527 kuruluşun incelenmesi kamu işletmelerini yeniden şekillendirebilir
Sri Lanka, kamu işletmelerinin satılmasına, birleştirilmesine ve yeniden yapılandırılmasına olanak tanıyacak bir yasa hazırlıyor. Maliye ve Planlama Bakan Yardımcısı Anil Jayantha, ilk olarak 2026’da kabul edilmesi hedeflenen tasarının parlamentoya ancak 2027’de sunulabileceğini söyledi. Hükümet, enerji gibi stratejik kamu hizmetlerinde sahipliğini korurken ticaret ve otel işletmeciliği gibi olağan ticari faaliyetlerden çekilmeyi planlıyor.
İçindekiler
- 527 kuruluşun incelenmesi kamu işletmelerini yeniden şekillendirebilir
- Satış, birleşme ve kapatma farklı amaçlara hizmet ediyor
- Holding şirketi sahiplik yapısını değiştirebilir
- Hazine, 2023’te benzer bir yapı önermişti
- Enerji sektöründeki zararlar mali baskıyı açıklıyor
- Borçlar kamu hizmeti şirketlerini, hava yollarını ve kamu bankalarını birbirine bağlıyor
- Stratejik sahiplik ile rekabet bir arada var olabilir
- Yatırımlar ve maaşlar kamu kaynakları için yarışıyor
- Yasama takvimi belirsizliğini koruyor
- Öne Çıkanlar
Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu ile Colombo Borsası’nın ev sahipliğinde düzenlenen sektör forumunda konuşan Jayantha, kamu işletmelerini incelemek ve yeniden yapılandırma stratejileri önermek üzere bir komite kurulduğunu söyledi. 28 Ekim 2026 tarihli açıklamaları, hem devletin sahip olduğu işletmelerin hem de bunların yönetilme biçiminin değiştirilmesinin planlandığını ortaya koyuyor.
Jayantha, kamu işletmesi olarak sınıflandırılan 527 kuruluşun yalnızca az sayıda olanının gerçek anlamda ticari işletme niteliği taşıdığını söyledi. Bunların çoğu, belirli yasal gereklilikler kapsamında idari görevler yürütüyor. Bu nedenle inceleme, şirketleri satmaya yönelik bir programdan daha kapsamlı: Hangi kurumların bir arada olması gerektiğine ve hükümetin hangi hizmetleri sunmayı sürdürmesi gerektiğine de karar verilecek.
Cumhurbaşkanı Anura Kumara Dissanayake de Maliye Bakanlığı komitesinin 34 kamu işletmesinin kapatılmasını ya da birleştirilmesini incelediğini açıkladı. Bu incelemeyi Hükümet Haritacılar Birliği’nin 100. Yıllık Konferansı’nda duyurdu. Söz konusu 34 kurum, inceleme altındaki belirli bir grubu oluştururken Jayantha’nın verdiği 527 sayısı, kamu işletmesi olarak sınıflandırılan çok daha geniş kuruluşlar topluluğunu ifade ediyor.
Satış, birleşme ve kapatma farklı amaçlara hizmet ediyor
Jayantha, inceleme sonucunda gündeme gelebilecek birkaç seçeneği sıraladı. Özelleştirme, hükümetin bir işletmedeki hisselerinin bir kısmını ya da tamamını satması anlamına geliyor. Birleşme, kuruluşları tek çatı altında topluyor; kapatma ise bir kurumun faaliyetlerine son verilmesini ve geriye kalan sorumlulukları, varlıkları ve borçları konusunda karar alınmasını gerektiriyor.
Maliye Bakan Yardımcısı Jayantha, sektör forumunda seçenekleri şöyle anlattı:
Bu kamu iktisadi teşebbüslerinden bazılarını gerçekten özelleştirebiliriz, bazen de birleştirmemiz gerekebilir.
Hükümetin açıkladığı amaç, ticari faaliyetlerdeki bozulmaları azaltmak ve düzenleme ile ekonomik faaliyeti destekleme konularına odaklanmak. Özel sektörle rekabet eden bir işletme için bu, yeni bir sahiplik yapısı ya da farklı bir yönetim biçimi anlamına gelebilir. İdari bir kurum içinse görevlerin başka bir kurumla birleştirilmesi söz konusu olabilir.
Açıklamalarda hangi işletmelerin satılacağı, birleştirileceği ya da kapatılacağı belirtilmiyor; etkilenecek çalışanlar için düzenlemelere de yer verilmiyor. Çalışanlar, müşteriler ve bu kurumlardan hizmet alan halk üzerindeki pratik etkileri bu kararlar belirleyecek.
Holding şirketi sahiplik yapısını değiştirebilir
Önerilen Kamu İktisadi Teşebbüsleri Yasası (SOE Act), işletmelerin ayrı yönetime sahip olmasına ve bir holding şirketi çatısı altında yeniden düzenlenmesine olanak tanıyacak. Jayantha, kuruluşların limited şirket olarak yapılandırılacağını ve piyasa koşullarına yanıt verme konusunda daha fazla serbestliğe sahip olacağını söyledi.
Holding şirketi, başka şirketlerin hisselerine sahip olur. Önerilen modelde devlet, sahiplik yetkisini bu merkezi kuruluş üzerinden kullanırken her işletmenin kendi yönetimi olacak. Limited şirket olarak kurulmak, bir işletmeye kendi varlıkları, yükümlülükleri ve kurumsal karar alma süreçleri olan ayrı bir tüzel yapı kazandırıyor.
Jayantha, ticari kamu işletmeleri ile kamu bankalarının geleneksel bürokratik denetimlerden uzaklaşıp rekabetçi şirket modellerine geçeceğini söyledi. Amaç, ticari bir işletmeyi devlet dairesi gibi yönetmek yerine yöneticilerin iş ihtiyaçlarına daha hızlı yanıt verebilmesini sağlamak.
Yeniden yapılandırılan bazı işletmeler, yerli özel yatırımcıları ve yabancı sermayeyi çekmek amacıyla ileride Colombo Borsası’nda işlem görebilir. Borsada işlem görmesi, yatırımcıların borsada alınıp satılan hisseleri satın almasına olanak tanır. Hükümetin ne kadar hisseyi elinde tutacağı, gelecekte yapılabilecek hisse satışlarının koşullarına bağlı olacak.
Hazine, 2023’te benzer bir yapı önermişti
Holding şirketi önerisinin belgelenmiş bir geçmişi var. Hazine ve Maliye, Ekonomik İstikrar ve Ulusal Politikalar Bakanlığı’nın dönemin Hazine Müsteşarı K M Mahinda Siriwardana, 5 Eylül 2023’te yaptığı Hazine reformu konuşmasında, Maliye Bakanlığı’na karşı sorumlu olacak devlete ait bir holding şirketi kurma planlarını anlatmıştı.
Siriwardana, şirketin profesyonel yönetimi ve kurumsal yönetimi desteklemek amacıyla zaman içinde kamuya ait şirket varlıklarının mülkiyetini devralacağını söylemişti. Ayrıca kamu işletmelerinin yönetimine yönelik daha kapsamlı bir yasal çerçevenin parçaları olarak önerilen kamu iktisadi teşebbüsleri mevzuatı ile Kamu Mali Yönetimi Yasası’ndan söz etmişti.
2023 programı, stratejik faaliyetler dışındaki ticari varlıkların özelleştirilmesini de kapsıyordu. Bu amaçla Hazine Genel Müdürlüğü bünyesinde Kamu İktisadi Teşebbüslerini Yeniden Yapılandırma Birimi kurulmuştu. Siriwardana, Bakanlar Kurulu’nun çeşitli kuruluşların özelleştirilmesini onayladığını ve işlem danışmanlarının görevlendirildiğini söylemişti.
Jayantha’nın açıklamaları bu temel fikirlere yeniden dönüyor: Sahipliği günlük yönetimden ayırmak, holding yapısı kullanmak ve devletin hangi ticari varlıkları elinde tutması gerektiğine karar vermek. 2023’teki konuşma o dönemdeki hükümet planlarını kayda geçirirken Jayantha’nın Ekim 2026’daki açıklamaları, parlamentoya sunulmadan önce hâlâ onay bekleyen bir yasayı anlatıyor.
Enerji sektöründeki zararlar mali baskıyı açıklıyor
Hazine’nin 2023 tarihli değerlendirmesi, kamu işletmelerinin mali durumundaki zayıflığın maliyetini rakamlarla ortaya koyuyor. Ceylon Elektrik Kurulu 2022’de 262 milyar Sri Lanka rupisi (Rs.) zarar ederken Ceylon Petrol Kurumu’nun zararı 615 milyar Rs. oldu. Toplam zarar 877 milyar Rs.’ye ulaşırken bunun yaklaşık yüzde 70’i petrol kurumundan kaynaklandı.
Siriwardana, zararları fiyat ayarlamalarının gecikmesine, zayıf mali yönetime ve ithalat maliyetlerindeki keskin artışa bağladı. Sri Lanka rupisi ABD doları karşısında yaklaşık 200 seviyesinden 365’e gerilerken küresel enerji fiyatları da yükseldi. Böylece yakıt ithal eden şirketlerin faturalarını ödemek için çok daha fazla rupi bulması gerekti.
Perakende fiyatları uzun süre bu maliyetleri tam olarak yansıtmadı. Hazine’ye göre petrol fiyatları Mayıs 2022’de maliyetleri yansıtmaya başladı. Elektrik fiyatları ise 2013’ten bu yana ilk kez Ağustos 2022 ve Şubat 2023’te artırıldı.
Hazine, iki işletmeyi desteklemek için kaynak aktarmak zorunda kaldı. Bu tür zararlar, kamu açısından hükümet kaynakları üzerinde birbiriyle yarışan talepler doğuruyor: Bir işletmenin faaliyetlerini sürdürmesi için kullanılan para, gelirlerden ya da borçlanmadan karşılanmak zorunda.
Borçlar kamu hizmeti şirketlerini, hava yollarını ve kamu bankalarını birbirine bağlıyor
Hazine, kamu işletmeleri ile kamu bankalarını birbirine bağlayan ödenmemiş borçlardan oluşan bir zinciri de anlattı. Elektrik kurulu ve SriLankan Airlines, yakıt için petrol kurumuna borçluydu. Petrol kurumu ise çoğu zaman yüksek maliyetle banka finansmanına dayanıyordu.
Bu bağlantılar, yeniden yapılandırmanın neden şirket yönetimini değiştirmekten ibaret olmadığını gösteriyor. Bir işletme ödeme yapmakta zorlandığında diğeri ihtiyaç duyduğu nakitten mahrum kalıyor; sistemi finanse eden bankalar da geri ödeme sorunlarına daha fazla maruz kalıyor.
Petrol kurumu ayrıca yabancı para cinsinden önemli miktarda borç taşırken gelirlerinin neredeyse tamamını rupi olarak elde ediyordu. Rupinin değer kaybetmesi, bu borcun yerel para cinsinden maliyetini artırdı. Siriwardana, devletin garantör olduğu kurumun yabancı para kredilerini ve elektrik kurulunun benzer nitelikteki kredilerinin çoğunu hükümetin kendi bilançosuna aldığını söyledi.
Daha geniş kapsamlı yeniden yapılandırma çalışması petrol kurumunu, elektrik kurulunu, SriLankan Airlines’ı ve Karayolu Geliştirme Kurumunu kapsıyordu. Devlet garantili borcun hükümete aktarılması, yükümlülüğün kimin kayıtlarında yer alacağını ve kim tarafından ödeneceğini değiştiriyor. Borcun karşılanması için kamu kaynaklarına yine ihtiyaç duyulacak; bu nedenle reform programının merkezinde gelecekteki borçlanma ve harcama disiplini yer alıyor.
Stratejik sahiplik ile rekabet bir arada var olabilir
Jayantha, özel sektörün piyasayı manipüle etmesini önlemek için hükümetin enerji gibi stratejik kamu hizmeti sektörlerinde sahipliğini koruyacağını söyledi. Bu, olağan ticari faaliyetlerden çekilme planına bir sınır getiriyor: Devlet, kamusal denetimi gerekli gördüğü alanlarda sahiplik rolünü sürdürecek.
Hazine’nin 2023 programı da enerji sektöründe rekabeti artırmayı hedefliyordu. Siriwardana, Sinopec’in önceki hafta petrol perakende satışında ticari faaliyete başladığını söylemişti. Ayrıca Asya Kalkınma Bankası’nın desteğiyle elektrik üretimi ve dağıtım faaliyetlerinin operasyonel ve mali açıdan birbirinden ayrılmasına yönelik planları anlatmıştı.
Kamu sahipliği ile rekabet, piyasanın farklı yönlerini ele alıyor. Hükümet bir enerji işletmesinin sahibi olmayı sürdürürken diğer tedarikçilerin bu işletmeyle rekabet etmesine izin verebilir. Elektrik sistemindeki faaliyetlerin ayrıştırılması da maliyetlerin belirlenmesini ve her faaliyetin performansının değerlendirilmesini kolaylaştırabilir.
Tüketiciler açısından bununla bağlantılı bir başka mesele de temel hizmetlerin bedelini öderken zararların yeniden birikmesini nasıl önleyecekleri. Hazine’nin yaklaşımı, yakıt ve elektrik fiyatlarını tüm müşteriler için düşük tutmak yerine maliyetleri yansıtan fiyatlar uygulamak ve yoksul ya da kırılgan durumda olduğu belirlenen kişilere doğrudan nakit desteği vermekti.
Yatırımlar ve maaşlar kamu kaynakları için yarışıyor
Dissanayake’nin 34 işletmeye yönelik incelemesi, kalkınma harcamalarında kayda değer bir artış planıyla aynı döneme denk geliyor. Sermaye harcamalarının 2026’daki 1 trilyon 330 milyar Rs.’den 2027’de 2 trilyon Rs.’ye yükselmesi bekleniyor. Bu, 670 milyar Rs. ya da yaklaşık yüzde 50’lik bir artış demek.
Cumhurbaşkanı, Kurunegala-Galewela, Rambukkana-Galagedara ve Kahathuduwa-Ingiriya otoyolu projelerinin dolar cinsinden borçlanma yerine Hazine’nin yerel kaynaklarıyla finanse edildiğini söyledi. Maliyetinin 600 milyar Rs. olacağı tahmin edilen Kelani Vadisi demiryolunun elektrifikasyonu projesinin de 2027’de başlaması planlanıyor.
Projelerde ithal makine, çelik ya da başka malzemelere ihtiyaç duyulduğunda yerel kaynaklarla finansman sağlamak da döviz gereksinimini ortadan kaldırmıyor. Dolayısıyla hükümetin hem inşaatın rupi cinsinden maliyetini hem de ithalat için gereken dolar miktarını yönetmesi gerekiyor.
Kamu çalışanlarının maaşları da süregelen bir başka yükümlülük. Dissanayake, 2025 Bütçesi’nde öngörülen üç aşamalı temel maaş artışının, 2027’de yıllık maaş giderlerini 2024’e kıyasla 330 milyar Rs. artıracağını söyledi. Temel maaşlarda başka bir artış planlanmayan 2028 Bütçesi’nde ödeneklere daha fazla öncelik verilebileceğini belirtti.
Dissanayake ayrıca geçmişteki siyasi atamaları kamu hizmetinin alt kademelerindeki aşırı personel sayısının nedeni olarak gösterdi ve yetkin, nitelikli uzmanlara ihtiyaç olduğunu söyledi. Hazine’nin daha önceki yönetişim programı da kurul üyelerinin daha iyi atanması, düzenli denetlenmiş hesaplar ve satın alma ile sermaye harcamalarında daha sıkı denetimler yoluyla benzer yönetim sorunlarına eğilmişti.
Yasama takvimi belirsizliğini koruyor
Jayantha, Hukuk Taslağı Hazırlama Dairesi’ndeki iş yükünün kamu iktisadi teşebbüsleri yasa tasarısını geciktirebileceğini söyledi. Başlangıçta tasarının 2026 sonuna kadar parlamentodan geçmesi hedefleniyordu; ancak yeni değerlendirmeye göre tasarı 2027’de sunulabilir. Sunum, tasarının parlamentoya iletilmesi aşaması; kabul edilmesi ise parlamento onayı gerektiriyor.
Jayantha, önce Hukuk Taslağı Hazırlama Dairesi’nin onayının alınması gerektiğini şöyle açıkladı:
"Öncelikle Hukuk Taslağı Hazırlama Dairesi’nden onay almamız gerekiyor; bu gerçekleşirse en azından parlamentoya sunabiliriz, belki bu gelecek yıl olur," dedi.
Reform programı, önceki mali önlemleri sahiplik ve yönetimde önerilen değişikliklerle bir araya getirerek artık birkaç yıla yayılıyor:
- Mayıs 2022: Hazine’ye göre petrol fiyatları maliyetleri yansıtmaya başladı.
- Ağustos 2022 ve Şubat 2023: Elektrik fiyatları maliyetleri yansıtacak şekilde düzenlendi.
- 5 Eylül 2023: Hazine, özelleştirme, borçların yeniden yapılandırılması, yönetişim mevzuatı ve devlete ait bir holding şirketi planlarını açıkladı.
- 28 Ekim 2026: Jayantha, önerilen kamu iktisadi teşebbüsleri çerçevesini ve tasarının sunulmasında olası bir gecikmeyi anlattı.
- 2027: Tasarının parlamentoya sunulması, sermaye harcamalarındaki planlı artış ve Kelani Vadisi demiryolunun elektrifikasyon çalışmalarının başlaması gündemde.
İşletmeler, çalışanlar ve müşteriler açısından sonraki somut gelişmeleri tasarının hükümleri ve kurumlar bazında alınacak kararlar belirleyecek. İşletmelerin ne kadar yönetsel serbestlik kazanacağı, hangi varlıkların el değiştireceği ve kamu hizmeti sorumluluklarının nasıl sürdürüleceği bu kararlara bağlı olacak.
Öne Çıkanlar
- Sri Lanka, stratejik enerji sektöründeki sahipliğini korurken belirli kamu işletmelerini satmayı, birleştirmeyi ve yeniden yapılandırmayı planlıyor.
- Jayantha’ya göre kamu işletmesi olarak sınıflandırılan 527 kuruluştan yalnızca az sayıda olanı gerçek anlamda ticari işletme.
- Maliye Bakanlığı komitesi 34 işletmenin kapatılmasını ya da birleştirilmesini inceliyor.
- Önerilen yasa; ayrı yönetim, limited şirket yapısı ve holding şirketi modelini mümkün kılacak.
- Hazine’ye göre elektrik kurulu ile petrol kurumu 2022’de toplam 877 milyar Rs. zarar etti.
- Kamu iktisadi teşebbüsleri yasa tasarısı, 2026’da kabul edilmesi yönündeki ilk hedefin ardından 2027’de parlamentoya sunulabilir.






