Lagünlerde balıkçılık krizi başlıyor
Maldivler'in balık ihracatı 2026'nın ilk yarısında 16.991 tona gerileyerek 2010'dan bu yana en düşük seviyeye indi. Balıkçı teknelerinden alınan çizgili orkinos miktarı da bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 65 düştü. Balıkçı toplulukları için sıkıntı çoğu zaman tekneler açık denize ulaşmadan başlıyor: orkinos avlamak için gereken küçük canlı balıkları bulmak.
İçindekiler
- Lagünlerde balıkçılık krizi başlıyor
- Minik yem balıkları ton balığı ekonomisi için neden önemli?
- Geçmiş kayıtlar yem balığı talebindeki artışı gösteriyor
- Balıkçılık yöntemleri ve inşaat baskıyı artırıyor
- Isınan su balıkların yaşayabildiği yerleri değiştiriyor
- Resifler sıcaklık, balıkçılık ve plastik atık tehdidi altında
- Av miktarına ilişkin öngörüler ne anlama geliyor?
- Gıda ve hane gelirleri risk altında
- Balıkçılık mevzuatında iklim görevi var, ancak harekete geçme eşikleri az
- Mevcut kurumlar erken uyarılara göre harekete geçebilir
- Öne Çıkanlar
Maldivler'in yerleşim bulunan en batıdaki adası Makunudhoo'da yaşayanlar, balıkçılığın keskin biçimde gerilediğini anlatıyor. Adada 2018'de sarı yüzgeçli orkinos avlayan 18 tekne vardı. Yem balıkçılığındaki düşüşün ardından bugün yalnızca iki tekne kaldı. Ada sakini Suvaidha Adam, gümüş sardalyaların on yıldır lagüne girmediğini söylüyor.
Kulhudhuffushi'den balıkçı Abdul Hakeem Amir, tek bir kayalığın çevresindeki yem balıklarının geleneksel Maldiv teknesi dhoni'yi doldurduğu günleri hatırlıyor. Nashath Mohamed'in yönettiği ve Maldives Resilient Reefs tarafından yayımlanan Roadhi adlı belgeselde değişimi şöyle anlatıyor:
Artık 10 kayalıkta durup yine de yeterince balık bulamayabilirsiniz,
Ülke genelindeki mevcut düşüşün nedeni henüz netlik kazanmış değil. Denizlerin ısınması, yem balıklarının azalması, yakıt maliyetleri ve mürettebatın devlet işlerine yönelmesi olası açıklamalar arasında. Balıkçılık mevzuatına ilişkin inceleme için görüşlerine başvurulan yetkililer ve uzmanlar, 2024'teki av miktarı çöküşünü sıcaklık, yağış ve akıntıları değiştiren iklim örüntüleri El Niño ve Hint Okyanusu Dipolü koşullarıyla da ilişkilendirdi.
Malé'de gösterilen Roadhi; yem balığı için daha uzun yolculuklara çıkanların, ortadan kaybolan deniz kuşlarının ve zarar gören resiflerin anlatılarını bir araya getiriyor. Bilimsel inceleme ve balıkçılık mevzuatına ilişkin değerlendirmeyle birlikte belgesel, birbiriyle bağlantılı bir soruna dikkat çekiyor: Okyanusların ısınması, temel yaşam alanları zaten balıkçılık ve kıyı yapılaşması nedeniyle zarar gören bir balıkçılık ekonomisi üzerindeki baskıyı artırıyor.
Minik yem balıkları ton balığı ekonomisi için neden önemli?
Maldivler'de sırık ve olta yöntemiyle balıkçılık, birbiriyle bağlantılı iki balıkçılığa dayanıyor. Mürettebat önce resiflerden ve lagünlerden küçük canlı balıklar topluyor, ardından ton balıklarını tek tek olta iğnelerinin erişebileceği mesafeye çekmek için bu balıkları teknelerinin yanında suya bırakıyor. Bu nedenle sığ sulardaki bir kıtlık, açık denizdeki balıkçılığı da durdurabiliyor.
Roadhi'de konuşan balıkçılar, Huvadhoo ve Addu'dan gelen teknelerin yem balığı için artık kuzeye, Baa ve Lhaviyani atollerine kadar gittiğini söylüyor. Bir balıkçı, eskiden şafak vakti yarım saat süren bir işin artık birkaç saat aldığını anlatıyor. Bu, ton balığı avlamaya ayrılan zamanı azaltırken henüz gelir elde edilmeden yakıt masrafını artırıyor.
Kanditheemu'daki balıkçılık rutini Eylül 2025'te aktarılan kaptan Ibrahim Hamid, kıtlık dönemlerinde yem balığı bulmanın 10 saate kadar sürebildiğini ve şnorkelle dalan balıkçıların gerekebildiğini söyledi. Anlatılan seferde mürettebatı 200 kilogram yem balığı topladı ve saat 14.30'a kadar 4,5 ton balık avladı. Ton balığı avındaki başarı yine de ilk olarak bu yem tedarikinin sağlanmasına bağlıydı.
Roadhi'de röportaj yapılan Makunudhoo balıkçısı Ahmed Ali, bu bağımlılığı açıkça şöyle ifade etti:
Yem balıkçılığı biterse balıkçılık da tamamen biter,
Maldives Resilient Reefs'in iklim ve balıkçılık incelemesi, artan sıcaklıkları, mercan beyazlamasını, okyanus asitlenmesini ve okyanus koşullarındaki değişimleri ton balıkları, yem balıkları ve resif balıkları üzerindeki baskılar arasında sayıyor. Deniz suyu karbondioksiti emdikçe kimyası değişiyor; bu da mercanların ve bazı diğer canlıların iskelet ya da kabuk oluşturmasını zorlaştırıyor. Bu sürece asitlenme deniyor.
Geçmiş kayıtlar yem balığı talebindeki artışı gösteriyor
Balıkçılık Bakanlığı Deniz Araştırmaları Birimi'nden R. Charles Anderson'ın çalışması, geçmişe ilişkin bir referans sunuyor. Gıda ve Tarım Örgütü'nün yayımladığı canlı yem balıklarının durumuna ilişkin çalışma, yıllık yem balığı kullanımını 1978–1981 döneminde yaklaşık 3.000 ton, 1994'te ise 10.600 ton olarak tahmin ediyor. Bu, yaklaşık üç buçuk katlık artış anlamına geliyor.
Tahmini günlük kullanım da söz konusu dönemlerde tekne başına 30 kilogramdan 48 kilograma yükselerek yüzde 60 arttı. Anderson, artan talebi daha yoğun balıkçılığa, daha büyük teknelere ve yem balığı toplama yöntemlerindeki gelişmelere bağladı. 1994'e ilişkin ülke genelindeki tahminin hata payı yaklaşık yüzde 25'ti. Çalışmada bu oran, belirsizliğin önemli boyutlarda olduğunu hatırlatan bir unsur olarak nitelendirildi.
Çalışmada aksamaya ilişkin farklı bir tablo da kaydedildi. 1993–1995 dönemini kapsayan seyir defteri araştırmasında, üç adada örneklenen ve mürettebatın orkinos avına çıkmadığı günlerin yalnızca yüzde 0,7'sinde bunun nedeni yem balıkçılığının kötü geçmesiydi. Yem balıkçılığının zaten zor olduğu Addu bu araştırmaya dahil edilmemişti.
Anderson, kapsamlı bir stok değerlendirmesinin yapılmadığını ve yem balığı kaynaklarının durumunun yeterince bilinmediğini bildirdi. Dünya Bankası'nın daha sonraki balıkçılık çalışması yem balığı stoklarının görünüşte istikrarlı olduğunu belirtirken, Roadhi belirli bölgelerdeki ciddi kıtlıkları kayda geçiriyor. Yem balığının bulunabilirliği türe, konuma, mevsime ve balıkçılık talebine göre değişiyor. Bu nedenle adalarda düzenli izleme yapılması büyük önem taşıyor.
Balıkçılık yöntemleri ve inşaat baskıyı artırıyor
Güçlü lambalar, dalış ekipmanları ve büyük ağlar, mürettebatın yem balıklarını bulup toplamasını kolaylaştırıyor. Bilimsel inceleme, balıkçılık baskısının ve su altı ışıkları gibi teknolojilerin şu anda bazı yem balığı popülasyonları için iklim değişikliğinden daha büyük bir tehdit oluşturabileceği uyarısında bulunuyor.
Balıkçı kaptanı Samrath Hassan, Roadhi'de güçlü ışıkların sırık ve olta balıkçılığını tehdit ettiğini savunuyor. Haa Dhaal atollerindeki Makunudhoo'dan bir balıkçı ise mürettebatın ışık kullanmak yerine gün ışığında serbest dalışla yem balığı topladığı bir lagünde yaşanan kıtlığı anlatıyor. Bu deneyimler, farklı balıkçılık sahalarında birden fazla baskının etkili olduğunu gösteriyor.
Filmde tarama çalışmaları ve arazi ıslahı da yer alıyor; balıkçılar çökeltilerin yem balığı alanlarını kapladığını anlatıyor. Bu faaliyetler, yem balıklarının bağımlı olduğu sığ su yaşam alanlarını gömebilir ya da onlara zarar verebilir. Anderson'ın tarihsel çalışması da yem balığı toplama, demirleme, mercan madenciliği ve siyah mercan toplamanın yol açtığı zararlara dikkat çekmişti.
Bu yaşam alanlarını korumaya yönelik hükümet adımlarının geçmişi uzun. Eylül 1990'da Cumhurbaşkanlığı Ofisi'nin kararıyla başlıca yem balığı resiflerinde mercan madenciliği yasaklandı. Siyah mercan toplamaya yönelik moratoryum ise 1 Ocak 1995'te başlayarak 10 yıl sürdü. Bugünkü tartışmalar, hem yeni balıkçılık baskılarını hem de onlarca yıl önce fark edilmiş yaşam alanı sorunlarını kapsıyor.
Isınan su balıkların yaşayabildiği yerleri değiştiriyor
Dünya Bankası'nın balıkçılık ve iklim değerlendirmesi, 1998–2019 arasında Hint Okyanusu'nun büyük bölümünde deniz yüzeyi sıcaklığının ortalama 0,4–0,5 santigrat derece arttığını kaydediyor. Sıcaklık, oksijen, tuzluluk ve akıntılardaki değişimler, ton balıklarının uygun koşulları bulduğu yerleri değiştirebilir; balıkları daha derin sulara ya da Maldivler'in deniz yetki alanlarının ötesine itebilir.
Balıkçılar sürüleri bulmak için daha fazla zaman ve yakıt harcamak zorunda kalıyor. Haziran 2024'teki koşulları anlatan balıkçı Ahmad Ashfam, balıkların hem miktarının hem de boyutunun değiştiğini söyledi. Maldivler Balıkçılar Birliği Genel Sekreteri Abdulla Shakir Mohamed, bazı mürettebatların denizde en az bir hafta geçirdiğini, sert hava koşullarının da dönüşlerini zorlaştırdığını belirtti.
Balıkçılık programları filolara ve adalara göre değişiyor. Kanditheemu'daki Hamid'in mürettebatı uzun günler çalışıyor, dağıtım merkezine uzaklık nedeniyle teslimattan önce iki ya da üç gün boyunca av biriktiriyordu. Bu farklı rutinlerde arama süresinin uzaması, hava koşullarına maruz kalmayı ve işletme maliyetlerini artırıyor.
Geleneksel hava bilgisine dayalı tahminlerden yararlanmak da giderek zorlaşıyor. Roadhi'de Kulhudhuffushi'den Hamza Hassan, yılı yıldız ya da takımyıldızların adını taşıyan 27 döneme ayıran nakaiy takvimindeki değişimleri anlatıyor. Balıkçılar mevsim rüzgârlarının ve yem balığı taşıyan akıntıların beklenmedik zamanlarda ortaya çıktığını söylüyor.
Dünya Bankası, bu yüzyılın ortalarından sonlarına doğru Maldivler'in münhasır ekonomik bölgesinin kuzeydoğusunda yaşam alanlarının uygunluğunda en büyük düşüşlerin ve türlerin yerel ölçekte yok oluşlarının görüleceğini öngörüyor. Bu bölge, ülkenin deniz kaynaklarını yönetme haklarına sahip olduğu açık deniz alanı. Balıkların dağılımı değiştikçe farklı atollerdeki tekneler de farklı etkilerle karşılaşacak.
Resifler sıcaklık, balıkçılık ve plastik atık tehdidi altında
Mercan beyazlaması, resif balıklarını ve bazı yem balıklarını destekleyen yaşam alanlarını zayıflatıyor. Su aşırı ısındığında mercanlar, besinlerinin ve renklerinin büyük kısmını sağlayan mikroskobik algleri dışarı atıyor. Beyazlamanın uzun sürmesi mercanları öldürebiliyor ve zamanla deniz canlılarının beslendiği ve barındığı karmaşık resif yapılarını azaltıyor.
Dünya Bankası değerlendirmesi, Maldivler'de mercan ölümlerinin 2100'e kadar yüzde 90'a ulaşabileceğini öngörüyor. Birikimli ısı stresinde de çok daha büyük artışlar bekleniyor. Değerlendirmenin özeti, yüzyılın sonuna kadar mercan alanlarında beş kata varan artışlar öngörüyor; daha geniş ekonomik bölgeyi kapsayan ayrıntılı modellemeler ise yüksek emisyon senaryolarında daha büyük artışlara işaret ediyor. Isınma derece günleri ölçütü, sıcaklığın bir eşiği ne kadar aştığını ve bu ısının ne kadar sürdüğünü birlikte hesaplıyor.
Le Meridien Maldives Resort and Spa'da deniz biyoloğu olan Emma Keen, Haziran 2024'te kırık mercan parçalarını büyümeyi sürdürebilmeleri için çerçevelere tutturdukları restorasyon çalışmalarını anlattı. Uzun süren beyazlamanın o yaz çok sayıda mercanı öldürebileceği uyarısında da bulundu. Restorasyon alanları da çevrelerindeki resiflerle aynı şekilde ısınan denizlere maruz kalıyor.
Plastik atıklar da yükü artırıyor. Haziran 2024'te aktarılan verilere göre yıllık plastik atık miktarı 43.000 tonu aşıyor ve ülkenin toplam atığının yaklaşık yüzde 12'sini oluşturuyor. UNICEF Maldivler Temsilcisi Edward Addai, atık ve sanitasyon sorunlarını kentleşmeyle ilişkilendirdi.
Parley for the Oceans; plastik atıkları karadan ve denizden toplamak, Malé'ye taşımak ve yurt dışında geri dönüşüme hazırlamak için yerel yönetimler, tatil köyleri, balıkçılar ve tekne işletmecileriyle çalıştı. İcra Direktörü Shaahina Ali, bu çabada toplulukların katılımının temel önemde olduğunu söyledi. Atık toplama, yaşam alanlarını koruma ve balıkçılığı yönetme yerel baskılarla mücadele ederken, gelecekteki ısınmanın boyutunu küresel emisyonlar belirliyor.
Av miktarına ilişkin öngörüler ne anlama geliyor?
Dünya Bankası değerlendirmesine göre, 2081–2100 döneminde potansiyel azami av miktarındaki düşüş düşük iklim değişikliği senaryosunda yüzde 17, orta senaryoda yüzde 60, yüksek senaryoda ise yüzde 90'ın üzerinde olacak. Öngörülen kayıpların büyük kısmı ton balığı gibi açık denizde yaşayan pelajik balıklardan kaynaklanıyor.
Aynı değerlendirmedeki başka bölümlerde farklı rakamlar yer alıyor. Bir modelleme bölümünde, toplam azami av potansiyelinin yüksek emisyon senaryosunda tarihsel düzeyinin yaklaşık yüzde 30'una gerileyeceği; başka bir deyişle yaklaşık yüzde 70 düşeceği belirtiliyor. Roadhi'nin kapanış anlatımında aktarılan araştırmada ise kayıpların yüzde 75'e kadar çıkabileceği öngörülüyor. Her rakam, ait olduğu senaryo, dönem ve balıkçılıkla birlikte ele alınmalı.
Azami av potansiyeli, modelin belirli çevre koşullarında balık popülasyonlarının destekleyebileceğini tahmin ettiği av miktarıdır. Fiili av miktarı teknelere, mürettebata, yakıta, balıkçılık kurallarına ve balıklara erişime de bağlıdır. Dünya Bankası, iklimin potansiyel av miktarına etkisinin 2030'lara kadar görece sınırlı kalmasını, ardından kayıpların büyümesini ve 2040'tan sonra emisyon senaryoları arasındaki farkların belirginleşmesini bekliyor.
Değerlendirme, resifle bağlantılı av miktarının 2081–2100 döneminde yaklaşık yüzde 4–5 düşeceğini öngörüyor; bu oran pelajik balıklar için beklenenden daha düşük. Ancak resif türlerinin çoğu belirli yaşam alanlarına bağımlı olduğundan iklim risk puanları yine de çok yüksek. Toplam av miktarında öngörülen küçük bir değişim, yaşam alanlarının ciddi baskı altında olmasıyla ve bulunan türlerin değişmesiyle aynı anda görülebilir.
Gıda ve hane gelirleri risk altında
Dünya Bankası değerlendirmesine göre Maldivler'de kişi başına yıllık ton balığı tüketimi tahminen 163 kilogram. Balıkçılık, 2015'te iş gücünün yüzde 11'ini istihdam etti ve 2021'de gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 3,5'ini oluşturdu. Turizmin gelişmediği uzak adalarda balıkçılık başlıca geçim kaynağı olabiliyor.
Hamid, 2025'te aylık ortalama 15.000–20.000 rufiyaa kazandığını, iyi geçen bir haftada yaklaşık 8.000 rufiyaa elde edilebildiğini anlattı. Yakıt gibi giderler düşüldükten sonra teknesinin kazancı, tekne sahiplerine bir ve mürettebata iki pay ayrılarak bölüşülüyordu. Yem balığı için daha uzun süre arama yapmak, bu bölüşümde yer alacak parayı azaltıyor.
Bilimsel incelemeye göre Maldivliler ton balığı yerine resif balıklarını giderek daha fazla tüketiyor. Mercan beyazlamasının yem balıklarının yaşam alanlarına zarar vermesi de balıkçıları kısmen resiflerdeki avlara daha bağımlı hale getirdi. Bunun üzerine balıkçılığın yoğunlaşması resifleri daha da zayıflatabiliyor. İnceleme bu döngüyü gıda güvenliği tuzağı olarak adlandırıyor.
Maldivler'de sırık ve olta balıkçılığının önemli bir avantajı var: istenmeden yakalanan hayvanların sayısı görece düşük. Uluslararası Sırık ve Olta Balıkçılığı Vakfı Genel Müdürü Martin Purves, yöntemi şöyle anlatıyor:
Ton balığı için sırık ve olta balıkçılığı son derece seçicidir ve hedef dışı av miktarı asgari düzeydedir.
Eylül 2025'te aktarılan verilere göre Maldivler'deki ton balığı balıkçılığında hedef dışı av oranı yüzde 0,65 kadar düşük. Uzun olta balıkçılığında bu oran ortalama yüzde 28. Maldivler'deki hedef dışı avın yaklaşık yüzde 95'i satılırken geri kalanı canlı olarak denize bırakıldı. Yem balıklarının yaşam alanlarını korumak, kazara avları sınırlayan ve ada halkının gelirini sürdüren bir balıkçılık yöntemini destekliyor.
Balıkçılık mevzuatında iklim görevi var, ancak harekete geçme eşikleri az
Dr. Shaistha Mohamed'in hazırladığı mevzuat incelemesine göre Balıkçılık Yasası, balıkçılık bakanlığına iklim değişikliğine uyum ve etkilerini azaltma sorumluluğu veriyor. Ancak düzenlemelerin ve yönetim planlarının çoğu, bu sorumluluğu belirli uygulama gerekliliklerine dönüştürmüyor.
Yönetim planlarında iklim öngörülerini, deniz yüzeyi sıcaklıklarını ya da mercan beyazlaması uyarılarını dikkate alma zorunluluğu bulunmuyor. Değerlendirmeler genellikle üç ila beş yıllık sabit döngülerle yapılıyor; iklim koşulları daha erken bir incelemeyi otomatik olarak başlatmıyor. Canlı yem balığı balıkçılığına özgü bir yönetim planı da yok.
Deniz çayırları balıkçılık mevzuatında balıklar için yavrulama alanı olarak tanınmıyor. Çevredeki sular ısınırken daha elverişli koşulları koruması beklenen iklim sığınaklarının korunmasına yönelik bir çerçeve de bulunmuyor. İncelemede, av başarısızlığı yaşayan balıkçılar için iklim koşullarına bağlı sigorta ya da güvence mekanizmalarının eksikliği de vurgulanıyor.
İnceleme için görüşlerine başvurulan yetkililer ve uzmanlar, işlevsiz durumdaki danışma komitelerine, sınırlı denetim kapasitesine, personel ve finansman yetersizliğine, ayrıca balıkçılık ve tekne takip verilerinin analizindeki eksikliklere dikkat çekti. Balıkçılık ve çevre kurumlarının koruma alanları, yem balığı sahaları ve kıyı yapılaşması üzerindeki sorumlulukları da örtüşüyor.
Maldives Resilient Reefs İcra Direktörü Shaha Hashim, mevzuat düzenlemelerinin yatırım ve somut adımlarla desteklenmesi gerektiğini söyledi:
İklim değişikliğine uyum sağlamaktan söz ederken bizi ayakta tutan ekosistemleri yok etmeyi sürdürmeyi göze alamayız.
Mevcut kurumlar erken uyarılara göre harekete geçebilir
Mevzuat incelemesi mevcut kurumların güçlendirilmesini öneriyor. Yönetim planlarında iklim riskleri değerlendirilmeli; av oranları, balık boyları ya da yaşam alanlarının durumu kararlaştırılan eşikleri aştığında planlar erkenden gözden geçirilmeli. Danışma komitelerine iklim konusunda açık bir sorumluluk verilmeli.
Resifler, deniz çayırları ve mangrovlar iklim değişikliği altında balıkçılık için kritik yaşam alanları olarak tanınmalı. Balıkçı sicilinin sosyal koruma sistemine bağlanması, ciddi av kayıpları olduğunda desteğin devreye girmesini sağlayabilir. Bilimsel inceleme de sağlıklı balık popülasyonları, daha iyi izleme ve değişen koşullara uyum sağlayan topluluklara destek çağrısında bulunuyor.
Kısa bir zaman çizelgesi, yaşam alanlarını koruma, balıkçılık baskısı ve iklim risklerinin nasıl biriktiğini gösteriyor:
- Eylül 1990: Cumhurbaşkanlığı Ofisi'nin kararıyla başlıca canlı yem balığı resiflerinde mercan madenciliği yasaklandı.
- Ocak 1995: Siyah mercan toplamaya yönelik 10 yıllık moratoryum başladı.
- 2018: Makunudhoo'da sarı yüzgeçli orkinos avlayan 18 tekne vardı; Roadhi'de bugün iki tekne kaldığı anlatılıyor.
- 2024: Yetkililer ve uzmanlar av miktarındaki çöküşü El Niño ve Hint Okyanusu Dipolü koşullarıyla ilişkilendirdi.
- 2026'nın ilk yarısı: Balık ihracatı 16.991 tona geriledi; çizgili orkinos alımları bir önceki yıla göre yüzde 65 düştü.
- 2040'tan sonra: Dünya Bankası öngörüleri, emisyon senaryoları birbirinden ayrıştıkça av potansiyelinin daha hızlı düşeceğini gösteriyor.
Balıkçılıkla geçinen haneler için pratik öncelikler birbiriyle doğrudan bağlantılı: yem balığı sahalarının verimliliğini korumak, av miktarı çökmeden değişimleri izlemek, önlenebilir yaşam alanı zararlarını azaltmak ve balıkçılık gelirleri kesildiğinde destek sağlamak. Maldivler ülke içindeki bu baskılara karşı adım atabilir; gelecekte okyanusların ne ölçüde ısınacağı ise dünya genelindeki emisyonlara bağlı.
Öne Çıkanlar
- Balık ihracatı 2026'nın ilk yarısında 2010'dan bu yana en düşük seviyeye indi.
- Yem balığı kıtlığı balıkçıları daha uzun yolculuklara zorluyor ve ton balığı avına ayrılan zamanı azaltıyor.
- Denizlerin ısınması, resiflerin zarar görmesi, balıkçılık baskısı ve kıyı yapılaşması balıkçılığın birbiriyle bağlantılı farklı unsurlarını etkiliyor.
- Dünya Bankası öngörüleri, özellikle açık deniz balıkları için yüksek emisyon senaryolarında çok daha büyük kayıplara işaret ediyor.
- Mevzuat incelemesi, iklime duyarlı balıkçılık yönetimi, daha güçlü yaşam alanı koruması ve ciddi av kayıplarında devreye girecek destek mekanizmaları öneriyor.






