Şerif, Maldivler ziyareti sırasında su konusunda uyarısını yineledi
Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, 21 Ekim 2026 Çarşamba günü, ülkesinin İndus Suları Anlaşması'nın Hindistan tarafından ihlal edilmesini savaş nedeni sayacağını belirterek Pakistan'ın ekinlerinin büyük bölümünü sulayan nehirler üzerindeki gerilimi yeniden alevlendirdi. Şerif bu açıklamayı, Maldivler Cumhurbaşkanı Dr. Mohamed Muizzu ile görüşmelerinin ardından İslamabad'da yaptı.
İçindekiler
- Şerif, Maldivler ziyareti sırasında su konusunda uyarısını yineledi
- Anlaşma suyu nasıl paylaştırıyor?
- Taraflardan biri anlaşmayı tek başına askıya alabilir mi?
- Gerilim nasıl tırmandı?
- Pakistan neden bu kadar kırılgan?
- Hindistan ne kadar su tutabilir?
- Zamanlama ve uyarı verileri neden önemli?
- Baraj kuralları ne gerektiriyor?
- Hukuki çözüm yolları anlaşmazlığın parçası olmayı sürdürüyor
- Önemli Noktalar
Hindistan, Hindistan yönetimindeki Keşmir'in Pahalgam yakınlarında en az 26 kişinin öldüğü militan saldırısının ardından Nisan 2025'te anlaşmayı askıya aldığını duyurmuştu. Yeni Delhi, Pakistan'ı suçlamış; Pakistan ise saldırıyla ilgisi olduğunu reddetmişti. İslamabad, Hindistan'ın anlaşmayı tek taraflı olarak askıya alamayacağını savunuyor.
Muizzu ile ortak basın toplantısında konuşan Şerif, suyun Pakistan için kırmızı çizgi olduğunu söyledi ve önceki ay Birleşmiş Milletler Genel Kurulu da dahil olmak üzere uluslararası platformlarda dile getirdiğini belirttiği tutumu yineledi.
Tutumumuz açık. Su, insanlık için, özellikle aşağı havza ülkeleri için bir can damarıdır," dedi başbakan. "Herkes bilsin ki bu konudaki herhangi bir ihlali Pakistan savaş nedeni sayacaktır.
Bu anlaşmazlıkta Pakistan aşağı havza ülkesidir; yani nehir suları, Hindistan'daki yukarı havza topraklarından geçtikten sonra Pakistan'a ulaşır. Bu coğrafi konum nedeniyle su bırakma zamanlaması, baraj işletimi ve gelecek akışlara ilişkin bilgiler Pakistan'ın su güvenliği açısından belirleyici önem taşıyor.
Yeni Delhi, Şerif'in açıklamalarına hemen yanıt vermedi. Gerilim üç ayrı konuyu bir araya getiriyor: anlaşmanın hukuken neyi gerektirdiği, Hindistan'ın barajlarının fiilen neler yapabileceği ve Pakistan'ın öngörülebilir su kaynaklarına ne ölçüde bağımlı olduğu.
Anlaşma suyu nasıl paylaştırıyor?
Dünya Bankası'nın arabuluculuğunda hazırlanan anlaşma, 19 Eylül 1960'ta Karaçi'de imzalandı. Birleşmiş Milletler Antlaşmalar Dizisi, İndus Suları Anlaşması'nı ve ayrıntılı eklerini yayımlıyor. 12. maddeye göre anlaşma 1 Nisan 1960'tan itibaren geriye dönük olarak yürürlüğe girdi.
Anlaşma, altı ana nehri iki gruba ayırıyor. Doğu nehirleri Ravi, Beas ve Sutlej'den öncelikli olarak Hindistan yararlanıyor. Batı nehirleri İndus, Jhelum ve Chenab'ın suları ise anlaşmada belirtilen Hindistan kullanımları saklı kalmak üzere Pakistan'a tahsis ediliyor.
3. madde, Hindistan'ın batı nehirlerinin akışına izin vermesini şart koşarken evsel kullanıma, suyu tüketmeyen kullanımlara, belirli tarımsal kullanımlara ve eklerde belirtilen koşullara tabi hidroelektrik üretimine izin veriyor. Madde ayrıca, D ve E eklerinde belirtilen istisnalar dışında su depolamayı ve depolama tesisleri inşa etmeyi kısıtlıyor.
Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nde su güvenliği kıdemli araştırmacısı David Michel, Mayıs 2025 tarihli analizinde batı nehirlerinin İndus sistemindeki yıllık ortalama akışın yaklaşık yüzde 80'ini oluşturduğunu belirtiyor. Dolayısıyla paylaşım, altı nehrin eşit bölüşümünü değil, havzadaki suyun büyük kısmını kapsıyor.
Taraflardan biri anlaşmayı tek başına askıya alabilir mi?
12. maddeye göre anlaşma hükümleri, iki hükümet arasında usulüne uygun biçimde onaylanmış yeni bir anlaşmayla değiştirilebilir. Madde ayrıca, taraflar arasında usulüne uygun onaylanmış başka bir anlaşmayla sona erdirilmediği sürece mevcut anlaşmanın yürürlükte kalacağını belirtiyor. Pakistan'ın Hindistan'ın tek taraflı açıklamasına itirazının temelinde bu hükümler bulunuyor.
Hindistan, Nisan 2025'teki kararını anlaşmayı askıya almak, başka bir deyişle işleyişini durdurmak olarak tanımladı. Michel'in analizine göre Yeni Delhi, Pakistan'ın sınır ötesi terörizme desteği inandırıcı ve geri dönülmez biçimde bırakmasını koşul olarak öne sürdü. Pakistan ise suçlamanın temelini reddediyor.
Pakistan Başbakanı Şerif, İslamabad'daki basın toplantısında anlaşma yükümlülüklerinin ve ortak kaynakların siyasi baskıdan korunması gerektiğini söyledi.
"Pakistan'ın tutumu açık ve nettir, hiçbir şüpheye yer yoktur: Hukuken bağlayıcı anlaşmalara saygı gösterilmeli; ortak su kaynakları asla bir silah ya da siyasi baskı ve şantaj aracı olarak kullanılmamalıdır," dedi.
Hindistan'ın nisan ayındaki açıklaması, taraflardan birinin anlaşmayı askıya aldığını ilan ettiği ilk örnekti. Şerif'in uyarısı, anlaşmazlığı doğrudan ulusal güvenlik meselesine bağlarken anlaşmanın kendisi, yorumlanması ve uygulanmasına ilişkin görüş ayrılıklarını çözmek için süreçler öngörüyor.
Gerilim nasıl tırmandı?
Son uyarı, Nisan 2025'te tırmanan anlaşmazlığın ardından geldi. Başlıca tarihler, bir saldırıya verilen yanıtın su hakları ve anlaşma yükümlülükleri konusunda süregelen bir anlaşmazlığa nasıl dönüştüğünü gösteriyor.
- 1 Nisan 1960: Anlaşmanın geriye dönük olarak yürürlüğe girdiği tarih.
- 19 Eylül 1960: Hindistan ve Pakistan, Dünya Bankası'nın arabuluculuğunun ardından anlaşmayı Karaçi'de imzaladı.
- 22 Nisan 2025: Militanlar Pahalgam yakınlarında turistlere saldırdı ve en az 26 kişi öldü. Michel'in analizi, saldırıyı Direniş Cephesi'nin gerçekleştirdiğini belirtiyor.
- Nisan 2025: Hindistan anlaşmayı askıya aldığını duyurdu. Pakistan kararı reddetti ve saldırıyla ilgisi olduğunu inkâr etti.
- Eylül 2026: Şerif, Pakistan'ın su konusundaki tutumunu Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda dile getirdiğini söyledi.
- 21 Ekim 2026: Şerif, İslamabad'da Muizzu ile birlikte savaş nedeni uyarısını yineledi.
Pakistan ayrıca Hindistan'ı, anlaşmayı ihlal eden baraj genişletme ve su yönünü değiştirme projeleri yürütmekle suçladı. Pakistanlı yetkililer son aylarda nehir akışlarında olağandışı dalgalanmalar gözlemlediklerini söylüyor. Son açıklamalarda bu dalgalanmaları açıklayan ölçümler, proje adları veya işletme kayıtları paylaşılmadı.
Pakistan neden bu kadar kırılgan?
Michel'in Mayıs 2025 tarihli analizine göre Pakistan'daki su çekiminin yüzde 94'ü tarımda kullanılıyor; İndus sistemi ise ülkenin ekinlerinin yüzde 90'ından fazlasını suluyor. Su çekimi, çiftliklerde, evlerde veya sanayide kullanılmak üzere nehirlerden, barajlardan ya da yer altı kaynaklarından alınan suyu ifade ediyor.
Aynı analizde tarımın Pakistan gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 22,9'unu, istihdamın ise yüzde 37,4'ünü oluşturduğu belirtiliyor. Bu rakamlar nehir yönetiminin çiftçi gelirleri, işler ve gıda üretimiyle doğrudan bağlantısını ortaya koyuyor. Su mevcudiyetindeki değişiklikler, sulanan tarlaların çok ötesinde etkiler yaratabilir.
Karaçi ve Lahor da İndus'a ya da nehir sistemiyle beslenen yer altı su rezervlerine bağımlı. Michel, Pakistanlıların onda dokuzunun İndus Havzası'nda yaşadığını; ülkede her yıl kullanılabilir yenilenebilir suyun dörtte üçünden fazlasının, neredeyse tamamı İndus üzerinden olmak üzere, ülke dışından geldiğini tahmin ediyor.
Pakistan'ın uzun süreli bir su kıtlığına karşı sınırlı rezervi bulunuyor. Michel, İndus Havzası'ndaki barajların toplam depolama kapasitesinin yıllık nehir akışının yüzde 10'undan az olduğunu yazıyor. Bu nedenle ülke, hanelerin, çiftçilerin ve enerji üreticilerinin ihtiyaç duyduğu zamanda suyun gelmeye devam etmesine büyük ölçüde bağımlı.
Hindistan ne kadar su tutabilir?
Michel'in 1 Mayıs 2025'te yayımlanan değerlendirmesi, Hindistan'ın yakın gelecekte İndus akışının Pakistan'a ulaşmasını engelleyecek altyapıya sahip olmadığı sonucuna vardı. Büyük miktarlarda suyun yönünü değiştirebilecek barajlar, rezervuarlar ve kanallar inşa etmek yıllar alır. O dönemde geliştirilmekte olan hidroelektrik projelerinin tamamlanma takvimleri 2032'ye veya sonrasına uzanıyordu.
Analize göre altı nehir üzerinden Hindistan'dan Pakistan'a yıllık ortalama yaklaşık 182 kilometreküp su akıyor; bunun 170 kilometreküpten fazlası batı nehirlerinden geliyor. Hindistan'ın batı nehirlerinde depolamasına izin verilen su miktarı 3,6 milyon akre-fit, yani yaklaşık 4,4 kilometreküp olarak belirtiliyor.
İzin verilen depolama miktarı, yılda sınırdan geçen 182 kilometreküp suyun yaklaşık yüzde 2,4'üne denk geliyor. Bu karşılaştırmada depolama üst sınırıyla yıllık akış miktarı kullanılıyor: rezervuar belirli bir anda su tutarken nehir yıl boyunca yeni su taşır. Karşılaştırma, böylesine büyük bir nehir sistemini kontrol etmek için gereken altyapının ölçeğini anlamaya yardımcı oluyor.
Güney Asya Barajlar, Nehirler ve Halk Ağı'nda bölgesel su kaynakları uzmanı olan Himanshu Thakkar, Nisan 2025'te altyapı kısıtlarını şöyle anlattı:
"Hindistan'ın elindeki altyapı çoğunlukla büyük depolama alanları gerektirmeyen nehir tipi hidroelektrik santrallerinden oluşuyor," dedi.
Bu tür santraller, suyu büyük rezervuarlarda toplamak yerine çoğunlukla akan suyu türbinlerden geçirerek elektrik üretir. Anlaşma, E eki kapsamında belirli depolama tesislerine de kapasite, tasarım ve işletim sınırları dahilinde izin veriyor.
Zamanlama ve uyarı verileri neden önemli?
Pakistan için daha acil kaygı, özellikle kurak dönemlerde suyun ne zaman ulaşacağı olabilir. Doğal akışın zaten düşük olduğu ve çiftçilerin sulama için fazla suyunun bulunmadığı zamanlarda, su bırakılmasının gecikmesi daha büyük sorun yaratır.
Tufts Üniversitesi'nde Kentsel Çevre Politikası ve Çevre Çalışmaları alanında yardımcı doçent olan Hassan F. Khan, Nisan 2025 tarihli değerlendirmesinde bu mevsimsel riske dikkat çekti.
"Daha acil kaygı kurak mevsimde ne olacağıdır; havzadaki akışın azaldığı, depolamanın daha önemli hâle geldiği ve zamanlamanın kritikleştiği dönem," diye yazdı.
Bilgi paylaşımı da bir başka baskı noktası. Anlaşma, taşkın tahmini ve su yönetiminde kullanılan nehir ve proje verilerinin paylaşılmasını şart koşuyor. Hindistan'ın eski İndus Suları Anlaşması komiseri Pradeep Kumar Saxena, nisan ayındaki açıklamanın ardından Hindistan'ın taşkın verilerini paylaşmayı durdurabileceğini söyledi. Pakistan'ın eski ek komiseri Shiraz Memon ise Hindistan'ın daha önce verilerin yalnızca yaklaşık yüzde 40'ını paylaştığını belirtti.
Michel de bilgi alışverişinin kesintiye uğramasının Pakistan'ın taşkın uyarılarını ve su yönetimini aksatabileceği uyarısında bulundu. Barajlarda biriken tortunun yıkanarak boşaltılması da olası bir risk oluşturuyor: biriken siltin salınması ve ardından rezervuarın yeniden doldurulması, aşağı havzadaki akışları değiştirebilir ve zararlı tortuları taşıyabilir. Analizde, bu tür işlemlerin Hindistan'daki su kullanıcılarını da etkileyebileceği belirtiliyor.
Baraj kuralları ne gerektiriyor?
D eki, akan nehir suyundan yararlanan yeni santraller için ayrıntılı sınırlar belirliyor. Belirtilen istisnalar saklı kalmak üzere, enerji üretimini düzenlemek için kullanılan küçük çalışma rezervi olan dengeleme havuzu, garantili elektrik üretimi için gereken miktarın iki katını aşamaz.
Ek, su bırakma kurallarını da düzenliyor. Genel işletim kuralına göre, birbirini izleyen yedi gün içinde yukarı havzada alınan su miktarı, ek hükümlerine tabi olmak üzere aynı süre içinde aşağı havzaya bırakılmalı. Günlük su bırakımı genellikle o gün gelen su miktarının yüzde 30 ila yüzde 130'u arasında olmalı.
Chenab Main'de farklı kurallar uygulanıyor. Ramban'ın aşağısında 24 saatlik dönemde alınan su miktarı aynı süre içinde bırakılmalı. Ramban'ın yukarısında günlük su bırakımı genellikle gelen su miktarının yüzde 50 ila yüzde 130'u arasında olmalı. Bu sayısal sınırlar, su bırakma zamanlamasını anlaşmaya uyumun bir parçası hâline getiriyor.
7. maddeye göre, bir ülke kendi görüşüne göre diğer ülkeyi önemli ölçüde etkileyecek mühendislik çalışmaları planladığında bildirimde bulunmalı ve mevcut proje bilgilerini paylaşmalı. E eki ise kapsam dahilindeki depolama tesislerinin tasarım bilgilerinin inşaat başlamadan en az altı ay önce Hindistan tarafından sunulmasını şart koşuyor. Pakistan'ın tasarıma itiraz etmek için normalde üç ayı, belirli bir kategori içinse iki ayı bulunuyor.
Hukuki çözüm yolları anlaşmazlığın parçası olmayı sürdürüyor
9. maddeye göre, yorum, uygulama veya olası ihlallerle ilgili sorular önce Daimî İndus Komisyonu'na iletilmeli. Bazı teknik görüş ayrılıkları daha sonra Tarafsız Uzman'a taşınabilir. Diğer anlaşmazlıklar, anlaşmada belirtilen koşullar kapsamında Tahkim Mahkemesi'ne götürülebilir.
F eki, Tarafsız Uzman'ın kendi yetkisi kapsamındaki konularda vereceği kararı kesin ve bağlayıcı kılıyor. G eki, tahkim kararını ilgili anlaşmazlık bakımından kesin ve bağlayıcı sayıyor ve mahkeme kararını değerlendirirken taraflardan birinin geçici tedbir talep etmesine izin veriyor.
Şerif'in uyarısı, Pakistan ile Maldivler arasındaki daha kapsamlı diplomatik ziyaret sırasında yapıldı. Muizzu, 1966'da kurulan diplomatik ilişkilerin 60. yılı kutlanırken 11 yıl aradan sonra Maldivler'den Pakistan'a ziyaret gerçekleştiren ilk cumhurbaşkanı oldu.
İki hükümet 20 mutabakat zaptı imzaladı ve ikili ticareti iki yıl içinde 13,9 milyon dolardan 200 milyon dolara, yani başlangıç değerinin yaklaşık 14,4 katına çıkarma hedefi belirledi. Ziyaret kapsamında Pakistan Savunma Kuvvetleri Komutanı ve Kara Kuvvetleri Komutanı Mareşal Asim Munir ile savunma görüşmeleri de yapıldı. Su konusundaki açıklama, Pakistan'ın Hindistan'la yaşadığı gerilimi daha geniş bölgesel diplomasinin yanına taşıdı.
Önemli Noktalar
- Şerif, 21 Ekim 2026'da Pakistan'ın anlaşmanın Hindistan tarafından herhangi bir ihlalini savaş nedeni sayacağını söyledi.
- Hindistan, Nisan 2025'teki Pahalgam saldırısının ardından anlaşmayı askıya aldı. Pakistan saldırıyla ilgisi olduğunu reddetti ve karara karşı çıktı.
- Anlaşma, belirli Hindistan kullanımlarına ve depolamaya izin verirken batı nehirlerini öncelikli olarak Pakistan'a tahsis ediyor.
- 12. madde, anlaşmanın iki hükümet arasında usulüne uygun biçimde onaylanmış bir mutabakatla değiştirilmesini ve sona erdirilmesini öngörüyor.
- Michel'in Mayıs 2025 tarihli değerlendirmesine göre Hindistan'ın depolama kapasitesi sınırlı; veri paylaşımı ve mevsimsel akışların zamanlaması ise daha yakın vadeli riskler oluşturuyor.
- İndus sistemi Pakistan'ın ekinlerinin yüzde 90'ından fazlasını suluyor; bu nedenle öngörülebilir akışlar geçim kaynakları ve gıda üretimi açısından hayati önem taşıyor.






