Tartışmalı bir polis yetkisine önerilen sınırlama
Çin, sabit ikametgâhı olmadığı gerekçesiyle polislerin ceza şüphelilerini ve sanıkları belirlenen bir yerde konut gözetimi altında tutma yetkisini kaldırmayı önerdi. Değişiklik, tutuklama, avukata erişim, deliller ve mağdurların korunması dâhil yedi ana alanda 55 madde içeren Ceza Muhakemesi Kanunu taslağının bir parçası.
İçindekiler
- Tartışmalı bir polis yetkisine önerilen sınırlama
- Neler değişecek, neler aynı kalacak?
- Tartışma nasıl gelişti?
- Araştırmalar alıkoyma koşulları hakkında ne söylüyor?
- Ölümler reform taleplerini acil hâle getirdi
- Kaç kişi etkilendi?
- Tutuklama ve gözaltı süresine yönelik denetimler
- Avukatlar, tanıklar ve kayda alınan itiraflar
- Mağdurlar, çocuklar ve mal varlığı da düzenlemede yer alıyor
- Öne Çıkanlar
Taslak, 14. Ulusal Halk Kongresi Daimi Komitesi'nin 25. oturumunda ilk kez görüşülmek üzere 2 Kasım'da sunuldu. Taslak, resmî tutuklama öncesinde yetkililerin seçtiği bir yerde altı aya kadar alıkoymaya imkân veren ve RSDL olarak bilinen sisteme giriş yollarından birini daraltacak.
Öneri, RSDL sırasında tecrit, zorla itiraf alma ve ölüm vakalarına ilişkin yıllardır dile getirilen şikâyetlerin ardından geldi. Çin Sosyal Bilimler Akademisi Hukuk Enstitüsü araştırmacısı Liu Renwen, belirlenen yerde konut gözetiminin kötüye kullanılmasının yargı adaletini zedelediğini ve düzenlemenin bu uygulamayı azaltmayı amaçladığını söyledi.
Uygulamaya ilişkin temel soru, aksi hâlde RSDL kapsamına alınacak kişilere ne olacağı. Pekinli ceza avukatı Jin Hongwei, önerilen kısıtlamayı memnuniyetle karşıladı ancak bunun alıkoymayı azaltmak yerine tutuklamaları artırabileceği uyarısında bulundu. Taslak, kişinin sabit ikametgâhı yoksa hukuka uygun diğer zorlayıcı tedbirlere başvurulmasını öngörüyor; dolayısıyla bu tedbirlerin hangilerinin seçileceği düzenlemenin etkisini belirleyecek.
Neler değişecek, neler aynı kalacak?
Mevcut yasa, şüpheli veya sanığın sabit ikametgâhı yoksa polisin bir gözetim yeri belirlemesine izin veriyor. Ayrıca evde gözetimin soruşturmayı engelleyebileceği devlet güvenliğini tehlikeye atan suçlar veya terörizm vakalarında da belirlenen yerde gözetim uygulanmasına imkân tanıyor.
Önerilen değişiklik, bu gerekçelerden ilkini kaldırıyor. Taslakta açıklanan değişiklik, devlet güvenliği ve terörizmle ilgili ayrı gerekçeleri yürürlükte bırakıyor. Kabul veya yürürlük tarihi açıklanmadı.
Konut gözetiminin, soruşturma veya kovuşturmanın sürmesine imkân verirken tutuklamaya alternatif olması amaçlanıyor. Basitçe ifade etmek gerekirse, hedef kişinin mutlaka bir gözaltı merkezine konulmadan hareketlerinin kısıtlanması.
Belirlenen yerde gözetim, evde kalmaktan çok farklı bir biçimde uygulanabiliyor. Eski tutuklular, otellerde, polis binalarında veya bu amaçla ayrılmış tesislerde alıkonulduklarını; günlük faaliyetlerinin ve dış dünyayla temaslarının görevlilerce denetlendiğini anlatıyor. Uygulamanın kaldırılmasını isteyen avukatlar ve akademisyenler, bu düzenlemenin soruşturmacılara hem sorgu hem de gözetim üzerinde geniş denetim sağlayabildiğini savunuyor.
Tartışma nasıl gelişti?
Çin Ceza Muhakemesi Kanunu Temmuz 1979'da kabul edildi; 1996 ve 2012'de kapsamlı değişikliklerden geçti, ardından 2018'de yeniden düzenlendi. Konut gözetimi 1996'daki değişiklikle getirildi; 2012'deki değişiklikler ise hassas ceza soruşturmalarında belirlenen yerlerde gözetim uygulamasını genişletti.
Mevcut öneri, RSDL'nin kısıtlanması mı yoksa kaldırılması mı gerektiğine ilişkin kamuoyu tartışmalarının ardından geldi. Pekin Laishuo Hukuk Bürosu'ndan avukat Yan Xin ve Sichuan Üniversitesi Hukuk Fakültesi profesörü Han Xu, uygulamanın kaldırılması çağrısında bulundu. Bu yaklaşım, sabit ikametgâh bulunmamasının tedbir gerekçesi olmaktan çıkarılmasının ötesine geçiyor.
- 1996: Ceza Muhakemesi Kanunu'nda yapılan değişiklikle konut gözetimi getirildi.
- 2012: Yasal değişiklikler, ulusal güvenlik ve terörizm soruşturmaları dâhil, belirlenen yerde konut gözetimi uygulamasını genişletti.
- 2018: Yeni değişikliklerle, RSDL üzerine daha sonraki araştırmalarda incelenen yasa metni oluşturuldu.
- 2024: Kamuoyu tartışmalarında gözetim altındaki ölümler ve avukatlarla akademisyenlerin uygulamanın kaldırılması yönündeki çağrıları yer aldı.
- 2 Kasım: En son yasa değişikliği taslağı, ilk kez görüşülmek üzere Ulusal Halk Kongresi Daimi Komitesi'ne sunuldu.
Dolayısıyla tartışma, reform taleplerinden somut bir yasa önerisine dönüştü. Önerinin kapsamı, bazı avukatların istediği tümden kaldırma talebinden daha dar; diğer hükümleri ise ceza yargılamasının her aşamasındaki denetimi güçlendirmeyi amaçlıyor.
Araştırmalar alıkoyma koşulları hakkında ne söylüyor?
İnsan hakları örgütü Safeguard Defenders, RSDL'nin işleyişini Locked Up raporunda ele alıyor. Raporda, 2018 tarihli Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 75. maddesi inceleniyor ve aileye haber verme ile savcılık denetimi dâhil güvencelerin rutin olarak devre dışı bırakıldığı belirtiliyor. Örgüt, Haziran 2021'e kadar 175 kişiye ilişkin vakayı belgelemişti.
Safeguard Defenders bu vakalar arasında birinde avukat erişimi, dördünde aileyle iletişim, ikisinde ise savcı ziyareti kaydetti. Yasal altı aylık azami süreyi aşan altı vakayı, yaklaşık dört yıl süren bir vaka da dâhil olmak üzere belgeledi. Bu bulgular, ülke çapındaki idari bir sayımı değil, örgütün vaka derlemesini yansıtıyor.
Raporda, bir tutuklunun başında en az iki görevlinin bulunduğu ve kameraların günün 24 saati çalıştığı anlatılıyor. Anlatımlar arasında saatler süren sorgular, yiyecek kısıtlamaları, geciken tıbbi müdahale ve yakınlar üzerinden kurulan baskı yer alıyor. Raporda ayrıca serbest bırakıldıktan sonraki seyahat, avukatlarla iletişim ve yaşananları açıklama kısıtlamaları gibi sınırlamalara da değiniliyor.
İnsan hakları avukatı ve eski tutuklu Bao Longjun, sürekli gözetimi şöyle anlattı:
Gece iki görevli beni izliyordu; tuvalete gittiğimde, hatta dişlerimi fırçalarken bile.
RSDL kapsamında tutulan bir başka avukat Ding Jiaxi, uyku ve hareket koşullarını şöyle anlattı:
Odadaki floresan ışık 24 saat boyunca yanıyordu.
Safeguard Defenders, Niu Tengyu'nun 10 Aralık 2019 ile 20 Ocak 2020 arasında toplam 30 saatten az uyuduğuna ve dövüldüğüne ilişkin ifadesini de kayda geçirdi. Bu tür anlatımlar, önerilen değişikliklerde avukata erişim, sorguların kaydedilmesi ve itirafların incelenmesine neden ağırlık verildiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Ölümler reform taleplerini acil hâle getirdi
34 yaşındaki Bao Qinrui, kavga çıkarmak ve sorun yaratmak şüphesiyle RSDL kapsamında tutulduğu 13. günde, 20 Temmuz 2022'de hayatını kaybetti. Ailesi, Yüksek Halk Savcılığı Adli Tıp Merkezi'nin otopsi raporunu 22 Nisan 2024'te gördü.
Kamuoyuna yansıyan otopsi bulgularında, ölümün uzun süre kısıtlayıcı stres pozisyonlarında tutulma, tekrarlanan fiziksel yaralanmalar ve elektrik şoklarının ardından oluşan akciğer embolisinin yol açtığı akut solunum ve dolaşım yetmezliğinden kaynaklandığı belirtildi. Akciğer embolisi, akciğerlere kan taşıyan bir damarın tıkanmasıdır.
Teknoloji şirketi yöneticisi Xing Yanjun, İç Moğolistan'ın Hulunbuir kentinde RSDL kapsamındayken hayatını kaybetti. Kardeşi, bir kumar faaliyetini itiraf ettirmek için polisin Xing'e ve çalışma arkadaşlarına işkence yaptığını öne sürdü. Aile, Xing'in kendini astığı yönündeki polis açıklamasına itiraz etti ve ölüm haberini dört ay sonra aldıklarını söyledi.
Tartışmada gündeme gelen diğer vakalar arasında Hubei'de hırsızlık şüphelisi Yuan Shihong'un ölümü ve Jiangsu'nun Taizhou kentinde ağır yetersiz beslenme ve uykusuzlukla bağlantılı Wernicke ensefalopatisi geliştirdikten sonra bitkisel hayata giren bir şüphelinin durumu bulunuyor. Pekin Üniversitesi hukuk profesörü Chen Yongsheng, basına yansıyan haberlerin bu kapsama giren en az 10 vakayı ortaya çıkardığını söyledi.
Avukat Hao Chen de müvekkillerinin uzun süre hukuka aykırı biçimde alıkonulduğunu, ödeme yapmaya zorlandığını ve işkence gördüğünü öne sürdü. Denetim soruşturmalarında kullanılan liuzhi adlı gözaltı uygulamasından şüphelilerin, denetim makamlarının sorgusu sürerken kâğıt üzerinde RSDL'ye geçirildiğini anlattı. İddiaları, art arda uygulanan farklı alıkoyma biçimlerinin kişinin tecridini uzatabildiğine ilişkin kaygılara işaret ediyor.
Kaç kişi etkilendi?
Safeguard Defenders'ın rakamları yayımlara ve kapsadıkları dönemlere göre büyük farklılık gösteriyor. Örgütün 2021 tarihli raporunda, RSDL kapsamında tutulan kişi sayısının 2013'te 500'ün altında, 2019'da ise 6.000'in üzerinde olduğu belirtilmişti; bu eşiklere göre artış on iki kattan fazla. Örgüt, 2020'de her gün 20 kişinin RSDL kapsamına alındığını tahmin etti.
Örgüte atfedilen başka bulgularda, yıllık kişi sayısının 10.000 ila 15.000 olduğu tahmin edildi. 2022 tarihli bir yayında, 2013'ten bu yana 270.000 RSDL vakasının belgelendiği ve aynı dönem için toplam sayının 560.000 ile 860.000 arasında olabileceğinin tahmin edildiği aktarıldı. Belgelenmiş vakalar, uygulama sayıları ve tahmini kişi sayıları gibi farklı ölçütler, ülke genelindeki ölçeğin belirsiz kalmasına yol açıyor.
Yabancı uyruklular da RSDL kapsamında tutuldu. Adı geçen vakalar arasında Avustralyalılar Yang Hengjun ve Cheng Lei, Kanadalılar Michael Kovrig ve Michael Spavor ile Amerikalı basketbolcu Jeff Harper bulunuyor. Harper'ın vakası, ihmal sonucu ölüme neden olma iddiasıyla ilgiliydi ve belirlenen yerde gözetimin ulusal güvenlik soruşturmalarının ötesinde de kullanıldığını gösteriyordu.
Harper, Shenzhen'de tutulduğu sırada 18 kilo verdiğini söyledi. Safeguard Defenders'ın kurucusu İsveçli aktivist Peter Dahlin, 2016'nın başlarında 23 gün gözaltında kaldıktan sonra sınır dışı edildi. Onun anlatımı, örgütün koşullara ilişkin araştırmasının bir parçasını oluşturuyor.
Tutuklama ve gözaltı süresine yönelik denetimler
Taslak, tutuklama talebini inceleyen savcıların şüpheliyi sorgulamasını ve müdafiinin görüşünü almasını zorunlu kılacak. Savcıların, gözaltının sürmesinin hâlâ gerekli olup olmadığını da düzenli olarak incelemesi gerekecek.
Başka bir hüküm, gözaltı süresi kişinin alması muhtemel hapis cezasını aşmak üzereyse serbest bırakılmasını veya zorlayıcı tedbirlerin değiştirilmesini gerektirecek. Amaç açık: karar bekleyen biri, öngörülen cezadan daha uzun süre alıkonulmamalı.
Taslak ayrıca tutuklama izni alınırken polis gözaltısının uzatılmasına izin veren gerekçeleri daraltmayı ve uzatma sürelerini kısaltmayı öneriyor. Polisin gözaltı süresince soruşturmayı gecikmeden yürütmesi gerekecek. Soruşturma nedeniyle gözaltı süresinin yeniden başlatılması için savcıların onayı aranacak.
Bu hükümler, Jin Hongwei'nin tutuklamaların artabileceği yönündeki kaygısıyla doğrudan ilgili. Belirlenen yerde gözetimin uygulanabileceği yollardan birinin kaldırılması, polisin kullanabileceği yasal seçenekleri değiştiriyor. Düzenli incelemeler, avukatların sürece katılması ve muhtemel cezaya bağlı sınırlar, yerine uygulanacak bir tedbir kapsamında kişinin ne kadar süre alıkonulacağını belirlemeye yardımcı olacak.
Taslak, suçluluğun peşinen varsayılmasını da açıkça yasaklayacak. Çin'de 1996'dan bu yana, hukuka uygun bir mahkeme kararı olmadan kimsenin suçlu sayılamayacağını belirten bir hüküm bulunuyor. Önerilen ekleme, yasağı açık bir ifadeyle ortaya koyacak ve deliller, savunma hakları ile özgürlüğün kısıtlanmasını düzenleyen değişikliklerle ilişkilendirecek.
Avukatlar, tanıklar ve kayda alınan itiraflar
Görüşme talep eden müdafilere, gözaltı merkezinde tutulan kişiyle 48 saat içinde görüşme imkânı sağlanması gerekecek. Görevli avukatlara da dava hakkında bilgi edinme, kişiyle görüşme ve dava dosyalarını inceleme konusunda daha açık haklar tanınacak.
Olağan yargılama usulünü uygulayan mahkemeler, adli yardımla görevli kurumları müdafi atamaları için bilgilendirebilecek. Savcılar da üç yıl veya daha fazla hapis cezası alması muhtemel ve müdafii bulunmayan bir şüpheli için avukat atanmasını isteyebilecek. Böylece savcıların davayı yargılamaya taşıyıp taşımamaya karar verdiği aşamada hukuki yardıma erişim genişleyecek.
Sorguların zorunlu ses ve görüntü kaydı, en az üç yıl hapis cezası öngörülen vakaları da kapsayacak. Kayıtların saklanması ve mahkemelerle savcıların erişimine açık olması gerekecek. Suçlamayı ve cezayı kabul ettiğine dair beyanın imzalanması da eş zamanlı ses ve görüntü kaydına alınacak.
Mahkemeler, kabulün gönüllü yapıldığını, imzalı beyanın gerçek ve hukuka uygun olduğunu ve cezanın yerinde bulunduğunu tespit ettikten sonra savcının önerdiği suçlamayı ve cezayı genellikle kabul edecek. Bu düzenleme, kabul beyanının nasıl alındığını inceleme sorumluluğunu açıkça mahkemeye yüklüyor.
Tanıklığı önemli ölçüde değişen veya tutarsız hâle gelen tanıkların mahkemeye çıkması istenebilecek. Tanık çağrıldığı hâlde gelmeyi reddeder ve önceki ifadesinin doğruluğu teyit edilemezse bu ifade karara dayanak oluşturamayacak. Hukuka aykırı usullerle elde edilen görsel-işitsel materyaller ve elektronik veriler de belirtilen koşullarda delil olarak kabul edilmeyecek.
Mağdurlar, çocuklar ve mal varlığı da düzenlemede yer alıyor
Belirli koşullarda mağdurlar, yasal temsilcileri ve yakınları adli yardım başvurusu yapma imkânı elde edecek. Mağdurlar adına hareket eden avukatların dava dosyalarını inceleme, not alma ve kopyalama hakları olacak.
Mağdurların kendilerinin dava açması gereken hakaret, iftira ve istismar vakalarının bir bölümünde, delil toplamak gerçekten güçse mahkemeler polisten yardım isteyebilecek. Bu düzenleme, uğradığı zararı anlatabilen ancak davayı sürdürebilmek için gerekli kayıt veya diğer materyallere erişemeyen kişilerin karşılaştığı pratik bir engeli gidermeyi amaçlıyor.
Temsilcisi bulunmayan çocuk mağdurlara, onay alındıktan sonra adli yardımla görevli bir avukat atanacak. Çocuk mağdur ve tanıkların sorgulanmasında mahremiyetleriyle itibarlarının korunması ve mümkün olduğunda işlemin tek oturumda tamamlanarak tekrar tekrar sıkıntı yaşamalarının önlenmesi gerekecek.
Taslak, soruşturmalar sırasında el konulan veya dondurulan mal varlıklarını da ele alıyor. Polis, değeri yüksek varlıkları ilgilendiren kararları veya ilgili kişiler üzerinde büyük etkisi olan tedbirleri savcılara bildirmek zorunda olacak. Diğer hükümler, olağan ticari faaliyetlerin aksamasını azaltmayı ve el konulan varlıkların soruşturma kurumlarını finanse etmek için kullanılmasını önlemeyi amaçlıyor.
Yabancı ülkelerle ilgili davalara ilişkin hükümler, uluslararası kolluk veya adli iş birliği yoluyla elde edilen delillerin Çin yasalarının gerekliliklerini karşılamaları hâlinde kullanılmasına izin verecek. Taslak, yabancı şüpheli ve sanıklara adil muamele edilmesini de öngörüyor; Çin vatandaşlarını ve kuruluşlarını hedef alan uygunsuz yabancı ceza yargı yetkisine veya ayrımcı kısıtlamalara karşı önlemlere de imkân tanıyor.
Öne Çıkanlar
- Taslak, sabit ikametgâh bulunmamasını polisin belirlenen yerde konut gözetimi uygulama gerekçesi olmaktan çıkaracak.
- Açıklanan değişiklik kapsamında devlet güvenliği ve terörizmle ilgili ayrı gerekçeler yürürlükte kalacak.
- Öneri, yedi ana alanda 55 maddeden oluşuyor ve 2 Kasım'da ilk kez görüşülmek üzere sunuldu.
- Avukatlar ve eski tutuklular, RSDL sırasında tecrit, işkence ve ölüm vakalarını anlatarak uygulamanın kaldırılması yönündeki talepleri güçlendirdi.
- Diğer değişiklikler gözaltı incelemelerini, avukata erişimi, sorguların kayda alınmasını ve delillerin denetlenmesini güçlendirecek.
- Uygulamadaki etki, sabit ikametgâhı olmayan kişiler için RSDL'nin yerine hangi tedbirlerin kullanılacağına da bağlı.






