BM, Güvenlik Yasaları, Azınlık Dilleri ve Çocuk Hakları Hakkında İnceleme Öncesinde Çin'e Sorular Yöneltti

11 dakikalık okuma
UN Questions China on Security Laws, Minority Languages and Children's Rights Ahead of Review

Çin'in BM sorularını yanıtlamak için şubat ayına kadar süresi var

Çin, 2013'ten bu yana ilk kez BM Çocuk Hakları Komitesi tarafından incelenmeden önce, Hong Kong'un ulusal güvenlik yasaları, azınlık dillerinde eğitim ve çocukların ailelerinden ayrılması hakkındaki soruları 15 Şubat 2027'ye kadar yanıtlamalı.

İçindekiler
  1. Çin'in BM sorularını yanıtlamak için şubat ayına kadar süresi var
  2. Çin hükümeti neler başardığını söylüyor?
  3. Etnik birlik yasası neden inceleniyor?
  4. Sınıflarda ve evlerde neler değişiyor?
  5. Yatılı okullar, din eğitimi ve aileyle iletişim
  6. Hong Kong'un güvenlik yasaları ve çocukların ifade özgürlüğü
  7. Ailelerden ayrılma, genetik veriler ve yurt dışındaki ailelere baskı
  8. Çocuklar istismarı korkmadan bildirebilir mi?
  9. LGBTİ çocuklara yönelik zararlar daha açık biçimde inceleniyor
  10. İncelemenin takvimini belirleyen tarihler
  11. Öne Çıkanlar

2 Ekim 2026'da kabul edilen Komite'nin Soru Listesi, Çin anakarası, Hong Kong ve Macao'yu kapsayan, numaralandırılmış 28 paragraftan oluşuyor. Listede ulusal güvenlik önlemlerinin çocukların ifade özgürlüğünü, eğitimini, mahremiyetini ve aile yaşamını nasıl etkilediği; ayrıca çocukların yatılı okullarda, kurumlarda ve gözaltı merkezlerinde istismarı güvenli biçimde nasıl bildirebilecekleri soruluyor.

Öne çıkan kaygılardan biri, Çin Ulusal Halk Kongresi'nin 12 Mart 2026'da kabul ettiği ve 1 Temmuz'da yürürlüğe giren Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası. Yasanın hükümleri sınıflara, dini kurumlara, çevrimiçi platformlara ve ebeveynlerle çocuklar arasındaki konuşmalara kadar uzanıyor.

İncelemede, çocukların yaşamını sürdürmesini, gelişimini, güvenliğini ve kendilerini etkileyen kararlara katılımını koruyan, bağlayıcı bir uluslararası antlaşma olan Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'ye Çin'in uyumu değerlendirilecek. Komite, hükümetlerin bu taahhütleri nasıl yerine getirdiğini denetleyen bağımsız uzmanlardan oluşuyor.

Çin hükümeti, yasalarının çocukların din özgürlüğünü, mahremiyetini, eğitimini ve görüşlerini ifade etme hakkını koruduğunu belirtiyor. Komite, özellikle Tibetli, Uygur ve diğer azınlıklara mensup çocuklar ile Hong Kong'daki güvenlik soruşturmalarından etkilenen çocuklar bakımından bu korumaların nasıl uygulandığına dair ayrıntı istiyor.

Bir sonraki aşamanın en erken 2027'de gerçekleşmesi bekleniyor. Çin'in yazılı yanıtları, Komite ile yapılacak diyaloğa zemin hazırlayacak; ardından yasalarda ve uygulamalarda yapılması gereken değişikliklere ilişkin tavsiyeler sunulacak.

Reklam

Çin hükümeti neler başardığını söylüyor?

Çin'in Aralık 2022'de sunduğu ve Dışişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan beşinci ve altıncı dönem raporları, 2010-2022 arasındaki gelişmeleri kapsıyor. Hükümet, 2020 nüfus sayımına göre 0-17 yaş grubundaki çocukların sayısının 297.655.944 olduğunu ve bunun nüfusun yüzde 21,11'ine, yani yaklaşık her beş kişiden birine karşılık geldiğini belirtiyor.

Raporda, Küçüklerin Korunması Yasası'nda yapılan değişiklikler, aile içi şiddet ve cinsel istismara karşı önlemler ile eğitim ve hukuk hizmetlerinin yaygınlaştırılması anlatılıyor. Rapora göre, 2021'de zorunlu eğitim çağındaki engelli çocukların yüzde 95'inden fazlası zorunlu eğitim kapsamına alındı.

Çinli yetkililer, 2015-2020 arasında 805 binden fazla küçüğe adli yardım sağlandığını da bildiriyor. Kamu adına kovuşturma yürütmekle görevli savcılıkların 2.207'sinde, 2021 sonu itibarıyla çocuklara yönelik özel kovuşturma birimleri veya dava ekipleri bulunuyordu.

Hükümet, kırsal ve kentsel bölgeler ile farklı bölgeler arasında çocuk koruma uygulamalarının eşit olmadığını kabul ediyor. Azınlık çocuklarının kendi dillerini öğrenmekte ve kullanmakta özgür olduğunu belirtirken, ülkenin ortak dilini okullardaki temel eğitim dili olarak tanımlıyor.

Hong Kong ve Macao, sunumun kendilerine ait bölümlerini hazırladı. Bu bölümler, bakanlığın internet sitesinde yayımlanan sürümde yer almıyor. Merkezi hükümetin açıklamaları incelemenin başlangıç noktasını oluştururken Komite'nin soruları, raporlama döneminden sonra ortaya çıkan yasal değişiklikleri ve kaygıları da kapsıyor.

Etnik birlik yasası neden inceleniyor?

BM'den sekiz insan hakları uzmanı, etnik birlik yasasının uluslararası hak yükümlülükleri ve mevcut Çin yasalarındaki korumalarla uyumlu olup olmadığını sorgulayan, 16 Nisan 2026 tarihli bir mektubu Çin'e gönderdi. Uzmanların Çin'e ilettiği bildirimde dil, ebeveyn rehberliği, din ve ifade özgürlüğünü düzenleyen belirli hükümler inceleniyor.

Uzmanlar, ülke genelinde geçerli olan yasanın daha önce belirli bölgelerde uygulanan politikaları yaygınlaştırabileceği uyarısında bulundu. Bu riski şöyle ifade ettiler:

geçici veya deneysel bölgesel önlemleri ülke genelinde bağlayıcı yükümlülüklere dönüştürmek

Yasa, ulusal birlik, ortak kimlik ve ortak kalkınma hedeflerini belirtiyor. 5. madde, etnik gruplar arasında eşitliği öngörüyor ve etnik ayrımcılığı ve baskıyı yasaklıyor. Uzmanlar, diğer hükümlerin kabul edilebilir ifade ve kültürel faaliyetleri nasıl tanımladığına ve uyguladığına odaklanıyor.

6. madde, etnik birliğe zarar veren ve etnik ayrışma yaratan eylemleri yasaklıyor. Uzmanlar, kişilerin hangi eylemlerin cezaya yol açabileceğini anlayabilmesi için bu davranışların açık biçimde tanımlanmasını istiyor. Kaygılar, dil öğretmek, tarih hakkında konuşmak veya bir dini yaşamak gibi gündelik faaliyetleri de kapsıyor.

Reklam

Sınıflarda ve evlerde neler değişiyor?

15. madde, eğitim ve öğretimde temel dil olarak Mandarin'i belirliyor. Okul öncesi çocukların Mandarin öğrenmesini teşvik ediyor ve zorunlu eğitimden mezun olanların ülkenin ortak dilini ve yazı sistemini temel düzeyde anlamasını öngörüyor. 16. madde, ülke genelinde ortak eğitim materyallerini zorunlu kılıyor ve ortak bir Çin ulusal topluluğu temasını eğitimin tamamına yerleştiriyor.

Nisan tarihli mektupta uzmanlar, bu şartları Çin'in dil yasasında Aralık 2025'te yapılan ve Mandarin'in okullarda eğitim dili olarak kullanılmasına istisna tanıyan hükmü kaldıran değişiklikle ilişkilendiriyor. Bu önlemler birlikte ele alındığında, azınlık dillerinde eğitim için yasal alanın ne ölçüde bulunduğu incelemenin temel meselelerinden biri haline geliyor.

Uzmanlar, 15. ve 16. maddelerin, etnik grupların kendi dillerini kullanma ve geliştirme özgürlüğünü koruyan Çin Anayasası'nın 4. maddesiyle ve azınlık dillerinde ders kitapları ve eğitim olanağı sağlayan Bölgesel Etnik Özerklik Yasası'nın 37. maddesiyle nasıl bağdaştığını soruyor.

20. madde yasayı aile yaşamına taşıyor. Ebeveyn ve vasilerin, küçükleri Komünist Parti'yi, anavatanı, halkı ve Çin ulusunu sevmeye yönlendirmesini zorunlu kılıyor. Ayrıca etnik birliğe ve ilerlemeye zararlı görülen fikirlerin paylaşılmasını yasaklıyor. Uzmanlar, ebeveynlerin çocuklarına kendi dillerini, kültürlerini veya dinlerini öğretmesi için hangi tanımların ve güvencelerin bulunduğunu soruyor.

Çocuk Haklarına Dair Sözleşme bu konuda iki açık standart getiriyor. 30. madde, azınlıklara mensup çocukların dillerini kullanma ve dinlerini yaşama haklarını koruyor. 29(1)(c) maddesi, eğitimin çocuğun kültürel kimliğine, diline ve değerlerine saygı göstermesini şart koşuyor. Aileler açısından pratik mesele, çocukların Mandarin öğrenirken ebeveynleri ve büyükanne-büyükbabalarıyla konuştukları dilde nitelikli eğitim alma olanağını da koruyup koruyamayacakları.

Yatılı okullar, din eğitimi ve aileyle iletişim

Komite, okul öncesi dönemden itibaren çocukların yalnızca Mandarin konuşmaları için baskı gördüğüne, Tibetçe, Uygurca ve diğer dillerde eğitim veren okulların zorla kapatıldığına ve çocuklarına dil, kültür veya din öğrettikleri için ebeveynlerin cezalandırıldığına ilişkin iddialar hakkında Çin'den bilgi istiyor.

Komite'nin soruları, çocukların ailelerine ve topluluklarına yakın yerlerde nitelikli eğitim almasını sağlayacak önlemleri de kapsıyor. Komite'ye göre yatılı okullar yalnızca mesafe gibi nesnel koşullar günlük devamı zorlaştırdığında kullanılmalı. Ayrıca aileyle iletişim, esenlik, dil, kültür ve güvenlik için güvenceler talep ediliyor.

Kadın hakları ile ekonomik, sosyal ve kültürel haklarla ilgilenen BM antlaşma komiteleri, 2023'te Tibetli çocuklara yönelik zorunlu yatılı eğitime son verilmesi çağrısında bulunmuştu. Tavsiyeleri arasında özel Tibet okullarına izin verilmesi, anadilde eğitimin güvence altına alınması ve azınlık dillerinde eğitim veren okulların kapatılmasından vazgeçilmesi de vardı.

Çocuk hakları komitesi şimdi Tibet'teki devlet yatılı okulları ve okul öncesi eğitim kurumlarında bildirilen ölümler, işkence ve kötü muameleyle ilgili soruşturmalar ve kovuşturmalar hakkında da bilgi istiyor.

Din eğitimi de bağlantılı bir yasal sorun oluşturuyor. Etnik birlik yasasının 46. maddesi, dini grupların, okulların ve ibadet yerlerinin Sinikleştirme politikasına uymasını zorunlu kılıyor. Bu politika, dini Çin kimliğine ve devletin gerekleriyle uyuma yönlendiriyor. Uzmanların Nisan tarihli mektubu, bu yükümlülük altında dini toplulukların öğretileri ve kurumları üzerindeki denetimlerini nasıl koruyabileceklerini soruyor.

Reklam

Hong Kong'un güvenlik yasaları ve çocukların ifade özgürlüğü

Hong Kong'un ulusal güvenlik mevzuatı, çocukların nasıl konuşabileceği, kamusal yaşama katılabileceği ve bilgiye erişebileceği konusunda başka bir dizi soru doğuruyor. Komite, yetkililerin çocukların kovuşturulma korkusu olmadan özgürce görüş bildirebilmesini nasıl sağladığını ve çocuk haklarını savunanları misillemelerden nasıl koruduğunu soruyor.

Komite, 2019'da önerilen iade yasasına karşı düzenlenen protestolar sırasında 1.700'den fazla öğrencinin karıştığı polis şiddeti, tutuklamalar ve isyan suçlamalarını gündeme getiriyor. Gençlere nasıl muamele edildiğine ve sonradan çıkarılan güvenlik yasalarının etkilerine ilişkin bilgi istiyor.

Çevrimiçi korumalar da inceleniyor. Yetkililer, çocukları zararlı içeriklerden korurken yaşlarına uygun, farklı bilgilere erişim haklarına da saygı göstermeli. Komite, Hong Kong Ulusal Güvenlik Yasası kapsamında çocukların ve bakım verenlerin yargılanması ve hapse atılması ışığında bu dengenin nasıl kurulduğunu soruyor.

Çin anakarasındaki hükümler çevrimiçi ifade özgürlüğüne ilişkin benzer kaygılar doğuruyor. Etnik birlik yasasının 31. maddesi, ağ işletmecilerinin etnik birliğe zararlı görülen bilgilerin yayılmasını durdurmasını, içeriği kaldırmasını, kayıtları saklamasını ve bu bilgileri bildirmesini zorunlu kılıyor. Uzmanların Nisan tarihli mektubu, hükümlerdeki geniş ifadelerin azınlıkların kültürel ifade özgürlüğünü kısıtlayabileceği uyarısında bulunuyor.

Komite ayrıca Çin anakarasında ihlalleri belgeleyen ve adalet arayan gazetecilerin, insan hakları savunucularının ve sivil toplum kuruluşlarının karşılaştığı engelleri soruyor. Endişelerini dile getirmek için yetişkinlere bağımlı olan çocuklar açısından bu savunucuların güvenli biçimde çalışabilmesi, korumaya erişimin bir parçası.

Ailelerden ayrılma, genetik veriler ve yurt dışındaki ailelere baskı

Ebeveynleri gözaltına alınan, kamplarda tutulan, zorla kaybedilen, ölüm cezasına çarptırılan veya idam edilen çocuklar Komite'nin sorularında önemli yer tutuyor. Komite, aile içi emek göçü ve zorla çalıştırma amacıyla yapılan nakillerle bağlantılı ayrılıklar da dahil olmak üzere, çocukların üstün yararına aykırı ayrılıkların nasıl önlendiğini soruyor.

Hükümetin 2022 tarihli raporunda aile bakımını koruyan yasalara, acil durumlarda geçici vesayete ve aile birleşimine yer veriliyor. Komite, özellikle Tibet ve Uygur bölgesinde güvenlik önlemlerinden etkilenen çocuklar hakkında ayrıntı istiyor.

Mahremiyete ilişkin sorular, Tibet'te rıza alınmadan çocuklardan genetik veri toplanması ve Uygur aileleriyle diğer haneleri kapsayan, "evde kalma" veya "aile olma" olarak tanımlanan izleme programlarıyla ilgili. Genetik veriler, bir kişiyi tanımlayabilen ve aile ilişkilerini ortaya çıkarabilen biyolojik bilgiler içeriyor. Komite, veri toplama ve izleme çalışmalarının kapsamını, yasal dayanağını ve amacını soruyor.

Çin hükümetinin raporunda, 14 yaşın altındaki çocuklara ait kişisel verilerin işlenmesi için ebeveyn veya vasinin rızasını zorunlu kılan Kişisel Bilgilerin Korunması Yasası'na atıfta bulunuluyor. İncelemede, mercek altındaki uygulamalarda çocukların mahremiyetinin nasıl korunduğu soruluyor.

Tibetli, Uygur ve diğer çocukları etkileyen seyahat kısıtlamaları ile yurt dışındaki ailelere yönelik baskı kampanyaları da gündemde. Etnik birlik yasasının 63. maddesi, Çin anakarası dışında bulunan kişi ve kuruluşların etnik birliğe zarar verdiği veya etnik ayrışmaya yol açtığı kabul edilen eylemlerinden dolayı hukuki sorumluluk öngörüyor. Nisan ayında uzmanlar, bunun baskıyı Çin sınırlarının ötesine taşıyabileceği uyarısında bulundu.

Reklam

Çocuklar istismarı korkmadan bildirebilir mi?

Komite, özellikle Tibet, Uygur bölgesi, Hong Kong ve Macao'daki kurumlarda, yatılı okullarda ve ıslahevlerinde çocukların erişebileceği ve anlayabileceği, bağımsız ve gizli şikâyet mekanizmaları kurulmasını istiyor.

Bu mekanizmalar çocukların ayrımcılığı, kötü muameleyi, özgürlükten yoksun bırakılmayı, cinsel istismarı ve sömürüyü bildirmesine olanak tanımalı. Evinden uzakta yaşayan bir çocuğun, şikâyet bakımından sorumlu yetişkinle ilgili olsa bile harekete geçebilecek biriyle iletişim kurma olanağı olmalı.

Çin hükümeti mevcut çeşitli başvuru yollarına dikkat çekiyor. Raporda, çocuk koruma yardım hatları ve 12309 savcılık platformu, 12355 gençlik hizmeti ve kadınlar ile çocuklara yönelik 12338 yardım hattı üzerinden hizmet sunulmasını zorunlu kılan yasal hükümden söz ediliyor.

Komite'nin soruları, kapalı ortamlarda bağımsızlık, gizlilik ve erişim konularına odaklanıyor. Ayrıca çocukların ebeveynlerinin etnik kökeni, dini, siyasi görüşleri veya faaliyetleri, mesleği, dili, medeni durumu ya da ekonomik koşulları nedeniyle cezalandırılmaktan veya eşitsiz muameleden nasıl korunduğunu soruyor.

LGBTİ çocuklara yönelik zararlar daha açık biçimde inceleniyor

Komite, lezbiyen, gey, biseksüel, trans ve interseks çocuklara yönelik ayrımcılığı, 2013 incelemesine kıyasla daha açık biçimde ele alıyor. Zorbalık, şiddet, ayrımcı politikalar ve aynı cinsiyetten ebeveynlerin çocuklarına nasıl davranıldığı hakkında sorular yöneltiyor.

Sorular arasında çocukları ve ergenleri hedef alan dönüşüm terapilerine son verilmesi için yürütülen çalışmalar da bulunuyor. Bu terim, bir kişinin cinsel yönelimini veya cinsiyet kimliğini değiştirmeyi amaçlayan uygulamaları ifade ediyor. Komite, bu tür bir tanının yol açabileceği damgalama ve zararlı uygulamalara dikkat çekerek Cinsel Gelişim Farklılıkları Bozukluğu kategorisinin Çin Ruhsal Bozukluklar Sınıflandırması'ndan çıkarılmasını da soruyor.

Erkek veya kadın bedenine ilişkin tipik tanımlara uymayan cinsiyet özellikleriyle doğan interseks çocuklar hakkında, özellikle Hong Kong'da gereksiz ve geri döndürülemez ameliyat ve tedavilere ilişkin sorular yöneltiliyor.

Bu talepler, tıbbi karar alma konusunu eğitim, güvenlik yasaları ve aile yaşamıyla aynı incelemenin kapsamına alıyor. Komite, tüm bu alanlarda çocukların zarar ve ayrımcılıktan nasıl korunduğunun yetkililerce açıklanmasını istiyor.

İncelemenin takvimini belirleyen tarihler

İnceleme, 2013'ten kalma tavsiyeleri, 2022'de sunulan bir hükümet raporunu ve 2026'da yürürlüğe giren yasaları bir araya getiriyor. Başlıca tarihler şöyle:

  • 2013: Komite Çin hakkında önceki incelemesini gerçekleştirdi.
  • Aralık 2022: Çin, 2010-2022 dönemini kapsayan beşinci ve altıncı dönem raporlarını sundu.
  • Aralık 2025: Dil yasasında yapılan değişiklikle, azınlık dillerinin eğitim dili olarak kullanılmasına izin veren istisna kaldırıldı.
  • 12 Mart 2026: Ulusal Halk Kongresi etnik birlik yasasını kabul etti.
  • 16 Nisan 2026: BM'den sekiz insan hakları uzmanı, yasayla ilgili kaygılarını Çin'e iletti.
  • 1 Temmuz 2026: Etnik birlik yasası yürürlüğe girdi.
  • 2 Ekim 2026: Çocuk hakları komitesi Soru Listesi'ni kabul etti.
  • 15 Şubat 2027: Çin'in yazılı yanıtlarını sunması için son tarih.

Uluslararası İnsan Hakları Servisi, Ağustos 2026'da ulusal güvenlik mevzuatı, temel özgürlükler, ailelerin ayrılması ve eğitim konularında Komite'ye bilgi sundu. Kuruluş, yasaya ilişkin nisan ayındaki açıklamasında hükümetlere, Çin'den uygulamayı askıya almasını ve uluslararası hak standartlarıyla bağdaşmayan hükümleri yürürlükten kaldırmasını veya değiştirmesini talep etme çağrısı yapmıştı. Açıklama, 29 Nisan'da yapılması planlanan Avrupa Parlamentosu görüşmesi ve 30 Nisan'da beklenen oylama öncesinde yayımlanmıştı.

Komite'nin Çinli yetkililerle yapacağı diyaloğun tarihi henüz kesinleşmedi. Sivil toplum kuruluşları güncellenmiş bilgileri inceleme oturumundan en geç iki ila üç hafta önce sunabilir. Çin'in yanıtları ve bu kanıtlar, Komite'nin önceki tavsiyelerin uygulanmasını değerlendirmesine ve yeni sonuçlarını hazırlamasına yardımcı olacak.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Çin, Komite'nin sorularını 15 Şubat 2027'ye kadar yanıtlamalı.
  • İnceleme Çin anakarası, Hong Kong ve Macao'yu kapsıyor ve 2013'ten bu yana ilk inceleme olacak.
  • Etnik birlik yasası; okulda kullanılan diller, ebeveyn rehberliği, din ve çevrimiçi ifade özgürlüğü bakımından inceleniyor.
  • Komite, Hong Kong'daki güvenlik kovuşturmalarını, ailelerin ayrılmasını, genetik veri toplanmasını ve güvenli şikâyet mekanizmalarını soruyor.
  • Çin hükümeti, 2010-2022 dönemini kapsayan raporunda eğitim, adli yardım ve çocuk koruma yasalarının genişletildiğini belirtiyor.
  • İncelemede dönüşüm terapileri, ayrımcılık ve interseks çocuklara yönelik gereksiz tıbbi müdahaleler de ele alınıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir