Diplomatik açılım, şiddetin sona erdirilmesi talebiyle birlikte geliyor
BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, 16 Kasım 2026’da Manila’da Myanmar’ın askerî destekli hükümetiyle yeniden temas kurulmasını desteklerken, 16 milyondan fazla kişinin insani yardıma ihtiyaç duyduğu ve dört milyondan fazla kişinin yerinden edildiği ülkede şiddetin sona erdirilmesini talep etti.
İçindekiler
- Diplomatik açılım, şiddetin sona erdirilmesi talebiyle birlikte geliyor
- ASEAN neyi değiştirdi, hangi kısıtlamalar sürüyor?
- 2021’de kabul edilen barış planı hâlâ koşulları belirliyor
- Tayland neden daha fazla temas kurulmasını istiyor?
- Milyonlarca kişi yardıma ihtiyaç duyarken hava saldırıları sivilleri tehdit ediyor
- Siyasi tutuklular taleplerin merkezinde yer alıyor
- Rohingyaların korunması ve yaklaşan mahkeme kararı
- Ölçülebilir ilerleme ne anlama gelecek?
- BM diplomasisi, ASEAN’ın çabalarıyla eş zamanlı sürdürülecek
- Öne Çıkanlar
Açıklama, Güneydoğu Asya Uluslar Birliği’nin (ASEAN) 15 Kasım’da Myanmar’la aşamalı ve koşullu bir diyalog yürütme kararı almasının ardından geldi. 11 üyeli blok, zirvelerinde ve dışişleri bakanları toplantılarında siyasi temsil kısıtlamalarını korurken Myanmar’ın barış taahhütlerinde sürdürülebilir ve somut ilerleme kaydetmesi hâlinde bu toplantılardaki yerlerin yeniden verilmesine giden yolu açtı.
ASEAN toplantılarıyla eş zamanlı düzenlenen basın toplantısında konuşan Guterres, çatışmanın taraflarıyla görüşmenin gerekli olmaya devam ettiğini söyledi. Bu yaklaşımın sınırlarını şöyle ortaya koydu:
Diyalog, ödün vermek değildir.
Myanmar ordusu Şubat 2021’de iktidarı ele geçirerek Aung San Suu Kyi liderliğindeki seçilmiş hükümeti devirdi. Ardından protestoların bastırılması, siyasi krizin ordu, demokrasi yanlısı direniş güçleri ve etnik silahlı örgütlerin yer aldığı daha geniş çaplı bir iç savaşa dönüşmesine katkıda bulundu.
Yeni diplomatik açılım, önemli bir hukuki tarihten yalnızca birkaç gün önce gerçekleşiyor. Human Rights Watch’a göre Uluslararası Adalet Divanı’nın, Gambia’nın Myanmar’a karşı Rohingya halkına yönelik soykırım iddialarıyla açtığı davada kararını 19 Kasım’da açıklaması bekleniyor.
Siviller açısından acil meseleler gıda, barınma, hava saldırılarından korunma ve sağlık hizmetlerine erişim. ASEAN’ın kararı, Myanmar’ın olası siyasi dönüşünün merkezine bu koşullardaki iyileşmeleri koyuyor; liderlerine hemen davette bulunmuyor.
ASEAN neyi değiştirdi, hangi kısıtlamalar sürüyor?
ASEAN liderleri politikalarını, ilerlemeye bağlı aşamalı bir yaklaşımla ölçülü diyalog olarak tanımladı. Basitçe ifade etmek gerekirse, Myanmar’daki koşullar iyileştikçe diplomatik temas aşamalı olarak genişleyebilir.
Myanmar, ASEAN üyesi olmaya devam ediyor. Kısıtlamalar, bloğun en üst düzey siyasi toplantılarında ülkeyi kimin temsil edebileceğiyle ilgili. Manila’daki toplantıda Myanmar’ı cumhurbaşkanı ya da dışişleri bakanı yerine Dışişleri Bakanlığı’nın ASEAN işlerinden sorumlu genel müdürü temsil etti.
15 Kasım’daki kararla, barış planında anlamlı ilerleme kaydedilene kadar siyasi liderlerin zirvelere ve dışişleri bakanları toplantılarına katılmaması kuralı korundu. Karar ayrıca bölgesel iş birliğinin belirli alanlarıyla ilgilenen diğer sektörel bakanlık organlarına katılıma izin verdi.
Liderler, ASEAN ülkelerini, ASEAN dönem başkanına danışarak Myanmar’daki ilgili taraflarla temas kurmaya teşvik etti. Böylece üyeler, bu çabaları bloğun ortak politikasıyla bağlantılı tutarken görüşmeler yürütme alanına sahip oluyor.
Filipinler Dışişleri Bakanı Ma. Theresa Lazaro, Myanmar’ın temel toplantılara dönüşünün 2027’de ASEAN dönem başkanlığını üstlenecek Singapur’a bırakılacağını söyledi. Manila’daki pratik karar, kısıtlamaları korurken bunların kaldırılmasına yönelik koşullu bir yol belirlemek oldu.
2021’de kabul edilen barış planı hâlâ koşulları belirliyor
ASEAN’ın Beş Maddelik Uzlaşısı, krizin çözümüne yönelik çerçeve olmayı sürdürüyor. Nisan 2021’de kabul edilen plan; şiddetin derhâl sona erdirilmesini, tüm taraflar arasında yapıcı diyaloğu, bir ASEAN özel temsilcisinin arabuluculuğunu, bloğun insani yardım merkezi üzerinden yardım ulaştırılmasını ve temsilcinin ilgili taraflarla görüşmek üzere ziyaret gerçekleştirmesini öngörüyor.
Plan güvenlik, yardım ve siyaseti birbiriyle ilişkilendiriyor. Sivillerin güvenli biçimde yardım alabilmesi için çatışmaların durması gerekiyor. Bir uzlaşmanın kalıcı olması için müzakerelere çatışmaya dâhil olan kişi ve örgütlerin katılması gerekiyor.
Manila zirvesine başkanlık eden Filipinler Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr., yeterli ilerleme kaydedilmediğini kabul etti. Mayıs ayındaki zirvede Myanmar’da hiçbir ilerleme görmediğini söyledi. Kasım ayında ise ülke içindeki koşullara yanıt veren daha pratik bir yaklaşım çağrısında bulundu.
Manila’daki karara giden başlıca adımlar şöyleydi:
- Şubat 2021: Ordu, Myanmar’ın seçilmiş hükümetini devirdi.
- Nisan 2021: ASEAN, Beş Maddelik Uzlaşısı’nı kabul etti.
- 2021’in sonları: ASEAN, Myanmar’ın siyasi temsilcilerini zirvelerden ve dışişleri bakanları toplantılarından dışladı.
- 12 Temmuz 2026: ASEAN dışişleri bakanları, Bangkok’ta Myanmar dışişleri bakanıyla görüştü.
- 15 Kasım 2026: ASEAN, kısıtlamaları korudu ve koşullu diyaloğu onayladı.
- 16 Kasım 2026: Guterres, şiddetin ve ihlallerin sona erdirilmesini talep ederken diyaloğu destekledi.
Tayland neden daha fazla temas kurulmasını istiyor?
Tayland, özellikle darbe lideri Min Aung Hlaing’in 2026’nın başlarında, gözlemcilerin inandırıcı bulmadığı seçimlerin ardından sivil cumhurbaşkanlığı görevini üstlenmesinden bu yana diplomatik temasları genişletme çabalarına öncülük ediyor. Askerî liderin yeni unvanını, bölgesel ilişkileri yeniden kurmaya yönelik daha kapsamlı bir kampanya izledi.
Laos, Tayland, Kamboçya, Vietnam ve Malezya yıl içinde Min Aung Hlaing’i ağırladı. Tayland ayrıca Myanmar dışişleri bakanı ile ASEAN’daki mevkidaşları arasında temmuz ayında yapılan görüşmelerin düzenlenmesine yardımcı oldu. Tayland Başbakanı Anutin Charnvirakul da Min Aung Hlaing’in ağustos ayındaki ziyareti sırasında Myanmar’ın bölgesel faaliyetlere tam katılıma dönmesini destekledi.
Tayland Dışişleri Bakanı Sihasak Phuangketkeow, Bangkok’un yaklaşımını 5 Kasım’da Singapur’da açıkladı. Anlamlı politika görüşmeleri için Myanmar’ın tutumunu aktarabilecek bir katılımcının gerekli olduğunu savundu:
Politika konularında gerçekten konuşabilecek birinin masada bulunmasının çok önemli olduğuna inanıyoruz; çünkü diyalog, Myanmar’ın tutumunu bize gerçekten aktarabilecek birinin olmasını gerektiriyor.
Diğer ASEAN hükümetleri ise siyasi kısıtlamaları gevşetmeden önce somut iyileşmeler görülmesini istedi. Singapur Başbakanı Lawrence Wong, 15 Kasım’da Myanmar’ın nihai dönüşüne insani yardımlarda ve diyalogda ilerlemenin, ayrıca şiddetin azalmasının eşlik etmesi gerektiğini söyledi. Manila’da varılan uzlaşma, bu koşulları korurken daha fazla temasa imkân tanıyor.
Milyonlarca kişi yardıma ihtiyaç duyarken hava saldırıları sivilleri tehdit ediyor
Guterres gazetecilere, 16 milyondan fazla kişinin insani yardıma ihtiyaç duyduğunu ve dört milyondan fazla kişinin yerinden edildiğini söyledi. BM’nin 2026 insani yardım planına göre yardıma ihtiyaç duyanların sayısı 16,2 milyon. Guterres, hava bombardımanını sivil kayıplarının başlıca nedeni olarak gösterdi.
Diğer insani yardım tahminlerinde yerinden edilenlerin sayısı için daha geniş bir aralık veriliyor: BM İnsan Hakları Konseyi’ne atfedilen rakamlara göre sayı 3,7 milyonun üzerinde; insan hakları örgütleri ise 5,2 milyon olduğunu belirtiyor. Konsey ayrıca 12 milyondan fazla kişinin akut açlıkla ya da ciddi gıda güvensizliğiyle karşı karşıya olduğunu öngördü.
ASEAN-BM Zirvesi’nde Guterres, sivillerin korunması ve yardım çalışanlarının erişiminin sağlanması çağrısı yaptı. Birleşmiş Milletlerin açıklamasında Guterres’in çağrısına şöyle yer verildi:
İnsanların çektiği acılar korkunç boyutlara ulaştı. Tüm taraflara sivilleri koruma, uluslararası hukuka uyma ve güvenli, sürekli ve engelsiz insani yardım erişimine izin verme çağrısında bulunuyorum.
İnsani yardıma erişim, yardım çalışanları ve malzemelerinin ihtiyaç sahiplerine güvenli ve düzenli biçimde ulaşmasına izin verilmesi anlamına geliyor. Guterres, insanların yaşadığı bölgeyi hangi tarafın kontrol ettiğine bakılmaksızın yardımın derhâl ve koşulsuz biçimde ulaştırılması gerektiğini söyledi.
ASEAN, insani yardım koordinasyon merkezi AHA Centre’ın ve diğer yardım kuruluşlarının henüz yardım alamamış topluluklara ulaşması çağrısında bulundu. Liderler ayrıca sivillere ve sivil altyapıya yönelik saldırıların sona erdirilmesini ve yardımları ve siyasi diyaloğu desteklemek üzere ülke çapında kalıcı bir ateşkes ilan edilmesini istedi.
Siyasi tutuklular taleplerin merkezinde yer alıyor
Guterres, BM Güvenlik Konseyi ve Genel Kurulu’nun Aung San Suu Kyi de dâhil olmak üzere keyfî biçimde tutuklanan herkesin derhâl ve koşulsuz serbest bırakılması yönündeki çağrılarını yineledi. Suu Kyi’nin tutukluluğunun sürmesi, kapsayıcı bir siyasi sürecin başlatılması çabalarının temel meselelerinden biri olmaya devam ediyor.
Human Rights Watch, 11 Kasım tarihli açıklamasında, yetkililerin askerî yönetime karşı çıkan 32 binden fazla kişiyi tutukladığını ve en az 2.300 kişinin gözaltında öldüğünün bildirildiğini söyledi. Tutuklananların 6.600’den fazlası kadındı. Örgüt, gözaltındaki kadınlara yönelik cinsel şiddeti ve gebelik ile doğum bakımına getirilen tehlikeli kısıtlamaları belgeledi.
BM İnsan Hakları Konseyi’ne atfedilen rakamlara göre, 1.791 kadın ve 1.078 çocuk da dâhil olmak üzere 8.122 sivil öldürüldü. Siyasi Tutuklulara Yardım Derneği ise zirveden önceki cuma itibarıyla güvenlik güçlerinin 8.600’den fazla kişinin ölümüne ve 32.406 kişinin tutuklanmasına yol açtığını kaydetti.
BM Myanmar Bağımsız Araştırma Mekanizması da ordu tarafından gerçekleştirilen kasıtlı hava saldırılarına, keyfî tutuklamalara, işkenceye ve cinsel şiddete ilişkin kanıtlar bulunduğunu bildirdi. Mekanizma, hukuki süreçlerde kullanılmak üzere kanıt topluyor ve analiz ediyor.
Human Rights Watch Asya savunuculuk direktörü John Sifton, hükümetleri askerî liderlik üzerindeki baskıyı artırmaya çağırdı:
Hükümetler, cuntaya sivillere yönelik saldırılarını sona erdirmesi, insani yardıma yönelik kısıtlamaları kaldırması ve sivil yönetime geçiş konusunda güvenilir diyaloglara başlaması için daha fazla baskı uygulamalı.
Rohingyaların korunması ve yaklaşan mahkeme kararı
Guterres’e göre Bangladeş’teki kamplarda yaklaşık 1,2 milyon Rohingya mülteci yaşıyor. Bunların çoğu, Ağustos 2017’de Myanmar’ın Rakhine eyaletinde ordunun başlattığı baskı dalgasının ardından ülkeyi terk etti.
Guterres, Rohingyaların hâlâ hesap verebilirlik ve güvenli, gönüllü, onurlu ve sürdürülebilir bir dönüş için gerekli koşulları beklediğini söyledi. Bu koşullar, mültecilerin dönüp dönmemeye kendilerinin karar vermesi, döndüklerinde korunmaları ve hayatlarını yeniden kurmak için gerçekçi bir fırsata sahip olmaları anlamına geliyor.
Genel sekreter, Myanmar’dan kaçanları kabul eden ülkelerin sorumluluğunu da şöyle dile getirdi:
Bu koşullar sağlanana kadar devletlerin, şiddetten ve zulümden kaçanları koruma yükümlülüğü vardır.
Gambia v. Myanmar davasında 19 Kasım’da açıklanması planlanan karar, Myanmar’ın Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki sorumluluğuyla ilgili. Sözleşme, ülkelerin soykırımı önlemesini ve cezalandırmasını gerektiriyor.
Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde yürütülen ayrı bir süreç ise bireysel ceza sorumluluğunu ele alıyor. Savcı, Kasım 2024’te Min Aung Hlaing hakkında, 2017’de Rohingyaların sınır dışı edilmesi ve zulme uğratılmasıyla bağlantılı insanlığa karşı suçlar iddiası kapsamında tutuklama emri çıkarılmasını talep etti. Human Rights Watch, hâkimlerin bu talep hakkında henüz kamuoyuna açık bir karar vermediğini söyledi.
Ölçülebilir ilerleme ne anlama gelecek?
ASEAN dönem başkanının Myanmar özel temsilcisi olarak da görev yapan Lazaro, şiddetin sona erdirilmesinin ilk ölçüt olacağını söyledi. Devam eden bombardıman ve yerinden edilmelerin daha yapılması gereken çok şey olduğunu gösterdiğini belirtti.
Singapur Uluslararası İlişkiler Enstitüsü Başkanı Simon Tay, somut ölçütler önerdi: ASEAN’ın Suu Kyi ve diğer siyasi tutuklulara düzenli erişimi, hükümetin kontrol ettiğini öne sürdüğü bölgelerde şiddeti durdurma taahhüdü ve Myanmar-Tayland sınırındaki yardımlara öncelik verilmesi.
ISEAS-Yusof Ishak Enstitüsü kıdemli araştırmacısı ve Myanmar Çalışmaları Programı koordinatörü Moe Thuzar, bu yaklaşımın sonuçları ölçmenin bir yolunu gerektirdiğini söyledi:
İlerlemeye dayalı bir yaklaşım, ilerlemenin ne olduğunun ve nasıl ölçülebileceğinin belirlenmesini gerektirir.
ASEAN üst düzey yetkililerinin değerlendirme ölçütlerini ve bloğun özel temsilcisinin daha uzun süre görev yapmasını ele almaya devam etmesi bekleniyor. Myanmar’ın tam siyasi temsilinin yeniden sağlanması için bir tarih açıklanmadı ve ayrıntılı, kamuoyuna açık ölçütler üzerinde henüz uzlaşmaya varılmadı.
2027’de dönem başkanlığını Singapur, 2028’de ise Tayland üstlenecek. Dönem başkanları arasında daha fazla süreklilik sağlanması, şu anda her yıl farklı ulusal temsilcilere devredilen müzakerelerin sürdürülmesine yardımcı olabilir.
BM diplomasisi, ASEAN’ın çabalarıyla eş zamanlı sürdürülecek
Guterres, BM Özel Temsilcisi Julie Bishop’ın şiddetin sona erdirilmesi, kapsayıcı diyaloğa alan açılması ve Beş Maddelik Uzlaşı’nın desteklenmesi için özellikle ASEAN başta olmak üzere paydaşlarla temaslarını sürdüreceğini söyledi.
BM Genel Sekreteri, Manila’daki toplantının 2026 sonundaki görevinden ayrılmadan önce katıldığı son ASEAN-BM Zirvesi olduğunu belirtti. Ayrıca ASEAN’ın Güney Çin Denizi Davranış Kuralları üzerindeki çalışmalarını ve 2025 Kamboçya-Tayland ateşkesinin kalıcılığına verdiği desteği övdü.
Taahhütlerin yıllardır hayata geçirilmediği Myanmar, daha zorlu bir sınav oluşturuyor. Yeni politikanın acil sonuçları; diplomatik temasların saldırıları azaltıp azaltmadığı, yardıma erişimi genişletip genişletmediği, tutukluları serbest bırakıp bırakmadığı ve ülkedeki rakip siyasi ve silahlı güçleri içeren görüşmeler başlatıp başlatmadığıyla ölçülecek.
Öne Çıkanlar
- Guterres, şiddetin sona erdirilmesini, insani yardıma engelsiz erişim sağlanmasını ve keyfî biçimde tutuklananların serbest bırakılmasını talep ederken Myanmar’la diyaloğu destekledi.
- ASEAN, Myanmar’ın zirvelerdeki ve dışişleri bakanları toplantılarındaki siyasi temsiline yönelik kısıtlamaları korudu.
- Aşamalı bir siyasi dönüş, Beş Maddelik Uzlaşı’da sürdürülebilir ve somut ilerleme kaydedilmesine bağlı.
- Guterres’e göre 16 milyondan fazla kişi insani yardıma ihtiyaç duyuyor, dört milyondan fazla kişi ise yerinden edilmiş durumda.
- Human Rights Watch, Gambia v. Myanmar davasındaki UAD kararının 19 Kasım’da açıklanmasının planlandığını belirtiyor.
- Singapur, 2027’de ASEAN dönem başkanlığını üstlenecek; ilerlemeye ilişkin ayrıntılı ölçütler hâlâ görüşülüyor.






