştırmacılar Bangladeş’ten 20 yeni ve yedi kullanılmış alüminyum tencereyi test ederek pişirme ve laboratuvar deneylerinde kurşunun geçtiğini buldu.
  • İlk kullanımda gıdalardaki kurşun yoğunluğu pirinçte kilogram başına 305, khichuride 420 mikrograma ulaştı.
  • Aşındırıcı ovma, yeni tencerelerin ilk asit testinde kurşun salınımını yaklaşık beş kat artırdı.
  • Üç kez kullanımdan sonra tencerelerde pişirilen pirinçten çocukların günde 13 ila 19 mikrogram kurşun alabileceği tahmin edildi.
  • Bangladeş’in 2025 ulusal araştırması, küçük çocukların yaklaşık yüzde 38,4’ünde ve hamile kadınların yüzde 7,5’inde kan kurşun düzeyinin yüksek olduğunu gösterdi.
  • Araştırmacılar daha güvenli hurda malzemeler, daha sıkı üretim denetimi ve pişirme kaplarından yiyeceğe geçen kurşuna ilişkin açık şartlar istiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir