Afganistan Yardım Takibi, 8 Milyar Doların Yalnızca Yüzde 9’unun İlk Alıcıdan Sonrasının Kamuya Açık Kaynaklardan İzlenebildiğini Ortaya Koydu

9 dakikalık okuma
Afghanistan Aid Tracker Finds Only 9% of $8 Billion Publicly Traceable Beyond First Recipient

8 Milyar Dolarlık Yardım Sisteminde 721,9 Milyon Dolarlık İz

Kabil Enstitüsü’ne göre, Ağustos 2021’den bu yana Afganistan’daki insani yardım çalışmalarına aktarılan 8 milyar doların yalnızca 721,9 milyon doları, ilk alıcı kuruluşun ötesinde kamuya açık kayıtlar üzerinden izlenebiliyor. Enstitünün 22 Ekim 2026’da tanıttığı Afganistan Yardım Takip Platformu, kamuya açık kaynaklardan izlenebilen bu payı yüzde 9 olarak hesaplıyor.

İçindekiler
  1. 8 Milyar Dolarlık Yardım Sisteminde 721,9 Milyon Dolarlık İz
  2. Kamuya Açık Kayıtların Bittiği Yer
  3. Gizli Ödemeler Ne Gösteriyor?
  4. Takip Platformu Nasıl Hazırlandı?
  5. İhtiyaçlar Sürerken Finansman Azaldı
  6. Daha Önceki Uyarı İşaretleri
  7. Fiziksel Nakit Neden Bu Kadar Önemli Hale Geldi?
  8. Taliban Kısıtlamaları Altında Denetim
  9. Daha İyi Hesap Verebilirlik İçin Gerekenler
  10. Öne Çıkanlar

Afganistan merkezli araştırma kuruluşu ayrıca, alıcıları gizli olarak kaydedilen 316 ödeme kapsamında 1,42 milyar dolar tespit etti. Araştırmacılar, kullanıcıların paranın nihai kullanımına kadar sistematik biçimde iz sürmesini sağlayacak, program bazında harcama verilerini içeren kamuya açık ve makine tarafından okunabilir bir kaynak bulamadı.

Bulgular, insani yardım finansmanının keskin biçimde daraldığı bir dönemde yayımlandı. Araştırmacılar tanıtım etkinliğinde yardımların 2022’de yaklaşık 3,2 milyar dolara, 2026’da ise yaklaşık 600 milyon dolara ulaştığını belirtti. Yanıt çalışmalarının giderek gıda, temel sağlık hizmetleri, beslenme ve aşılamaya yoğunlaştığını da kaydetti.

Takip platformu, yayımlanmış kayıtlar üzerinden dışarıdan bir kişinin finansmanın ne kadarını izleyebildiğini ölçüyor. Paranın büyük bölümü için iz, onu alan ilk kuruluşta sona eriyor. Harcama kayıtları, yardım teslimatlarına ilişkin çizelgeler ve destek alan ailelere dair bilgiler yardım sisteminin başka bölümlerinde bulunabilir; ancak kamuya açık aramalarda yer almayabilir.

Kabil Enstitüsü’nün tanıtım duyurusu, Afganistan’da Yardım Parası Kime Gidiyor başlıklı raporu ve kullanıcıların bağışçıları, kuruluşları ve tek tek ödemeleri aramasını sağlayan platformu tanıttı. Veriler 30 Eylül 2026’ya kadar uzanıyor.

Toplulukları için ayrılan yardımları anlamaya çalışan Afganlar açısından temel bulgu, bir bağışçının bir kuruluşa ödeme yaptığını bilmekle bundan sonra ne olduğunu izleyebilmek arasındaki boşluk.

Reklam

Kamuya Açık Kayıtların Bittiği Yer

Bir bağışçı büyük bir uluslararası kuruluşa ödeme yapabilir; bu kuruluş da yardımları ulaştırması için yerel bir kuruluşa kaynak aktarabilir. Bu zinciri izlemek, her transferi bir sonraki alıcıya bağlayan kayıtları gerektirir.

Kalkınma danışmanı Layma Murtaza, tanıtım etkinliğinde büyük uluslararası kuruluşların çoğu zaman aracı olarak çalıştığını anlattı. ABD, Almanya ve Britanya gibi ülkeler Birleşmiş Milletler’e veya başka büyük kuruluşlara kaynak sağlıyor; bu kuruluşlar da paranın bir bölümünü ailelere ulaşmaktan sorumlu yerel ortaklara aktarıyor.

Takip platformuna göre kamuya açık kayıtlar, 721,9 milyon doların ikinci bir kuruluşa kadar izlenmesine olanak tanıyor. Geriye kalan yaklaşık 7,28 milyar dolar ise ilk alıcı aşamasında kamuya açık kaynaklardan izlenemez hale geliyor. Parayı daha ileriye kadar takip edebilmek için sonraki transferler, program harcamaları ve yardımların ulaştırılması hakkında birbiriyle bağlantılı bilgiler gerekiyor.

Takip platformunun tanıtımında görev alan Kabil Enstitüsü araştırmacısı Naweed Kawusi sonucu şöyle anlattı:

Kamuya açık veriler, 8 milyar doların yalnızca yüzde 9’unun, yani 721,9 milyon doların, ilk alıcıdan sonrasına kadar izlenebildiğini gösteriyor.

Murtaza, ailelerin kaydedilmesine, nakit transferlerine ve teslimatların kayıt altına alınmasına ilişkin verilerin mevcut olabileceğini; buna karşın kuruluşlar arasındaki finansman akışının dışarıdan görülmesinin zor olduğunu söyledi. Bu nedenle aynı yardım faaliyetinin farklı aşamalarında kamuya erişim eşit değil.

Gizli Ödemeler Ne Gösteriyor?

Alıcıları gizli olarak kaydedilen 1,42 milyar dolar, toplam 8 milyar doların yaklaşık yüzde 17,8’ine karşılık geliyor. Bu tutar, alıcının ilgili kayıtlardan kamu tarafından belirlenemediği 316 ödemeyi kapsıyor ve yardım çalışmalarının önemli bir bölümünü oluşturuyor.

Gizlilik, pratikte koruma ihtiyacına hizmet edebilir. Eski Afgan diplomat Omar Samad, Afganistan’da daha kapsamlı bilgi paylaşımını engelleyen etkenler arasında güvenlik kaygılarını, hassas finansman düzenlemelerini, yaptırımları ve siyasi kısıtlamaları sıraladı.

Alıcıları gizli olan ödemelere ilişkin rakam ile ilk alıcıdan sonra izlenemez hale gelen yüzde 91, kayıtların farklı özelliklerini anlatıyor. Araştırmacılar bu iki unsurun ne ölçüde örtüştüğünü hesaplayıp yayımlamadı; dolayısıyla okurlar bu yüzdeleri toplayamaz.

Enstitünün daha geniş kapsamlı araştırmasında, program harcamalarını içeren ve makine tarafından okunabilir biçimde yayımlanmış bir veri kümesine de rastlanmadı. Böyle bir veri kümesi, bilgileri bilgisayarların karşılaştırabileceği alanlar halinde düzenler; böylece kullanıcılar belgeleri tek tek incelemek yerine çok sayıda kayıtta ödemeleri, alıcıları ve faaliyetleri birbiriyle ilişkilendirebilir.

Reklam

Takip Platformu Nasıl Hazırlandı?

Kabil Enstitüsü 21’den fazla çevrimiçi kaynaktan yararlanıyor ve taahhüt edilen, kesinleştirilen ve ödenen tutarları birbirinden ayırıyor. Kawusi, platformda tahminlerin değil yayımlanmış rakamların kullanıldığını söyledi.

Taahhüt, finansman sağlama niyetinin duyurulmasıdır. Kesinleştirilmiş kaynak, bir faaliyeti veya kuruluşu finanse etmek üzere verilmiş daha bağlayıcı bir sözdür. Ödeme ise gerçekten aktarılmış parayı gösterir. Bu kategorileri ayrı tutmak, okurların vaatleri yardım sistemine girmiş kaynaklardan ayırt etmesine yardımcı olur.

Başlıkta verilen 8 milyar dolar, Ağustos 2021’den bu yana ödenen insani yardım tutarını ifade ediyor. Kullanıcılar tek tek bağışçıları, kuruluşları ve ödemeleri arayabilir; her kaydı yayımlanmış bilgilerin izin verdiği ölçüde takip edebilir.

Enstitünün ortaklıklardan sorumlu yöneticisi Shoaib Alami, araştırmacıların yayımdan önce bulguları ilgili kuruluşlar ve yetkililerle paylaştığını, doğrulama istediğini söyledi. Bu görüş alışverişi, yöntemin geliştirilmesine ve kamuya açık kayıtlar arasındaki tutarsızlıkların giderilmesine katkıda bulundu.

Tanıtım duyurusunda, her rakamın temelindeki verileri, bağışçı, kuruluş ve alıcı bazında daha ayrıntılı dökümleri ve takip platformunun canlı gösterimini içeren bir basın dosyası vaat edildi. Enstitü projeyi 2021 öncesinde sağlanan yardımları da kapsayacak şekilde genişletmeyi planlıyor ancak bunun için tarih vermedi.

İhtiyaçlar Sürerken Finansman Azaldı

Araştırmacı Iqbal Mohib, insani yardımın 2022’de yaklaşık 3,2 milyar dolara, 2026’da ise 600 milyon dolara ulaştığını belirtti. Son rakam, öncekinin yaklaşık yüzde 19’una denk geliyor ve Samad’ın 2022’deki zirveden bu yana yaklaşık yüzde 80’lik düşüş yaşandığı yönündeki açıklamasıyla örtüşüyor. Takip platformundaki veriler 30 Eylül’e kadar uzandığından, 2026 görünümü yıl sonundan önceki durumu yansıtıyor.

Mohib, yardımların artık daha geniş kalkınmayı desteklemek veya yoksulluğu azaltmak yerine insanları hayatta tutmaya yoğunlaştığını söyledi. Değişimi şu sözlerle anlattı:

Burada herhangi bir kalkınma sağlayamıyoruz. Gerçekten nüfusun hayatta kalması için çalışıyoruz.

Samad, kalkınma yardımlarının neredeyse durduğunu ve Taliban yönetiminin başlıca yurt içi gelir kaynaklarına dayandığını söyledi. Mohib ise finansman kesintilerinin gıda yardımını, sağlık hizmetlerini, beslenme çalışmalarını ve aşılamayı etkilediğini; son yıllarda kaynakların tükenmesiyle yüzlerce sağlık kuruluşunun kapandığını belirtti.

Aileler açısından bu finansman kararları somut sonuçlar doğuruyor: bir kliniğin açık kalıp kalmaması, bir çocuğun aşı olup olmaması ya da bir haneye gıda ulaşıp ulaşmaması. Takip platformu, hem yardım miktarının hem de yardımın yolculuğunu inceleme olanağının önem taşıdığı bir dönemde bu tartışmaya dahil oluyor.

Reklam

Daha Önceki Uyarı İşaretleri

Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS), bu baskıların çoğunu 13 Haziran 2024 tarihli Yardımın Geleceği başlıklı analizinde inceledi. Daniel F. Runde, Annie Pforzheimer, Thomas Bryja ve Caroline Smutny imzalı analizde, insani yardıma bağımlı bir ülkenin bağışçılarının desteği sürdürme isteğinin azalmasıyla karşı karşıya olduğu anlatıldı.

Analize göre 2024 İnsani İhtiyaçlara Yanıt Planı 3,1 milyar dolar talep etmiş, ancak aynı yıl 9 Mayıs itibarıyla planın yalnızca yüzde 15,9’u finanse edilmişti. Analizde ayrıca, bir önceki yılın yardım çağrısının finansman yetersizliği nedeniyle 4,6 milyar dolardan 3,2 milyar dolara düşürüldüğü kaydedildi.

Afganistan krize, dış yardıma derin biçimde bağımlı halde girdi. Analize göre, önceki cumhuriyet çökmeden önce yardım, ekonominin yıllık üretimini ölçen gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 40’ına eşitti. Eski hükümetin yıllık 6 milyar dolarlık bütçesinin yarısından fazlası da yardımlarla finanse ediliyordu.

Önemli tarihler, finansman ve hesap verebilirlik sorunlarının nasıl geliştiğini gösteriyor:

  • Ağustos 2021: Taliban yeniden iktidara geldi; takip platformunun mevcut kapsama dönemi bu tarihte başlıyor.
  • 2022: Takip platformunun tanıtımında paylaşılan rakamlara göre insani yardım yaklaşık 3,2 milyar dolara ulaştı.
  • 9 Mayıs 2024: CSIS analizine göre o yılın insani yardım planının yüzde 15,9’u finanse edilmişti.
  • 30 Eylül 2026: Takip platformunda yayımlanan verilerin son tarihi.
  • 22 Ekim 2026: Kabil Enstitüsü raporunu ve takip platformunu çevrimiçi bir etkinlikte tanıttı.

Fiziksel Nakit Neden Bu Kadar Önemli Hale Geldi?

CSIS analizinde, Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinin ardından yaptırımlar, dondurulan rezervler ve Afganistan’ın uluslararası bankacılık sisteminden yalıtılması nedeniyle finans sisteminin aksadığı anlatıldı. Bunun sonucunda insani yardım kuruluşları, faaliyetlerini finanse etmek için büyük ölçüde fiziki ABD doları sevkiyatlarına dayandı.

Analize göre, Haziran 2024’e kadar BM koordinasyonunda yapılan bu sevkiyatlar, Taliban’ın iktidara dönüşünden bu yana 2,9 milyar doları aşmış; haftalık teslimatlar yaklaşık 40 milyon dolara ulaşmıştı. Kuruluşlar bu fonlarla maaşları ödemiş, gıda ve malzeme satın almış, ithalatı finanse etmişti.

Fiziki nakit, bağışçıdan yardımın ulaştırıldığı yere kadar karmaşık ve maliyetli bir güzergâh oluşturdu. Analizde maliyetler arasında döviz dönüşümü, hava taşımacılığı, güvenlik, bankacılık ücretleri ve idari giderler sayıldı. Kuruluşların yerel faaliyetlerini yürütmek için dolarları Afgan afganisine çevirdiği de belirtildi.

2,9 milyar dolarlık nakit sevkiyatı, 2024’te ele alınan bir finansman kanalını anlatıyor; takip platformundaki 8 milyar dolar ise daha uzun bir dönemde ödenen insani yardımı kapsıyor. Nakit sevkiyatları, yardımın nasıl finanse edildiğine ilişkin daha geniş tablonun parçası; takip platformundaki toplama eklenecek ayrı bir tutar değil.

Reklam

Taliban Kısıtlamaları Altında Denetim

Samad, yaptırımlar, siyasi kısıtlamalar, güvenlik riskleri ve kişilerin kimliğini koruma gerekliliği nedeniyle Afganistan’ı insani yardımda şeffaflığın sağlanmasının olağanüstü zor olduğu bir ortam olarak tanımladı. Kuruluşlar, hizmet ulaştırmaya çalışırken bu koşullarla müzakere etmek zorunda.

2024 tarihli CSIS analizi, Taliban’ın kadınların çalışmasına, eğitim almasına ve hareket özgürlüğüne yönelik kısıtlamalarının insani yardım faaliyetlerini nasıl aksattığını ve ulaştırma maliyetlerini artırdığını da ayrıntılarıyla ele aldı. Kadınlar ve kız çocukları büyük ihtiyaçlarla karşı karşıyayken, kadın personel üzerindeki kısıtlamalar onlara ulaşmayı zorlaştırdı.

Yardımlara müdahale de denetim açısından başka bir kaygı oluşturuyor. Analizde, ABD’nin Afganistan’ın Yeniden İnşası Özel Başmüfettişliği’nin Ocak 2024 tarihli raporunda Taliban’ın yardımlara müdahalesine ilişkin, alıcılardan alınan kesintilerin yüzde 60 ila 100’e ulaştığı yönündeki bildirimlere yer verildi. Bunlar, önceki değerlendirmede ele alınan bildirilmiş vakalardı; analiz, bağımsız izlemenin güçlendirilmesi ve hesapların daha şeffaf tutulması çağrısı yaptı.

Samad, şeffaflığın azalmasının kamu güvenini zayıflattığını ve yeni yardım sağlamayı zorlaştırdığını söyledi. Önerdiği hesap verebilirlik çerçevesi üç pratik soruyu bir araya getiriyor: Parayı kim aldı, ne ulaştırıldı ve harcamalar insanların yaşamını nasıl etkiledi?

Daha İyi Hesap Verebilirlik İçin Gerekenler

Samad, insani yardımda hesap verebilirlik için üç ölçüt belirledi: Paranın bağışçılardan uygulayıcı ortaklara kadar izlenmesi, harcama ve yardım teslimatları hakkında bilgi yayımlanması ve sonuçların bağımsız biçimde ölçülmesi.

Bu ölçütler farklı aşamaları kapsıyor. Ödeme kaydı bir transferi gösterir. Harcama kaydı, kuruluşun ne satın aldığını veya neyi finanse ettiğini açıklar. Bağımsız değerlendirme ise hizmetin insanlara ulaşıp ulaşmadığını ve onlar için neyin değiştiğini inceler.

Murtaza, etkili izleme için daha iyi teknolojinin ortak raporlama kurallarına, kalite kontrollerine ve doğrulama süreçlerine ihtiyaç duyacağını söyledi. Kuruluşların bilgileri birbiriyle uyumlu biçimlerde yayımlaması ve kayıtlarının kuruluşlar arasında doğru biçimde bağlantılı olduğunu kontrol etmesi gerekecek.

Samad, insani yardım çalışanlarının karşılaştığı kısıtlamaları da kabul ederek bağışçılar, BM kuruluşları, yardım kuruluşları ve Taliban yönetimi arasında daha fazla iletişim ve koordinasyon çağrısında bulundu. Bilgiye erişimi kamunun bir hakkı olarak nitelendirdi:

Her insani yardım çalışmasında kamu, paranın nereye gittiğini bilme hakkına sahiptir.

Kabil Enstitüsü’nün mevcut katkısı, kamuya açık kayıtların neyi gösterdiğini ve bilgi paylaşımının nerede sona erdiğini arama yapılabilir biçimde ortaya koyması. Enstitünün 2021 öncesi yardımları da kapsama planı, incelemeyi Afganistan’ın dış finansmana bağımlılığının daha önceki bir dönemine taşıyacak.

Öne Çıkanlar

  • Kabil Enstitüsü, Ağustos 2021’den bu yana ödenen 8 milyar dolarlık insani yardımı takip etti.
  • Kamuya açık kayıtlar, 721,9 milyon doların, yani yüzde 9’un, ilk alıcı kuruluşun ötesine kadar izlenmesine olanak tanıyor.
  • Başka bir bulguda, alıcıları gizli olan 316 ödeme kapsamında 1,42 milyar dolar tespit edildi.
  • Araştırmacılar, program bazında harcamaları gösteren kamuya açık ve makine tarafından okunabilir bir veri kümesi bulamadı.
  • Takip platformunda 30 Eylül 2026’ya kadar olan veriler yer alıyor; platform 22 Ekim’de tanıtıldı.
  • Araştırmacılar, finansmanın daraldığını ve gıda, temel sağlık hizmetleri, beslenme ve aşılamaya verilen ağırlığın arttığını belirtti.
  • Daha iyi hesap verebilirlik için öneriler arasında ortak raporlama kuralları, doğrulanmış kayıtlar ve sonuçların bağımsız ölçümü yer alıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir