Kötüleşen hava beş gün içinde bölgesel uyarıya yol açtı
Özbekistan Ulusal Ekoloji ve İklim Değişikliği Komitesi'nin yayımladığı analize göre Taşkent'te günlük ortalama hava kalitesi endeksi, 21 Ekim'de 93 iken 26 Ekim'de 164'e yükselerek yüzde 76 arttı. IQAir, 28 Ekim yerel saatle 17.57 itibarıyla endeksi 185 olarak kaydetti; bu değer, Özbekistan başkentini o anki sıralamasında büyük şehirler arasında ilk sıraya taşıdı.
İçindekiler
- Kötüleşen hava beş gün içinde bölgesel uyarıya yol açtı
- Ölçümler bölge sakinleri için ne anlama geliyor?
- Ekim ayındaki süreç nasıl gelişti?
- Kirlilik geceleri neden arttı?
- Az yağış tozu havada tuttu
- Laboratuvar testleri tozu yanma kaynaklı kirleticilerden ayırıyor
- Komşu şehirlerde kirlilik neden aynı anda arttı?
- Önceki iyileşme ve günlük uyarılar tablonun farklı yönlerini gösteriyor
- Uyarılar inşaatları, fabrikaları ve enerji santrallerini hedef alıyor
- Öne Çıkanlar
Kötüleşme Orta Asya geneline yayıldı. İncelenen sekiz büyük şehrin altısında 26 Ekim'de hava kalitesi endeksi 100'ün üzerindeydi. Kazakistan, 27 Ekim itibarıyla 10 şehirde kirliliğin birikmesine elverişli hava koşulları konusunda uyarı yayımladı. Bu sayı 24 Ekim'de dörttü.
Hidrometeoroloji Araştırma Enstitüsü'nde klimatolog ve laboratuvar yöneticisi olan Erkin Abdulakhatov, bu süreci birlikte etkili olan çeşitli unsurlara bağladı: uzun süre etkisini koruyan bir antisiklon, zayıf rüzgârlar, az yağış, uzak kurak bölgelerden gelen toz ve insan faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonlar. Antisiklon, yüksek atmosfer basıncıyla ilişkili ve havanın günlerce durgun kalmasına yol açabilen bir hava sistemidir.
Laboratuvar bulguları, hem tozun hem de emisyonların neden önemli olduğunu gösteriyor. 12-16 Ekim'de Taşkent'in üç ilçesinde alınan örneklerde ortalama yüzde 39,7 doğal mineral tozu, yüzde 42,6 ise ulaşım, sanayi ve enerji üretiminde yakıt yakılmasıyla ilişkili madde bulundu.
Ekim sonundaki ani artış, 2026'nın başlarında kaydedilen iyileşmenin ardından geldi. Otomatik izleme verilerine göre ortalama PM2.5 yoğunluğu 1 Ocak-19 Ekim döneminde, 2025'in aynı dönemine kıyasla yüzde 28 düştü. Bu nedenle bölge sakinleri, ortalama parçacık kirliliğinin aylar boyunca düşük seyretmesinin ardından keskin bir kötüleşmeyle karşılaştı; hava koşulları da şehre giren kirleticilerin dağılmasını zorlaştırdı.
Ölçümler bölge sakinleri için ne anlama geliyor?
Hava kalitesi endeksi (AQI), kirlilik ölçümlerini sağlık risklerini duyurmakta kullanılan bir ölçeğe dönüştürür. 28 Ekim'deki ölçümde kullanılan ABD ölçeğinde 151-200 arasındaki değerler sağlıksız kategorisinde yer alıyor. Bu düzeylerde herkes sağlık sorunları yaşayabilir; kirliliğe daha duyarlı kişiler ise daha büyük risk altındadır.
Taşkent'in 185'lik ölçümü, 28 Ekim sıralamasında şehri 170 ile Cakarta'nın, 165 ile Bişkek'in önüne taşıdı. Ölçümler gün boyunca güncellendiği için sıralama da değişiyor. Şehrin listedeki konumu, saat 17.57'deki koşulları yansıtıyordu.
Çocuklar, yaşlılar, hamileler ve kalp ya da solunum rahatsızlığı bulunan kişilere özellikle dikkatli olmaları tavsiye ediliyor. Bu süreçte öneriler arasında dışarıda geçirilen süreyi azaltmak, yorucu açık hava egzersizlerini ertelemek ve dışarıdaki havanın daha temiz olduğu zamanlarda odaları havalandırmak yer aldı.
Yüze iyi oturan N95 veya FFP2 tipi solunum maskesi, dışarıda ince parçacıklara maruz kalmayı azaltabilir. Standart tıbbi maskeler bu parçacıklara karşı çok daha az koruma sağlar. PM2.5, çapı 2,5 mikrometre veya daha küçük parçacıkları ifade eder; bu parçacıklar akciğerlerin derinlerine ulaşabilecek kadar küçüktür. PM10 ise çapı 10 mikrometre veya daha küçük olan parçacıkları kapsar.
Ekim ayındaki süreç nasıl gelişti?
Taşkent'teki kötüleşme, ayın ilerleyen günlerinde havanın giderek daha durgun hale gelmesinden önce yaşanan bir toz taşınımıyla başlayarak birkaç aşamada gelişti. İzleme istasyonları, laboratuvar örnekleri ve uydu gözlemleri bu sürecin farklı aşamalarını kaydetti.
- 28 Eylül-6 Ekim: Taşkent'in üç ilçesinden alınan örneklerde PM2.5 içindeki doğal toz oranı ortalama yüzde 64 oldu; oran yüzde 52 ile yüzde 78 arasında değişti.
- 4-5 Ekim: Yağışla aynı dönemde AQI 66-71 aralığında ölçüldü; bu değerler orta kategoride yer alıyor.
- 12-16 Ekim: Laboratuvar örneklerinde ortalama yüzde 39,7 doğal toz ve yanmayla ilişkili yüzde 42,6 madde bulundu.
- 21-26 Ekim: Taşkent'te günlük ortalama AQI 93'ten 164'e yükseldi.
- 25-26 Ekim: Uydu görüntüleri Taşkent ve çevresinde büyük toz kütleleri olduğunu gösterdi.
- 28 Ekim: IQAir, yerel saatle 17.57'de Taşkent'teki endeksi 185 olarak kaydetti.
Özhidromet, tozun ve diğer kirleticilerin 1 Kasım'a kadar artabileceği veya yüksek seviyelerde kalabileceği uyarısında bulundu. Ekoloji Komitesi de olumsuz koşulların sonraki haftanın başına kadar sürebileceğini bildirdi.
Kirlilik geceleri neden arttı?
Taşkent'te gece yapılan ölçümler, havanın yere yakın bölgelerde sıkışmasının etkisini gösteriyor. Önceki 30 günde saat 23.00'te ortalama AQI 119, saat 17.00'de ise 82 oldu. İki ölçüm arasındaki 37 puanlık farka göre gece değeri yaklaşık yüzde 45 daha yüksekti.
Sonbahar gecelerinde zemin hızla soğur. Bunun ardından, yüzeye yakın soğuk havanın üzerinde daha sıcak bir hava tabakası oluşabilir ve havanın yukarı hareketini kısıtlayabilir. Sıcaklık terselmesi adı verilen bu durum bir kapak gibi işlev görerek parçacıkların ve gazların altta birikmesine yol açar.
24-25 Ekim gecesi Taşkent televizyon kulesinde yapılan ölçümlerde, yukarıdaki havanın yere yakın havadan 4,2 santigrat dereceye kadar daha sıcak olduğu belirlendi. Abdulakhatov'un analizine göre Taşkent'te gece rüzgâr hızı saniyede yalnızca 0,6-1,2 metreydi.
Green University bünyesindeki Hidrometeoroloji Araştırma Enstitüsü'nün direktörü Doniyor Turgunov, 21 Ekim'de düzenlenen bilgilendirme toplantısında, havanın karıştığı tabakanın yazın 2-3 kilometreden sonbaharda birkaç yüz metreye kadar daralabildiğini açıkladı. Böylece kirlilik çok daha küçük bir hava hacminde birikiyor.
Bu koşullarda, emisyonlar sabit kalsa bile parçacık yoğunluğu artabilir. Analize göre ekim sonundaki süreç sırasında Taşkent'te merkezi ısıtma sezonu henüz başlamamıştı; bu da ani kötüleşmede hava koşullarını ve dışarıdan gelen tozu özellikle önemli hale getiriyordu.
Az yağış tozu havada tuttu
Ulusal İklim Değişikliği Merkezi Direktörü Farrux Sattarov'a göre Taşkent, 26 Ekim'e kadar yalnızca 3,9 milimetre yağış aldı. Oysa ayın tamamı için normal toplam 23,7 milimetreydi. Bu tarihe kadar şehir, ekim ayı normal yağışının yaklaşık yüzde 16'sını almıştı.
Yağmur, havadaki bazı parçacıkları yere taşıyarak ortadan kaldırır. Kuru hava da yüzeydeki toprağı rüzgârla taşınmaya daha elverişli hale getirir. Enstitünün analizine göre, dağlık bölgeler de dahil olmak üzere Özbekistan genelinde 19-25 Ekim'de yağış görülmedi.
Ekoloji Komitesi, 1-26 Ekim dönemi için AQI gözlemlerini uydu görüntüleri ve SILAM atmosferik modelleme sistemiyle karşılaştırdı. SILAM, maddelerin atmosferdeki hareketini izlemek ve tahmin etmek için kullanılan bir bilgisayar sistemidir. Karşılaştırma, tozun Taşkent'e ve yakın bölgelere girdiği dönemlerde AQI'nin yükseldiğini gösterdi.
EUMETSAT ve Meteosat görüntülerinde 25 ve 26 Ekim'de Taşkent şehri ve Taşkent bölgesi üzerinde, Sırderya ve Cizzak'ın bazı kesimlerine uzanan toz kütleleri görüldü. 4-5 Ekim'deki daha erken yağış döneminde ise endeks çok daha düşük, 66-71 aralığındaydı.
Laboratuvar testleri tozu yanma kaynaklı kirleticilerden ayırıyor
Araştırmacılar Yunusabad, Almazar ve Mirzo Ulugbek ilçelerinde PM2.5 örnekleri topladı. Örnekler Green University, Taşkent Devlet Teknik Üniversitesi ve Taşkent Sulama ve Tarım Mekanizasyonu Mühendisleri Enstitüsü dahil olmak üzere çeşitli noktalardan alındı.
28 Eylül-6 Ekim arasındaki yoğun toz taşınımı döneminde, örneklenen PM2.5'in ortalama yüzde 64'ünü toz oluşturdu. Oran yüzde 52 ile yüzde 78 arasında değişti. 13-14 Ekim'de toz bileşenleri yüzde 47-52'ye karşılık gelirken, 12-16 Ekim'i kapsayan daha geniş örnekleme döneminde ortalama oran yüzde 39,7 oldu.
12-16 Ekim analizinde ayrıca yanmayla ilişkili yüzde 42,6, ulaşım ve metalürji kaynaklı ağır metal emisyonlarıyla ilişkili yüzde 6,8 ve kaynağı belirlenemeyen yüzde 11,2 madde tespit edildi. Yayımlanan oranların toplamının yüzde 100'ü biraz aşması, yuvarlamayla uyumlu.
Dünya Bankası ile Özbekistan Ekoloji Komitesi'nin bir çalışmasında Taşkent'teki yıllık PM2.5 kaynaklarının payı; rüzgârla taşınan toz için yüzde 36, binaların ısıtılması için yüzde 28, ulaşım için yüzde 16 ve sanayi için yüzde 13 olarak tahmin edildi. Kentsel toz ve atık yakımı, kalan kaynaklar arasındaydı.
Bu yıllık tahminde ısınma, ulaşım ve sanayi birlikte yüzde 57'lik paya sahipken rüzgârla taşınan tozun payı yüzde 36'ydı. Bu oranlar iki tür önlemin gerekliliğini ortaya koyuyor: toza maruziyeti yönetmek ve yakıt kullanımından kaynaklanan emisyonları azaltmak. Kaynaklar arasındaki denge mevsime ve tek tek toz kütlelerinin gelişine göre değişiyor.
Komşu şehirlerde kirlilik neden aynı anda arttı?
Bölgesel karşılaştırmada 26 Ekim'de Bişkek'te AQI 160, Taşkent'te 157, Çimkent'te 149, Karaganda ve Duşanbe'de 134, Semerkant'ta ise 114 olarak kaydedildi. Taşkent yakınlarındaki Salor'da endeks 148'e ulaştı. Bişkek o gün IQAir'in küresel şehir sıralamasında dördüncü sıradaydı.
Hidrometeoroloji Araştırma Enstitüsü, Taşkent'in 26 Ekim'deki günlük ortalamasını ayrıca 164 olarak verdi. Bölgesel şehir karşılaştırmasında ise 157 değeri kullanıldı. Bu ölçümler aynı genel kötüleşmeyi farklı biçimde bildirilen değerlerle ortaya koyuyor.
Orta Asya'da Karakum, Kızılkum ve Aralkum çölleri dahil olmak üzere havadaki tozun çok sayıda kaynağı bulunuyor. Aralkum, kurumuş Aral Gölü yatağını kaplıyor. Toz, Hazar Denizi çevresindeki kurak alanlardan ve güney Balkaş'tan da taşınıyor.
Havanın izlediği güzergâhı yeniden oluşturan HYSPLIT yörünge analizi, 24 Ekim gecesi Taşkent'e ulaşan havanın 72 saat içinde kuzeyden 1.000 kilometreden fazla yol aldığını ve Kazakistan ile Özbekistan'daki çöl alanlarından geçtiğini gösterdi.
Dünya Bankası'nın 2025 tarihli Orta Asya'da Hava Kalitesi Yönetimi raporu, toprak ve çöl tozunun bölgedeki şehirlerde yıllık PM2.5 maruziyetinin yüzde 20-50'sine katkıda bulunduğunu tahmin etti. Bu nedenle ortak tahmin sistemlerinin pratik bir yararı var: Yerel ölçüm istasyonları artışın tamamını kaydetmeden önce şehirlere doğru ilerleyen kirlilik hakkında uyarı verebilirler.
Önceki iyileşme ve günlük uyarılar tablonun farklı yönlerini gösteriyor
Turgunov'un 21 Ekim'deki bilgilendirme toplantısında, 19 Ekim'e kadar önemli iyileşmeler kaydedildiği belirtildi. 2025'in aynı dönemiyle karşılaştırıldığında yılbaşından itibaren PM2.5 yüzde 28, PM10 ise yüzde 32 düştü. 1 Eylül-19 Ekim döneminde düşüşler sırasıyla yüzde 28 ve yüzde 37 oldu.
Ekim ayının ilk 19 gününde PM2.5 yüzde 40, PM10 ise yüzde 56 geriledi. Komitenin daha sonraki analizinde ekim ayı ortalama AQI değeri 104 olarak verildi; bu, bir yıl önceki karşılaştırma dönemindeki 124'ün altındaydı.
Bilgilendirme toplantısında, 2026 karşılaştırma döneminde sağlıksız AQI görülen gün sayısının sıfır olduğu, 2025'te ise 11 gün kaydedildiği belirtildi. PM2.5 açısından orta veya daha iyi kategorideki gün sayısı da 21'den 38'e çıktı. Buna rağmen Taşkent'te 19 Ekim saat 09.00'da sağlıksız düzeyde bir sabah ölçümü olan 154 kaydedildi. Belirli bir saatte yapılan ölçüm ile tüm günün değerlendirmesi farklı zaman aralıklarının ortalamasını kullanır.
Orta Asya'da uzun dönem ortalamaları da farklılık gösterdi. IQAir'in 2025 raporunda yıllık PM2.5 yoğunlukları Taşkent'te metreküp başına 39 mikrogram, Duşanbe'de 57,3, Karaganda'da 72,6, Bişkek'te 29,7, Almatı'da 22,8 ve Astana'da 16,8 mikrogram olarak verildi. Bölge sakinleri hem yıllık değerlerin yansıttığı birikimli maruziyetten hem de günlük uyarılarda görülen ani kötüleşmeden etkileniyor.
Uyarılar inşaatları, fabrikaları ve enerji santrallerini hedef alıyor
Ekoloji Komitesi, 30 inşaat kuruluşunu toz bastırıcı önlemler almaları ve I. ile II. çevresel etki kategorilerindeki 131 büyük işletmeyi atmosfere salınan emisyonları yarıya indirmeleri için uyardığını bildirdi. Taşkent'te ve çevresinde faaliyet gösteren yedi termik santrale de uyarı gönderildi.
Yerel makamlardan ana yollar ve yol kenarlarındaki kum ile tozu temizlemeleri ve mevcut fıskiyeleri çalıştırmaları istendi. Uyarılar müdahale önlemleri olarak duyuruldu; bu önlemler sonucunda emisyonların ne ölçüde azaldığına ilişkin veri paylaşılmadı.
Özbekistan'ın ulusal hava izleme platformunda 28 otomatik istasyon devreye alınmıştı ve ölçümler halka gerçek zamanlı olarak sunuluyordu. Uzmanlaşmış Atmosfer Laboratuvarı Merkezi Başkanı Zikrilla Alimov, kirlilik kaynaklarını belirlemek amacıyla Taşkent'in tüm ilçelerinde filtrelenmiş hava örneklerinin toplandığını söyledi. Bu çalışmaların ülke geneline yayılması planlanıyordu.
Araştırmacılar Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan arasında daha hızlı bilgi paylaşımı, olumsuz hava koşullarında düzenli laboratuvar testleri ve izleme istasyonlarını, uydu gözlemlerini ve hava yörüngesi modellerini bir araya getiren tahminler önerdi. Ayrıca daha temiz ulaşım ve enerji üretimine geçilmesi, enerji verimliliğinin artırılması, inşaat kaynaklı toza karşı önlemler alınması, çıplak arazilere ağaç dikilmesi ve havanın dolaştığı kentsel koridorların korunması çağrısında bulundular.
Sattarov, yılın soğuk yarısında doğal hava dolaşımını etkileyen olumsuz hava koşullarının önceki yıllara kıyasla son on yılda yüzde 57 arttığını söyledi. Isınma, kuraklık ve topraktaki nemin azalması, tozun havaya karışma olasılığını artırıyor. Taşkent için acil görev, kirliliği evlerin, yolların ve okulların çevresinde yoğunlaştıran hava koşulları ve toz hareketleri hakkında uyarıları iyileştirirken emisyonları azaltmak.
Öne Çıkanlar
- Taşkent'te günlük ortalama AQI, 21 Ekim'de 93 iken 26 Ekim'de 164'e yükselerek yüzde 76 arttı.
- IQAir, 28 Ekim saat 17.57'de sağlıksız düzeyde 185 ölçümü kaydetti.
- Zayıf rüzgârlar, sıcaklık terselmesi, sınırlı yağış, dışarıdan gelen toz ve yerel emisyonlar hava kalitesini birlikte kötüleştirdi.
- 12-16 Ekim'de toplanan PM2.5 örneklerindeki doğal toz oranı ortalama yüzde 39,7; yanma kaynaklı madde oranı ise yüzde 42,6 oldu.
- 19 Ekim'e kadar ortalama PM2.5 yoğunluğu, 2025'in aynı dönemine göre yüzde 28 daha düşüktü.
- Makamlar inşaat kuruluşlarını, büyük işletmeleri ve enerji santrallerini uyarırken Özhidromet, kirliliğin 1 Kasım'a kadar yüksek seviyelerde kalabileceğini bildirdi.






