Bilim İnsanları Ne Kadarının Yeterli Olduğunu Tartışırken Nepal Dört Himalaya Gölünün Su Seviyesini Düşürmeyi Planlıyor

9 dakikalık okuma
Nepal Plans to Lower Four Himalayan Lakes as Scientists Debate How Much Is Enough

Dört göl, 2033 hedefi ve kritik bir tasarım kararı

Nepal, dört Himalaya buzul gölünün su seviyesini düşürmek, taşkın uyarı sistemleri kurmak ve Hindistan'a ulaşan nehirler boyunca yaşayanlar da dahil olmak üzere mansaptaki toplulukları korumak için yaklaşık 50 milyon dolarlık bir proje hazırlıyor. Deniz seviyesinden 4.050 ila 5.483 metre yüksekte bulunan göllerdeki dengesiz doğal setler, çığ riski ve zorlu çalışma koşulları, tehlikeyi azaltmayı güç bir görev hâline getiriyor.

İçindekiler
  1. Dört göl, 2033 hedefi ve kritik bir tasarım kararı
  2. Bir dağ gölü nasıl taşkın tehdidine dönüşüyor?
  3. Tehlike neden Hindistan'ı da kapsıyor?
  4. İşçiler ne inşa edecek, çalışmalar ne zaman yapılacak?
  5. Bilim insanları üç metre konusunda neden anlaşamıyor?
  6. Önceki drenaj projeleri Nepal'e ne öğretti?
  7. Uyarı sistemleri mansaptaki insanlara ulaşmalı
  8. Kim ödüyor, kimlerin yararlanması bekleniyor?
  9. Son dönemdeki yıkım programın aciliyetini artırıyor
  10. Önemli Noktalar

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın resmî proje kaydında hedef göller Thulagi, Lower Barun, Lumding Tsho ve Hongu 2 olarak belirtiliyor. Kayıtta, planlanan ve fiilî proje başlangıç tarihi 11 Mart 2026, tamamlanma tarihi ise 11 Mart 2033 olarak yer alıyor. Çalışmaları UNDP ve Nepal hükümeti, Yeşil İklim Fonu'nun desteğiyle yürütüyor.

Temel mühendislik kararı hâlâ inceleniyor: Her gölün su seviyesi ne kadar düşürülmeli? Projenin ilk tanımlarında Hongu 2'de bir metre, diğer göllerde üç metre düşüş önerilmişti. Ulusal program direktörü Rajan Bhattarai daha sonra, gerekli araştırmaların ve ayrıntılı tasarımların önce tamamlanması gerektiğini, bu nedenle nihai düşüş miktarlarının henüz kararlaştırılmadığını söyledi.

Bu nedenle GLOF Sanjeevani Projesi olarak bilinen program, drenaj kanalları kazmaktan ibaret değil. Başarı, her müdahalenin ilgili göle göre belirlenmesine, güvenli çıkışların korunmasına ve mansaptaki insanların taşkın suları ulaşmadan önce harekete geçebilecek kadar erken uyarılmasına bağlı olacak.

Bir dağ gölü nasıl taşkın tehdidine dönüşüyor?

Buzullar eridikçe ve dağlardaki çukurlarda su biriktikçe buzul gölleri oluşuyor. Bu göllerin bazılarını, bir buzulun geride bıraktığı kaya, tortul ve bazen gömülü buzdan oluşan sırtlar, yani morenler tutuyor. Mühendislik ürünü bir barajdan farklı olarak bu doğal setin zayıf ya da dengesiz bölümleri bulunabiliyor.

Çığ veya heyelan, suyu setin üzerinden aşırabiliyor. Ardından erozyon seti aşındırarak suyun vadiye hızla boşalmasına yol açabiliyor. Deprem, morenin içindeki buzun erimesi veya çıkış bölgesindeki değişiklikler de gölü istikrarsızlaştırabiliyor. Suyun bu ani boşalmasına buzul gölü taşkını, kısaca GLOF deniyor.

Projeyi denetleyen Nepal Hidroloji ve Su Kaynakları Araştırma Merkezi'nde uzman olan Subash Tuladhar, projenin amacını şöyle açıkladı:

Amacımız, göllerin doğal setlerini aşma riskini ve mansaptaki taşkın tehlikesini azaltmak.

Reklam

Su seviyesini düşürmek, doğal setin üst noktasıyla su arasında daha fazla boşluk yaratıyor ve ani bir boşalmada salınabilecek su miktarını azaltıyor. Sağlanacak koruma gölün şekline, derinliğine, çevresindeki yamaçlara ve setin durumuna bağlı. Bu nedenle metre cinsinden aynı düşüş, farklı göllerde farklı sonuçlar doğurabiliyor.

Tehlike neden Hindistan'ı da kapsıyor?

Thulagi, Manang bölgesinde; Lower Barun, Sankhuwasabha'da; Lumding Tsho ise Solukhumbu'da bulunuyor. Hongu 2 ile birlikte bu göller, projenin Koshi ve Gandaki havzalarındaki odak noktalarını oluşturuyor. Bu nehir sistemlerinde ilerleyen taşkın suları, göllerin çok altındaki yerleşimleri, tarım alanlarını, yolları ve enerji altyapısını etkileyebiliyor.

Uluslararası Entegre Dağ Geliştirme Merkezi (ICIMOD) ile UNDP'nin 2020'de yaptığı değerlendirmede Nepal, Çin ve Hindistan genelinde potansiyel tehlike taşıyan 47 buzul gölü belirlendi. Bunların 21'i Nepal'de, 25'i Çin'de, biri ise Hindistan'daydı.

Değerlendirmeye göre 47 gölün 42'si Koshi nehir sisteminde bulunuyordu; bunların 24'ü Çin'de, 18'i Nepal'deydi. Bu, belirlenen toplam göl sayısının yaklaşık yüzde 89'una denk geliyor. Koshi'nin Nepal'den Bihar'a akması, projeyi Nepal'in dağlık bölgelerinin ötesinde de önemli kılıyor.

Rakamlar, Nepal'deki dört göle odaklanan programın sınırlarını da gösteriyor. Koshi boyunca taşkınlara hazırlık, Çin sınırının ötesindeki göller de dahil olmak üzere çok daha geniş bir havzadan gelebilecek suları hesaba katmalı. Yerel mühendislik çalışmaları ile mansapta kurulan uyarı düzenlemeleri, ortak tehlikenin farklı yönlerini ele alıyor.

İşçiler ne inşa edecek, çalışmalar ne zaman yapılacak?

Mühendisler, suyu yakındaki nehirlere kademeli olarak bırakacak kanallar ve kapaklı çıkışlar inşa etmeyi planlıyor. Açıklanan yaklaşımda patlayıcı kullanılmayacak; kontrollü drenaj uygulanacak ve inşaat risklerini azaltmak için uygun işçilerle teknik yöntemler seçilecek.

Bhattarai, çalışmalar kesintisiz sürerse su seviyelerinin üç yıl içinde düşürülebileceğini söyledi. Ancak dağlık bölgelerde hava koşulları, inşaat çalışmalarını yılda yaklaşık beş ya da altı ayla sınırlıyor. İşçiler ayrıca yüksek irtifada uzun süre kalmanın ve ani taşkın olasılığının getirdiği zorluklarla karşı karşıya.

Hidroloji ve Su Kaynakları Araştırma Merkezi İcra Direktörü Sanjeeb Baral daha uzun bir çalışma süresi öngörüyor: Ayrıntılı incelemenin ardından kapaklı yapılarla drenajın altı yıla kadar sürebileceğini belirtti. 2033 tamamlanma hedefi, programın başlangıçtaki idari takviminden çok daha uzun süreceğine işaret ediyor.

Reklam

Önemli tarihler, önceki deneyimleri, proje hazırlıklarını ve ilerideki inşaat dönemini birbirinden ayırıyor:

  • 2000: Nepal, Tsho Rolpa'nın su seviyesini üç metre düşürdü.
  • 2016: Nepal, Imja'nın su seviyesini yaklaşık 3,4 metre düşürdü.
  • 2020: ICIMOD ve UNDP değerlendirmesinde üç ülkede potansiyel tehlike taşıyan 47 göl belirlendi.
  • 11 Mart 2026: Resmî proje kaydında programın başlangıç tarihi olarak yer alıyor.
  • Temmuz 2027 ortasında sona eren mali yıl: Yetkililer tasarım çalışmalarını ve ayrıntılı incelemeleri bu dönemde planlıyor.
  • 11 Mart 2033: Resmî kayıtta planlanan proje bitiş tarihi olarak belirtiliyor.

Bhattarai, danışmanlar görevlendirilirken, çevresel değerlendirme tamamlanırken ve tasarımlar geliştirilirken 2026'da inşaata başlanmasının beklenmediğini söyledi. Programın başlamasıyla kazı çalışmalarının başlaması ayrı aşamalar.

Bilim insanları üç metre konusunda neden anlaşamıyor?

Nepal'in Tsho Rolpa ve Imja'daki deneyimi, yaklaşık üç metrelik düşüşü tanıdık bir referans noktası hâline getirdi. Ancak bilim insanları, bu düşüşün yeni seçilen dört gölde ne ölçüde koruma sağlayacağı konusunda anlaşamıyor.

Buzullar, buzul gölleri ve taşkınlar konusunda uzmanlaşmış, emekli ICIMOD uzmanı Samjwal Ratna Bajracharya, göllerin su seviyesini üç metre düşürmenin tehdidi önemli ölçüde azaltacağını söyledi. Diğer araştırmacılar ise gerekli derinliğin önceki inşaat hedeflerinden hareketle değil, her göl için ayrı ayrı yapılacak ayrıntılı hesaplamalarla belirlenmesi gerektiğini savunuyor.

Nepal'deki buzul göllerini onlarca yıldır inceleyen dağ çevreleri ve iklim değişikliği uzmanı Alton C Byers, önceki ölçütü sorguladı:

Üç metrelik düşüş fikri Tsho Rolpa'ya dayanıyor ve yeterli değil.

Byers, Tsho Rolpa için ilk planda göl seviyesinin 20 metreye kadar düşürülmesinin öngörüldüğünü, ancak finansman yetersizliği nedeniyle çalışmanın üç metreyle sınırlı kaldığını söyledi. Imja, Lower Barun ve Thulagi'yi inceleyen Amerikalı bilim insanı Jeffrey S Kargel, Imja'da en az 10 metrelik düşüş önerildiğini belirtti. Hidroloji ve Meteoroloji Dairesi Taşkın Tahmin Bölümü Başkanı Binod Parajuli ise burada en az 20 metreyi öngören bilimsel tavsiyeleri aktardı.

Görüş ayrılığı, belirli bir yatırımın ne ölçüde koruma sağlayacağıyla ilgili. Uygun bir incelemede gölün derinliği ve hacmi ölçülür, doğal set incelenir ve farklı su boşaltma senaryolarının mansaptaki vadiler boyunca nasıl ilerleyeceği modellenir. Böylece mühendisler, her seçeneğin önleyebileceği zararı hesaba katarak su seviyesini düşürme, seti güçlendirme ve uyarı sistemlerini iyileştirme seçeneklerini karşılaştırabilir.

Reklam

Önceki drenaj projeleri Nepal'e ne öğretti?

Imja, iddialı tasarımları hayata geçirmenin neden zor olabileceğini gösteriyor. Parajuli, buldozerlerin ve diğer ekipmanların helikopterle bölgeye taşınması gerektiğini söyledi. Çalışmaların Nepal Ordusu'na verilmesine karar verilmeden önce üç ihale çağrısı sonuçsuz kaldı.

Parajuli, ihalelerde yaşanan sorunu şöyle anlattı:

Uluslararası yükleniciler hiç ilgi göstermedi.

Parajuli, bazı ilgilenen yüklenicilerin mevcut bütçeyi aşan fiyatlar verdiğini söyledi. Taşımacılık, kısa çalışma sezonları ve ağır ekipmanları yüksek irtifada kullanmanın güçlüğü, su seviyesindeki her ilave metrenin düşürülme maliyetine katkıda bulunuyor.

Buna karşın Parajuli, sınırlı bir düşüşün bile doğal setin yarılma riskini azaltacağını belirterek tamamlanan çalışmanın değerini savundu. Kargel de Tsho Rolpa'nın çıkışının sağlamlaştırılmasının ve su seviyesinin üç metre düşürülmesinin etkili olduğunu söyledi.

Kazı çalışmaları sona erdikten sonra da çıkışların yönetimi hayati önem taşıyor. Kargel, dışarıdan gelen su arttığında ya da gömülü buz eriyip çıkış noktası aşağı kaydığında kontrollü su boşaltımının yarar sağladığını açıkladı. Imja'da bu tür bir düzenleme sistemi bulunuyor. Bu yapıların bakımı, gölün değişimini yönetmenin bir parçası; inşaat hedeflenen seviyeye ulaşınca biten bir iş değil.

Uyarı sistemleri mansaptaki insanlara ulaşmalı

UNDP'nin resmî proje tanımında mühendislik çalışmaları, erken uyarı sistemleri ve kurumsal kapasitenin güçlendirilmesiyle bir arada ele alınıyor. Yetkililer ayrıca sensörlerden, taşkın tahminlerinden, toplumların hazırlıklı olmasından ve mansaptaki yerleşimleri taşkınlara karşı güçlendirecek önlemlerden söz ediyor.

Sensörler gölde veya nehir boyunca yaşanan değişimleri saptayabiliyor. Tahmin ve uyarı sistemleri bu gözlemleri alarma dönüştürüyor. Toplulukların da uyarıları iletmek ve insanları olası taşkın güzergâhlarından uzaklaştırmak için işleyen düzenlemeler dahil, uygulanabilir bir müdahale planına ihtiyacı var.

Parajuli, göle düşen bir çığın, su seviyesi düşürülmüş olsa bile tehlike yaratabileceğini vurguladı. Buzullar ve buzul gölleri konusunda uzmanlaşmış Katmandu Üniversitesi profesörü Rijan Bhakta Kayastha, genel durumu şöyle özetledi:

Bir gölün su seviyesini düşürmek, riski ortadan kaldırmakla aynı şey değil.

Kargel, Nepal ve Hindistan'da yollar, hidroelektrik tesisleri ve diğer maliyetli altyapıların olası taşkın güzergâhlarının yakınına inşa edilmesi konusunda daha dikkatli olunması çağrısında bulundu. Daha az riskli bir yer seçmek, tekrar tekrar yıkım yaşanmasını ve yeniden inşayı önleyebilir. Uyarılar ise mansapta hâlihazırda yaşayan veya çalışan insanları korumaya yardımcı olur.

Reklam

Nepal'de 2.000'den fazla buzul gölü bulunuyor; bugüne kadar yalnızca ikisinin su seviyesi düşürüldü. Kayastha, çoğunun incelenmediğini söyledi. İnşaat çalışmaları için seçilen dört göl, çok daha geniş bir izleme ve hazırlık sorununun parçası.

Kim ödüyor, kimlerin yararlanması bekleniyor?

Proje için açıklanan finansman, Yeşil İklim Fonu'ndan sağlanan 36,16 milyon dolarlık hibe ile Nepal hükümetinin ve ortak kuruluşların sağlayacağı 13,8 milyon dolardan oluşuyor. Toplam 49,96 milyon dolara ulaşan bu tutarlar, programın neden yuvarlanarak 50 milyon dolar olarak ifade edildiğini açıklıyor.

Yeşil İklim Fonu, Birleşmiş Milletler iklim çerçevesi kapsamında faaliyet gösteriyor. Fonun hibesi, açıklanan toplam tutarın yaklaşık yüzde 72'sini oluşturuyor; geri kalanı hükümet ve ortakların katkılarıyla karşılanacak.

Hidroloji ve Meteoroloji Dairesi, dağlık bölgelerde taşkın riskiyle yaşayan yararlanıcı nüfusun yaklaşık 2,3 milyon kişi olduğunu tahmin ediyor. Projenin önceki tanımlarında 3,8 milyondan fazla kişi olduğu belirtilmişti. Dairenin rakamı daha güncel planlama tahminini yansıtıyor; ancak iki tahmin arasındaki fark, yararlanıcı sayısının kapsamını belirsiz bırakıyor.

Önceki proje tanımında olası ekonomik kayıpların 2,12 milyar rupiye kadar azaltılabileceği de tahmin edilmişti. Uygulamada sağlanacak yarar; daha az ev ve tarım alanının zarar görmesi, ulaşım bağlantılarının güvenliğinin artması, elektrik üretimi ve yerel geçim kaynaklarındaki aksamaların azalmasıyla ortaya çıkacak.

Son dönemdeki yıkım programın aciliyetini artırıyor

Bhotekoshi bölgesinde ağustos ayında yaşanan taşkınlar, yüksek dağlarda başlayıp mansaba doğru ilerlerken yıkıcı gücü artabilen afetlere ilişkin endişeleri yeniden gündeme getirdi. Afete ilişkin Ekim 2026 tarihli haberde, Çin sınırı yakınlarında yaşanan buzul çökmesi, heyelanlar ve ani taşkınların ardından can kaybının 1.400'ü, kayıp kişi sayısının ise 5.000'i aştığı belirtildi.

Yetkililer, taşkınların bir düzine hidroelektrik santraliyle birlikte yolları, köprüleri, çiftlikleri ve yerleşimleri de tahrip ettiğini söyledi. İlk toparlanma çalışmalarının yaklaşık 5 milyar dolara mal olacağını tahmin ettiler. Bu tutar, dört göllük programın planlanan maliyetinin yaklaşık 100 katı.

Nepal'de son 40 yılda yaklaşık 26 buzul gölü taşkını kaydedildi. Ülkede her türden aşırı iklim olayı yılda ortalama 300'den fazla kişinin ölümüne neden oluyor; bu daha geniş kapsamlı can kaybı, buzul göllerinin dışındaki tehlikeleri de içeriyor.

Atılacak somut adımlar, Temmuz 2027 ortasında sona eren mali yıl içinde planlanan çevresel değerlendirme, göllerde yapılacak ayrıntılı incelemeler ve geliştirilmiş mühendislik tasarımları. Bu kararlar, ne kadar suyun boşaltılacağını, çıkışların nasıl inşa edileceğini ve çalışmaların kısa dağlık bölge çalışma sezonuna nasıl sığdırılacağını belirleyecek. Mansaptaki toplulukların korunması, drenaj çalışmalarının yanı sıra uyarı sistemlerinin ve hazırlıkların da işlemesine bağlı olacak.

Önemli Noktalar

  • Nepal, Mart 2033'te tamamlanması planlanan program kapsamında Thulagi, Lower Barun, Lumding Tsho ve Hongu 2 göllerinin su seviyesini düşürmeyi planlıyor.
  • Yaklaşık 50 milyon dolarlık proje; kontrollü drenajı, uyarı sistemlerini ve toplumların hazırlıklı olmasını bir araya getiriyor.
  • Nihai su seviyesi düşüşleri ayrıntılı incelemelerin ardından belirlenecek; ilk öneriler bir ila üç metre arasında değişiyordu.
  • Bilim insanları, yaklaşık üç metrelik düşüşlerin yeterli koruma sağlayıp sağlamayacağı konusunda anlaşamıyor.
  • 2020 tarihli bölgesel değerlendirmede potansiyel tehlike taşıyan 47 gölün 42'sinin Bihar'a akan Koshi sisteminde olduğu belirlendi.
  • Ayrıntılı tasarım çalışmaları, çıkışların güvenli biçimde yönetilmesi ve mansapta uyarı sistemlerinin kurulması, gelecekteki kayıpları azaltmanın temel unsurları.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir