Yeni bir bölüm, el konulan malların daha sıkı denetlenmesini sağlayacak
Çin'in Ceza Muhakemesi Kanunu'nda önerilen dördüncü değişiklik, ceza davaları sırasında dondurulan veya el konulan malların akıbetine mahkemelerin karar vermesini zorunlu kılacak, müsadere gelirlerinin soruşturma birimlerine aktarılmasını yasaklayacak ve değerli varlıkları etkileyen polis kararları üzerindeki savcılık denetimini artıracak.
İçindekiler
- Yeni bir bölüm, el konulan malların daha sıkı denetlenmesini sağlayacak
- Soruşturmacılar hangi mallara kısıtlama getirebilecek?
- Fabrikalar temel ekipmanlarını kullanmayı sürdürebilecek
- Yaptırımların ardındaki mali teşviki azaltmak
- Bölge sınırları ötesinde polislik neden kaygı yaratıyor?
- Varlıkların akıbetine mahkemeler karar verecek
- Davaya taraf olmayan mülk sahiplerinin söz hakkı netleşecek
- Önemli el koyma işlemleri savcılara bildirilecek
- Mülkiyet güvenceleri, daha geniş kapsamlı haklar değişikliğinin parçası
- Değişiklik bu aşamaya nasıl geldi?
- Öne Çıkanlar
Tasarı, ceza yargılamalarına konu olan malların ele alınmasına ilişkin ayrı bir bölüm ekliyor. Soruşturmaların meşru ticari fonları, aile birikimlerini ve davayla ilgisi olmayan kişilere ait malları da kapsayabildiği, kimi zaman mahkeme kararını açıklamadan çok önce fabrikaların faaliyet gösteremez hâle geldiği yönündeki şikâyetleri ele alıyor.
Adalet Bakanlığının 4 Kasım tarihli açıklamasına göre 55 maddelik değişiklik, Ulusal Halk Kongresi Daimi Komitesi'nde ilk okumadan geçti. Tasarı daha sonra kamuoyunun görüşüne açıldı. Değişiklik öneri niteliğini koruyor; açıklamalarda kabul tarihi veya görüş bildirme süresinin son günü belirtilmedi.
Mülkiyete ilişkin hükümler, özellikle tartışmalı bir uygulamayı hedef alıyor: Yetkililerin para veya varlık elde etmek amacıyla kendi bölgelerinin dışında dava yürütmesi. Çin'de eleştirmenler bunu, mali kazanç arayışıyla başka bir yerel idari bölgeye uzanmayı anlatan bir benzetmeyle “uzak denizlerde balık avlamak” olarak tanımlıyor.
Öneri, tek bir yasakla yetinmek yerine çeşitli önlemleri bir araya getiriyor. Soruşturmacıların malın kime ait olduğunu ve suçla bağlantısını belirlemesi gerekecek; savcılara önemli el koyma işlemleri bildirilecek; mahkemeler mülkiyetle ilgili soruları karara bağlayacak ve müsadere gelirleri herhangi bir birimin finansmanıyla ilişkilendirilemeyecek.
Soruşturmacılar hangi mallara kısıtlama getirebilecek?
Tasarı, yetkililerin suçtan elde edilen gelirleri davayla bağlantılı diğer mallardan ve yasal varlıklardan ayırmasını zorunlu kılıyor. Ayrıca bir şirketin mallarıyla işletmecisinin kişisel eşyalarını, şüphelinin varlıklarıyla üçüncü kişilere ait olanları ve bir kişinin mallarıyla aile üyelerinin mallarını birbirinden ayırıyor.
Bu kategoriler, yasa dışı fon toplama soruşturmaları da dahil olmak üzere çok sayıda yatırımcının bulunduğu davalarda önem taşıyor. Geniş kapsamlı bir dondurma kararı, hukuki durumları birbirinden çok farklı olabilen çeşitli kişi veya işletmelere ait paraları etkileyebiliyor.
Mala mühür konulması genellikle kullanımını veya devrini kısıtlarken, el koyma malı resmî kontrol altına alıyor; dondurma ise banka hesaplarındaki para gibi varlıklara erişimi engelliyor. Bunların her biri, delillerin veya davanın çözüme kavuşturulması için gereken paranın korunmasını sağlayabilir. Ancak mülkiyet ve sorumluluk belirlenmeden önce günlük yaşamı veya iş faaliyetlerini de sekteye uğratabilir.
Önerilen kurallar, yetkililerin yasal mülkiyet haklarını korumasını ve normal iş faaliyetlerine verilen zararı azaltmasını gerektiriyor. Uygulamadaki amaç, şüpheliyle bağlantılı her şeyi kısıtlamak yerine dava için gerekli varlıkları tespit etmek olacak.
Fabrikalar temel ekipmanlarını kullanmayı sürdürebilecek
Fabrikalar, makineler ve diğer üretim varlıklarına özel olarak dikkat çekiliyor. Yargılama normal şekilde sürdürülebiliyorsa tasarı, ilgili kişilerin mühürlenen veya el konulan ticari malları makul ölçülerde kullanmaya devam etmesine, değerlerinin korunması ve güvenliğinin sağlanması için gerekli önlemlerin alınması şartıyla izin verecek.
Bir makine hem soruşturmayla ilgili bir varlık hem de işçilerin ürün üretmek için ihtiyaç duyduğu bir ekipman olabilir. Uzun süre atıl kalması ücret ödemelerini, teslimatları ve tedarikçilere yapılacak ödemeleri aksatabilir. İşletme sermayesinin dondurulması da şirketin ticari ilişkilerinde benzer sonuçlara yol açabilir.
Öneri, belirli koşullarda malların merkezi muhafazasını ve dava sonuçlanmadan önce elden çıkarılmasını da öngörüyor. Bu hükümler, ceza yargılaması devam ederken varlıkların nasıl yönetileceği sorununun yanı sıra nihai akıbetleri meselesini de ele alıyor.
Üretim varlıklarının kullanılmaya devam edilmesine izin verilmesi, yargılamanın ihtiyaçlarına bağlı olacak. Dolayısıyla öneri, yetkililerin önüne somut bir karar koyuyor: Meşru faaliyetlerin sürmesine izin verirken malları dava için nasıl hazır tutmalı?
Yaptırımların ardındaki mali teşviki azaltmak
Taslağın finansman kısıtlamaları, müsadere gelirlerine ilişkin uzun süredir devam eden kaygıları ele alıyor. Mevcut yasaya göre, mağdurlara yasal olarak iade edilen mallar dışında, yasa dışı para ve eşyanın yanı sıra bunlardan elde edilen gelirler devlet hazinesine aktarılmalı.
Önerilen metin, herhangi bir kurum veya kişinin bu varlıkları başka amaçlara aktarmasını ya da kendi başına elden çıkarmasını yasaklayacak. Müsadere gelirlerinin doğrudan harcanmasını, açıkça veya dolaylı düzenlemeler yoluyla davaları yürüten birimlere geri verilmesini ya da soruşturma finansmanına bağlanmasını da yasaklayacak.
Maliye Bakanlığının 2020 tarihli Müsadere Edilen Malların Yönetimine İlişkin Tedbirleri, uygulama bütçelerinin ilgili hükümetin bütçesinden karşılanmasını zaten zorunlu kılıyor. Ayrıca herhangi bir birimin bütçe ödeneğinin, o yıl teslim ettiği müsadere gelirine bağlanmasını da yasaklıyor.
Uygulamada, hukuk tartışmalarında dile getirilen bazı düzenlemeler, yerel hazinelerin birimlerin uygulama faaliyetlerine yaptığı katkılara veya yerel teamüllere bağlı harcama tahsisleri yoluyla parayı geri aktarmasına imkân tanıdı. Bu tür düzenlemeler, birimleri müsadere geliri üretmeye teşvik edebilir. Yerel yönetimlerin mali baskı altında olması, bu teşviklere ilişkin kaygıları daha da artırdı.
Önerilen ceza muhakemesi hükümleri, yaptırım uygulama ile gelir elde etme arasındaki ayrımı güçlendirecek. Akademisyenler ayrıca ceza muhakemesi kuralları esas olarak polis, savcı ve mahkemeleri düzenlediğinden, kısıtlamaların tahsisatları yapan maliye birimlerini de kapsaması gerektiğini savunuyor.
Bölge sınırları ötesinde polislik neden kaygı yaratıyor?
Zhejiang eyalet savcılığının kamuoyuna duyurduğu bir dava, kötüye kullanılan kolluk uygulamalarının kişisel risklerini gözler önüne seriyor. 2023'te Yang soyadlı bir polis memuru ile Zhan soyadlı bir polis yardımcısı, soruşturmaya yardımcı olması amacıyla girişimci Shen'i Jiangsu eyaletinin Wujiang kentindeki evinden götürdü.
Yolculuk sırasında Yang, davayı çözmeye yardımcı olabileceğini söyleyerek para istedi. İki görevlinin dikkatinin dağıldığı bir anda araçtan atlayarak kaçan Shen, olayı bildirdi. Mahkeme daha sonra iki kişiyi de görevi kötüye kullanmaktan mahkûm etti.
Tasarı, başka bir yerel bölgede mühürleme, el koyma veya dondurma işlemi yapan polisin, malın bulunduğu yerdeki polis teşkilatına bildirimde bulunmasını zorunlu kılacak. Böylece memurlar kendi bölgelerinin dışında işlem yaptığında yerel polis de sürece dahil olacak.
Bir davayı soruşturma konusundaki yasal yetki anlamına gelen yargı çevresi de tartışmaların odağında. Yüksek Halk Mahkemesi, Yüksek Halk Savcılığı ve Kamu Güvenliği Bakanlığının 2022'de yayımladığı kurallar, çevrim içi suçlarla çeşitli yerler arasında bağlantı kuruyor. Bunlar arasında sunucuların, hizmet sağlayıcıların, etkilenen bilgi sistemlerinin, mağdurların ve mali kayıpların bulunduğu yerler var.
Avukatlar, bu çok sayıdaki bağlantı unsurunun, ticaret çevrim içi ortama taşındıkça soruşturmacılara yetki iddiasında bulunmak için geniş bir alan tanıdığını savunuyor. Önerdikleri çözüm, tasarının mallara getirilen kısıtlamaların ve bunların nasıl ele alınacağının düzenlenmesine ilişkin hükümlerine ek olarak yargı çevresi kurallarının sıkılaştırılması.
Varlıkların akıbetine mahkemeler karar verecek
Tasarı, mahkeme kararında el konulan, mühürlenen ve dondurulan malların yanı sıra bu mallardan elde edilen gelirlerin de ele alınmasını zorunlu kılacak. Bu düzenleme, bazı kararların mallar konusunda muğlak hükümler içerdiği veya malların akıbetini belirsiz bıraktığı yönündeki şikâyetlere yanıt veriyor.
Akademisyenler, kararların uygulanmasının zor olacağı ve bunun hükümlerin infazına ilişkin ölçütleri etkileyebileceği gerekçesiyle mahkemelerin mallar konusunda ayrıntılı karar vermekten kaçındığı davalara dikkat çekiyor. Mülk sahipleri açısından mal varlığına ilişkin soruları yanıtsız bırakan bir ceza kararı, paraya veya ekipmana erişim konusunda belirsizliğin sürmesi anlamına gelebilir.
Önerilen süreç, hüküm aşamasından çok daha önce başlıyor. Soruşturmacıların bir malın mülkiyeti, niteliği, kaynağı, kullanımı ve değeri hakkında delil toplaması gerekecek. Ayrıca malın iddia edilen suç ve şüpheliyle ilişkisini de ortaya koymaları gerekecek.
Davayı kovuşturma değerlendirmesi için savcılığa ileten polis ile iddianame düzenleyen savcılar, malların nasıl ele alınacağına ilişkin somut öneriler sunmak zorunda olacak. Duruşma sırasında mahkeme, mülkiyet ve varlıkların niteliği gibi konulara ilişkin delilleri inceleyip tarafların görüşlerini dinleyecek.
Bu sıralama, mülkiyet meselesini ceza suçlamaları sonuçlandıktan sonraya bırakılan idari bir konu olmaktan çıkarıp dava boyunca araştırılan, tartışılan ve karara bağlanan bir mesele hâline getirecek.
Davaya taraf olmayan mülk sahiplerinin söz hakkı netleşecek
Aile üyeleri, iş ortakları ve kısıtlanan mallarda çıkarı bulunan diğer kişiler, malların mühürlenmesine, el konulmasına, dondurulmasına veya elden çıkarılmasına itiraz edebilecek. Polis, savcı ve mahkemelerin bu itirazları gecikmeksizin doğrulaması, ilgili kişinin görüşlerini dinlemesi ve konuyu kanuna uygun şekilde ele alması gerekecek.
Mahkemeler, gerekli gördüklerinde ilgili kişileri duruşmalara katılmaları için çağırabilecek. Böylece suça ilişkin bir suçlamayla karşı karşıya olmayan kişiler de mallarının mülkiyetini açıklama fırsatı bulacak.
Akademisyenler öneriyi, 2012'de kabul edilen değişikliklere kıyasla davanın dışındaki kişiler için daha güçlü bir koruma olarak görüyor. Bazıları, yargılamanın mallara ilişkin kısmında bu kişilere resmî taraf statüsü ve avukat tutma hakkı açıkça tanınarak düzenlemenin daha da ileri götürülmesini istiyor.
Uygulamadaki temel mesele, sürece erişim. Mallarının iadesini isteyen bir kişinin belge sunabilmesi, hatalı bir mülkiyet iddiasına itiraz edebilmesi ve ceza davası devam ederken karar alabilmesi gerekiyor.
Önemli el koyma işlemleri savcılara bildirilecek
Kısıtlanan malların özellikle değerli olması veya tedbirin ilgili kişiyi ciddi ölçüde etkilemesi durumunda polis, ilgili karar ve bildirimleri aynı düzeydeki savcılığa göndermek zorunda olacak. Hata tespit eden savcıların, düzeltilmesi için polise gecikmeksizin bildirimde bulunması gerekecek.
Çin'de savcılıklar hem ceza davalarını kovuşturuyor hem de ceza yargılamalarının bazı yönlerinin hukuka uygunluğunu denetliyor. Akademisyenler, soruşturmayı ve tedbirlere ilişkin ilk onayı polisin kontrol etmesi nedeniyle savcıların aşırı el koyma işlemlerinden haberdar olmayabildiğini ve varlık kısıtlamalarına yönelik denetimlerinin zorlaştığını söylüyor.
Tasarı, önemli sonuçlar doğuran davalarda zorunlu bildirim getiriyor. Çin Renmin Üniversitesi hukuk profesörü Liu Jihua, tutuklamalar için gereken savcılık incelemesine benzer biçimde, polis harekete geçmeden önce inceleme yapılmasını savunuyor. Liu'nun önerisine göre polis, mallara kısıtlama getirmeden önce savcılığın onayını almak zorunda olacak.
Mevcut taslak ise belirtilen koşullarda karar sonrasında denetim öngörüyor. Bu fark, savcı tedbiri inceleyene kadar fonlarına veya ekipmanına erişimini kaybetmiş bir işletme açısından önem taşıyor.
Yüksek Halk Savcılığı Ekonomik Suçları Kovuşturma Dairesi Başkanı Du Xueyi, savcılığın mühürleme, el koyma ve dondurma dahil tedbirlerin denetimini güçlendirmeye yönelik kılavuz çalışmalarına öncülük ettiğini söyledi. İlgili kurumlarla istişareler yapıldı; yayımlama ve uygulamaya koyma çalışmaları sürüyor.
Mülkiyet güvenceleri, daha geniş kapsamlı haklar değişikliğinin parçası
Değişiklik; gözaltı, yabancı unsurlar içeren yargılamalar ile mağdurlar, avukatlar ve çocuklara yönelik güvenceleri de ele alıyor. Adalet Bakanlığı, mahkeme duruşmalarının esaslı bir rol üstlenmesini ve mahkemelerin, savcıların ve polisin kendi görevlerini yerine getirirken birbirlerini denetlemesini sağlamayı amaçladığını belirtiyor.
Öneri, hiç kimsenin hukuka uygun bir mahkeme kararı olmadan suçlu bulunamayacağına ilişkin mevcut kurala, suçluluğun peşinen varsayılmasını açıkça yasaklayan bir hüküm ekliyor. Öngörülen değişiklik, yetkililerin karar öncesinde nasıl soruşturma yürüttüğü ve kovuşturma yaptığıyla, suçsuzluğa işaret eden delilleri dikkate alıp almadıklarıyla ilgili.
Bir diğer önemli hüküm, belirlenen bir yerde konutta gözetim tedbirini ulusal güvenliğe karşı suçlar veya terör faaliyetleriyle ilgili davalarla sınırlayacak. Mevcut çerçeve, kişinin sabit bir ikametgâhı olmaması hâlinde de bu tedbire izin veriyor.
Tartışmalar, 2022'de Bao Qinrui'nin ve 2024'te Xing Yanjun'un ölümü dahil, belirlenen konutlarda gözetim sırasında yaşanan ölümlerin ardından geldi. Akademisyenler, belirlenen yerlerin daha sıkı denetlenmesi, avukatlara erişim sağlanması ve tedbirin değiştirilmesi veya sonlandırılmasının talep edilmesine yönelik usuller oluşturulması çağrısında bulundu.
Yasama raporu, suç düzeninin değiştiğine işaret ediyor: Ağır şiddet suçları ve ağır cezalara çarptırılan faillerin oranı azalırken hafif suçlar arttı; bazı suçlar çevrim içi ortama veya sınır ötesine taşındı. Polis yetkilileri, ülke genelindeki ceza davalarının 2025'te yüzde 12,8 azaldığını belirtiyor.
Değişiklik bu aşamaya nasıl geldi?
Çin, Ceza Muhakemesi Kanunu'nu 1979'da kabul etti ve kanun şimdiye kadar üç kez değiştirildi. Mevcut öneri, son değişiklikten sekiz yıl sonra gündeme geliyor ve malların ele alınmasını özel bir bölüm altında düzenleyecek.
- 1979: Çin, Ceza Muhakemesi Kanunu'nu kabul etti.
- 1996 ve 2012: İlk iki değişiklik usule ilişkin çerçeveyi genişletti.
- 2018: Üçüncü değişiklik kabul edildi.
- 2020: Maliye Bakanlığı kuralları, uygulama bütçelerinin müsadere gelirlerine bağlanmasını yasakladı.
- 2022: Çevrim içi suçlara ilişkin usul kuralları, yargı yetkisi için çeşitli coğrafi bağlantı noktaları belirledi.
- 2026: Dördüncü değişiklik ilk yasama okumasından geçti ve kamuoyunun görüşüne açıldı.
Liu'nun değişiklikleri karşılaştırmasına göre mevcut tasarıya net 16 yeni hüküm ekleniyor ve önerilen kanun 324 maddeye ulaşıyor. Değişikliğin 55 maddesi, mevcut hükümlerde yapılan değişikliklerin yanı sıra yeni hükümleri de içeriyor.
Yasama organının önündeki kararlar hem güvencelerin kapsamıyla hem de nasıl uygulanacaklarıyla ilgili: Savcıların el koyma işlemlerinden önce inceleme yapıp yapmaması, davanın tarafı olmayan mülk sahiplerinin çıkarlarını nasıl savunabileceği ve finansman kurallarının yaptırım uygulamaya yönelik mali ödülleri nasıl ortadan kaldırabileceği.
Öne Çıkanlar
- Tasarı, ceza davalarına konu olan mallara ilişkin ayrı bir bölüm ekliyor ve mahkemelerin bu malların akıbetine karar vermesini zorunlu kılıyor.
- Yetkililerin yasal varlıkları, şirket mallarını, aile mallarını ve davanın dışındaki kişilere ait varlıkları birbirinden ayırması gerekecek.
- Yargılama normal şekilde sürdürülebiliyorsa üretim ekipmanları makul ölçülerde kullanılmaya devam edebilecek.
- Müsadere gelirleri soruşturma birimlerine iade edilemeyecek veya bu birimlerin finansmanına bağlanamayacak.
- Önemli varlık kısıtlamaları savcılara bildirim yapılmasını gerektirecek; akademisyenler ise polisin harekete geçmesinden önce inceleme yapılmasını istiyor.
- Daha geniş kapsamlı değişiklik, masumiyet karinesini, gözaltını ve belirlenen yerde konutta gözetimi ele alıyor.
- Öneri, ilk okumadan geçip görüşe açılmasının ardından yasama organının değerlendirmesinde olmayı sürdürüyor.






