Taşkent’te Hava Kirliliği Sağlıksız Düzeylere Ulaştı, Özbekistan İzleme Ağını Genişletiyor

8 dakikalık okuma
Tashkent Air Reaches Unhealthy Levels as Uzbekistan Expands Pollution Monitoring

İnce partiküller başkenti kırmızı bölgeye taşıdı

IQAir verilerine göre Taşkent’te 19 Ekim saat 09.00’da hava kalite indeksi 154’e yükselerek sağlıksız düzeye çıktı. İnce partikül kirliliği metreküp başına 60 mikrograma ulaştı. Bu yoğunluk, başlıca kirletici olarak tanımlanan ve havada asılı bulunan küçük PM2.5 parçacıkları için Dünya Sağlık Örgütünün yıllık ortalama maruziyet kılavuzunun 12 katıydı.

İçindekiler
  1. İnce partiküller başkenti kırmızı bölgeye taşıdı
  2. Rakamlar kent sakinleri için ne anlama geliyor?
  3. Kirlilik kent ve ülke genelinde değişiklik gösteriyor
  4. Sakin sonbahar havası partiküllerin birikmesine yol açabilir
  5. Isınma, trafik, sanayi ve tozun katkıları farklı
  6. Sağlık yükünün ülke ekonomisine maliyeti var
  7. Havalimanı istasyonları partikülleri, gazları ve hava koşullarını izleyecek
  8. İzleme ağının genişletilmesindeki önemli tarihler
  9. Sağlıksız hava koşullarında kent sakinleri ne yapabilir?
  10. Önemli Noktalar

Sabah uyarısı sırasında başkent, küresel kirlilik sıralamasında büyük şehirler arasında 13’üncü sırada yer aldı. Semerkant’ta da hava kalitesi kötüydü; indeks 105 olarak ölçüldü ve bu düzey hassas gruplar için sağlıksız kabul ediliyor. Partikül yoğunluğu arttığında çocuklar, yaşlılar ve solunum rahatsızlığı bulunan kişiler özellikle risk altında.

Bu ölçümler, Özbekistan Havalimanlarının havalimanları çevresindeki otomatik izleme ağını genişlettiği dönemde geldi. Ekipmanlar 9 Ekim’de Semerkant’a, 15 Ekim’de ise Fergana Havalimanı yakınına kuruldu. İstasyonlar partikülleri, çeşitli gazları ve hava koşullarını günün her saati ölçecek; sonuçları ortak bir çevre veri tabanına aktaracak.

Taşkent daha uzun süredir devam eden bir kirlilik sorunuyla da karşı karşıya. Dünya Bankasının 9 Ekim 2024’te yayımladığı değerlendirmeye göre kentteki yıllık ortalama PM2.5 yoğunluğu, DSÖ kılavuz değerini altı kattan fazla aştı. Değerlendirme, günlük uyarıları ısınma, ulaşım, sanayi ve tozla ilişkilendiriyor; bunların her biri için farklı önlemler gerekiyor.

Rakamlar kent sakinleri için ne anlama geliyor?

IQAir’ın Taşkent hava kalitesi sayfası, 19 Ekim’deki ölçümü sağlıksız olarak sınıflandırdı. ABD hava kalite indeksinde 151 ile 200 arasındaki değerler bu kategoriye giriyor. Herkes sağlık etkileri yaşamaya başlayabilir; kirliliğe daha duyarlı kişilerde etkiler daha ciddi olabilir.

AQI, kirlilik ölçümlerini sağlık uyarısına dönüştüren bir ölçektir. PM2.5 yoğunluğu ise farklı bir ölçümdür: Bir metreküp havada ne kadar ince partikül bulunduğunu gösterir. PM2.5 parçacıklarının çapı 2,5 mikrometre veya daha küçüktür ve akciğerlerin derinlerine kadar ulaşabilir.

Reklam

DSÖ’nün yıllık kılavuz değeri metreküp başına 5 mikrogramdır. 19 Ekim’de ölçülen 60 mikrogramlık yoğunluğun bu değere bölünmesi, kirliliğin kılavuzun 12 katına ulaştığını gösteriyor. Sabah ölçümü o andaki koşulları yansıtıyor; yıllık kılavuz değeri ise bir yıl boyunca ortalama maruziyeti esas alıyor. Dünya Bankasının ayrı olarak değerlendirdiği Taşkent’in yıllık ortalama yoğunluğu metreküp başına 30 mikrogramın üzerindeydi.

Dünya Hava Kalitesi Endeksi projesinin Taşkent izleme sayfasında da pazartesi günü saat 09.00 olarak etiketlenen güncellemede 155’lik sağlıksız bir ölçüm yer aldı. Sayfada veriler arasında Özbekistan Hidrometeoroloji Servisi ve Dünya Meteoroloji Örgütünün yüzey gözlemleri gösteriliyor; ölçümlerin kalite kontrollerinden geçtiği ve sonradan düzeltilebileceği belirtiliyor.

Kirlilik kent ve ülke genelinde değişiklik gösteriyor

Taşkent’teki istasyonların ölçümleri arasında önemli farklar vardı. IQAir, 110 okul adlı istasyonda 165, AROMA CLASSIC’te 163, Aldo Coppola’da 156 ve Almazar’da 150 ölçtü. Afrosiab Caddesi’nde değer 132, Air-Sadaf’ta 122, Afgan Caddesi’nde ise 110 oldu.

Bu ölçümler iki sağlık kategorisine dağıldı: sağlıksız ve hassas gruplar için sağlıksız. Kent genelini yansıtan bir değer, sakinlere genel bir uyarı verirken belirli bir mahalleye daha yakın ölçümler yerel koşulları gösteriyor.

Başkent dışında IQAir, Salor’da 123, Semerkant’ta 105 ölçtü; her iki değer de hassas gruplar kategorisindeydi. Buhara’da 81, G‘azalkent’te 73, Ürgenç’te 62 ve Amirsoy’da 60 ölçüldü; bunların tümü orta düzey kategorisinde yer aldı. Bu listede Özbekistan kentleri arasında en yüksek değer Taşkent’te kaydedildi.

Dünya Hava Kalitesi Endeksi sayfası, Taşkent için verilen uyarının başlıca nedeninin ince partiküller olduğunu da gösterdi. PM2.5 indeksi 155, daha büyük parçacıkları da kapsayan PM10 indeksi ise 89’du. Kükürt dioksit, ozon ve karbonmonoksit indeks değerleri sırasıyla 11, sıfır ve birdi.

Sakin sonbahar havası partiküllerin birikmesine yol açabilir

Klimatolog Erkin Abdulahatov’un 19-25 Ekim dönemine ilişkin değerlendirmesinde, soğuk bir antisiklon ve zayıf rüzgârların Taşkent’te ve vadi bölgelerinde PM2.5’in birikmesine yol açabileceği belirtildi. Antisiklon, durgun hava koşulları ve sınırlı hava hareketi getirebilen yüksek atmosfer basıncı alanıdır.

Zayıf rüzgârlar, kirliliğin dağılma olasılığını azaltır. Atmosferik sıcaklık terselmesi de hava karışımını kısıtlayabilir: Yere yakın soğuk havanın üzerindeki daha sıcak hava bir kapak gibi davranarak insanların soluduğu havada partiküllerin birikmesine neden olur.

Reklam

Özbekistan Hidrometeoroloji Servisinin tahmininde, önemli bir değişiklik yaratacak kuvvetli rüzgâr veya yağış beklenmediği, haftanın çok kurak geçeceği belirtildi. Abdulahatov, bu durağan koşullarda kent havasının geçici olarak daha da kötüleşebileceği riskine dikkat çekerken, havadaki toz miktarını keskin biçimde artıracak güçlü meteorolojik etkenlerin bulunmadığını kaydetti.

Bu nedenle tahmin, 19-25 Ekim arasında kirliliğin yere yakın bölgelerde birikmesine odaklandı. Gerçek yoğunluk hem hava koşullarına hem de havaya karışan kirlilik miktarına bağlı olacak.

Isınma, trafik, sanayi ve tozun katkıları farklı

Dünya Bankasının hava kalitesi değerlendirmesi, Özbekistan Ekoloji, Çevre Koruma ve İklim Değişikliği Bakanlığıyla ortaklaşa ve Ekonomi ve Maliye Bakanlığının desteğiyle hazırlandı. Değerlendirmede başkentteki kirlilik incelendi ve hava kalitesi yönetimini iyileştirmeye yönelik bir program ortaya kondu.

Değerlendirmeye göre Taşkent’teki PM2.5 kirliliğinin yüzde 28’i ısınmadan, yüzde 16’sı ulaşımdan, yüzde 13’ü sanayiden kaynaklanıyor. Kent dışından gelenler de dahil rüzgârla taşınan tozun payı yüzde 36. Isınma, ulaşım ve sanayi birlikte toplamın yüzde 57’sini oluşturuyor; bu oran tozun payından daha yüksek.

Mevsimsel değişimler önem taşıyor. PM2.5 yoğunluğunun en yüksek seviyeye çıktığı kış aylarında ticari ve konut ısıtması başlıca kaynak oldu. Yaz aylarında ise rüzgârla taşınan toz öne çıktı. Bu nedenle uygulanacak önlemler hem yakıt kullanımından kaynaklanan kirliliği hem de kente taşınan partikülleri hedeflemeli.

Kaynakların dağılımı, trafik koşullarını değiştirmek gibi tek bir önlemin sorunun yalnızca bir bölümünü çözeceğini gösteriyor. Daha temiz ısınma, sanayi emisyonlarının denetlenmesi ve tozun azaltılması, solunan havayı etkileyen farklı kaynakları hedefliyor.

Sağlık yükünün ülke ekonomisine maliyeti var

Dünya Bankası, Taşkent’teki PM2.5 kirliliğinin sağlık maliyetini Özbekistan gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 0,7’sine eşdeğer olarak hesapladı. GSYH, ülkede üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçüyor; bu tahmin, başkentteki sağlık yüküyle ulusal ekonominin büyüklüğü arasında bir karşılaştırma sunuyor.

Değerlendirmede PM2.5, Özbekistan’da ve dünya genelinde hava kirliliğiyle bağlantılı hastalıkların ve erken ölümlerin çoğuyla ilişkili kirletici olarak tanımlandı. Kirliliğin etkisi, sakinlerin kirli bir günde yaşayabileceği ani rahatsızlıkların veya solunum sorunlarının ötesinde, tekrarlanan maruziyetle de ortaya çıkıyor.

Reklam

Özbekistan Sağlık Bakanlığı, 21 Mayıs 2024’te konutlardaki hava kalitesi için PM2.5 standardını kabul etti. Dünya Bankası bu standardı, DSÖ tavsiyeleriyle uyumlu ilk geçici hedef olarak nitelendirdi. Geçici hedef, yetkililere önlem ve ilerlemeyi değerlendirmek için bir ölçüt sunan, daha temiz havaya doğru atılmış bir adımdır.

Değerlendirmede yakıt kalitesinin iyileştirilmesi, daha verimli ısıtma cihazları, daha az enerji tüketen binalar ve daha temiz ısınma seçenekleri önerildi. Ayrıca kırılgan durumdaki hanelerin bu değişikliklerin ilk maliyetini karşılayabilmesi için maddi destek çağrısı yapıldı. Aileler için daha temiz ısınma, kısmen yeni ekipmanların ve konut iyileştirmelerinin karşılanabilir olmasına bağlı.

Havalimanı istasyonları partikülleri, gazları ve hava koşullarını izleyecek

Özbekistan Havalimanları, izleme projesini Malkam Environmental Technologies ile birlikte yürütüyor. İlk kurulumlar, çevre koşullarının izlendiği ve tesislerin çevresinde belirlenen havalimanı sıhhi koruma bölgelerinde yapılıyor.

İstasyonlar PM2.5 ve PM10’un yanı sıra azot dioksit, kükürt dioksit, karbonmonoksit, ozon, amonyak ve hidrojen sülfür ölçüyor. Birden fazla kirleticinin ölçülmesi, havalimanı işletmecileri ve çevre yetkililerine yalnızca partikül ölçümünden daha kapsamlı bir tablo sunuyor.

Ekipmanlar ayrıca sıcaklık, nem, atmosfer basıncı, rüzgâr hızı ve yönünü kaydediyor. Bu gözlemler, zayıf rüzgârların kirleticilerin havada kalmasına yol açtığı dönemler de dahil olmak üzere, kirlilik yoğunluğunun yerel hava koşullarına göre nasıl değiştiğini incelemeye yardımcı oluyor.

Sonuçlar, bilgileri konuma göre saklayan ortak bir çevre izleme veri tabanına otomatik olarak aktarılıyor. Özbekistan Havalimanları, verilerin havalimanları çevresindeki değişikliklerin izlenmesine, çevre koşullarının değerlendirilmesine ve önlemlerin belirlenmesine katkı sağlayacağını belirtiyor. Diğer uluslararası havalimanlarının yakınına da istasyonlar kurulması planlanıyor ancak genişletme çalışmalarının tamamlanması için tarih açıklanmadı.

İzleme ağının genişletilmesindeki önemli tarihler

Havalimanlarındaki kurulumlar, 19 Ekim’deki hava kalitesi uyarısından önce yapıldı. Aşağıdaki tarihler, bu uygulama sürecini 2024’te yayımlanan politika önlemleri ve değerlendirmelerden ayırıyor.

  • 21 Mayıs 2024: Özbekistan Sağlık Bakanlığı, konutlardaki hava kalitesi için PM2.5 standardını kabul etti.
  • 9 Ekim 2024: Dünya Bankası, Taşkent hava kalitesi değerlendirmesini ve ulusal yönetim önerilerini yayımladı.
  • 9 Ekim: Semerkant Havalimanı’ndaki izleme ekipmanlarının kurulumu ve ayarları tamamlandı.
  • 15 Ekim: Fergana Havalimanı yakınına bir izleme istasyonu kuruldu.
  • 19 Ekim, 09.00: IQAir, Taşkent’i 154, Semerkant’ı 105 olarak kaydetti.
  • 19-25 Ekim: Hava durumu değerlendirmesinde Taşkent’te ve vadi bölgelerinde partikül birikmesine elverişli koşullar belirlendi.

Havalimanlarındaki genişleme, belirli konumlarda kesintisiz gözlem yapılmasını sağlıyor. Dünya Bankası programı ise ısınma, ulaşım ve sanayide standartlar, koordinasyon ve yatırımlar yoluyla emisyonları azaltmaya yönelik daha kapsamlı çalışmaları ele alıyor.

Reklam

Sağlıksız hava koşullarında kent sakinleri ne yapabilir?

IQAir’ın Taşkent için önerileri; açık havada egzersiz yapmaktan kaçınmak, kirli havanın eve girmesini sınırlamak için pencereleri kapalı tutmak, dışarıda maske takmak ve iç mekân hava temizleyicisi kullanmaktı. Yorucu fiziksel etkinlikleri iç mekânda yapmak, egzersiz sırasında solunan kirli dış ortam havasını azaltır.

Dünya Hava Kalitesi Endeksi sayfasındaki hava kalitesi rehberi, sağlıksız kategoride çocukların, aktif yetişkinlerin ve astım gibi solunum rahatsızlıkları bulunan kişilerin açık havada uzun süreli efordan kaçınmasını öneriyor. Diğer herkes de uzun süreli eforu sınırlamalı; çocuklara özellikle dikkat edilmeli.

Semerkant’ta ölçülen 105 değeri, hassas gruplara yönelik daha sınırlı bir uyarı anlamına geliyordu. Solunum rahatsızlığı bulunanların, çocukların ve yaşlıların açık hava etkinliklerini planlarken değişen ölçümleri yakından takip etmesi gerekiyor.

Evde alınan önlemler anlık maruziyeti azaltmaya yardımcı olur. Kalıcı iyileşme ise Dünya Bankası değerlendirmesinde belirtilen emisyon azaltımlarının hayata geçirilmesine ve kirliliğin nerede arttığını, alınan önlemlerin yoğunluğu düşürüp düşürmediğini gösteren ölçümlere bağlı.

Önemli Noktalar

  • Taşkent’te 19 Ekim saat 09.00’da IQAir hava kalite indeksi sağlıksız düzeyde 154 olarak ölçüldü.
  • PM2.5 yoğunluğu metreküp başına 60 mikrograma ulaşarak DSÖ’nün yıllık kılavuz değerinin 12 katına çıktı.
  • Semerkant’ta 105 ölçüldü; bu düzey hassas gruplar için sağlıksız kabul ediliyor.
  • Dünya Bankası, Taşkent’in yıllık ortalama PM2.5 yoğunluğunun DSÖ kılavuz değerini altı kattan fazla aştığını belirledi.
  • Değerlendirmeye göre ısınma, ulaşım ve sanayi PM2.5 kirliliğinin toplam yüzde 57’sini; rüzgârla taşınan toz ise yüzde 36’sını oluşturdu.
  • Semerkant ve Fergana’daki havalimanı istasyonları partikülleri, gazları ve hava koşullarını kesintisiz ölçecek.
  • 19-25 Ekim arasındaki sakin ve kuru hava, ince partiküllerin yere yakın bölgelerde birikmesine yol açabilir.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir