Bangkok’taki destek, Himalayalar için uyarı sistemlerini ve finansmanı gündeme taşıdı
Enerji, Su Kaynakları ve Sulama Bakanı Biraj Bhakta Shrestha’nın sekretaryasına göre 53 ülkenin temsilcileri, Nepal’in Himalayalar’daki iklim riskleriyle mücadele önerilerini destekledi. Paket; uydu izleme, ortak afet uyarıları, hazırlık ve toparlanma için hibeler ile dağlık bölgelerdeki topluluklara yatırım başlıklarını bir araya getiriyor.
İçindekiler
- Bangkok’taki destek, Himalayalar için uyarı sistemlerini ve finansmanı gündeme taşıdı
- Nepal ülkelerden neye destek vermelerini istiyor?
- Uydular ve ortak uyarılar nasıl işleyecek?
- Dağları korumak için kredi değil hibe
- Yatırım neden nehrin tamamını kapsamalı?
- Diplomatik girişimden önce yıkıcı bir sel yaşandı
- Uygulamada Hindistan ve Çin belirleyici olacak
- Daha önceki bir bilim konseyi uyarı niteliğinde
- Hukuk önerileri bölgesel yükümlülükleri yerel faydalarla ilişkilendiriyor
- Öne Çıkanlar
Destek, Nepal ile Birleşmiş Milletler Asya ve Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu’nun (ESCAP) ortaklaşa düzenlediği ve From Everest to the Sea, diğer adıyla From Sagarmatha to the Sea başlığını taşıyan bölgesel diyalog toplantısına ilişkin 30 Ekim 2026 tarihli açıklamada duyuruldu. Toplantı, ESCAP’ın Bangkok’taki merkezinde yapıldı. Sagarmatha, Everest’in Nepalce adıdır.
Shrestha’nın temel savı, dağlarda ortaya çıkan tehlikelerin ulusal sınırları aşarak yayıldığı yönündeydi. Nepal; buzullara ve istikrarsız yamaçlara ilişkin gözlemlerin, akış yönünde daha aşağıdaki bölgelerde yaşayan insanlara ve altyapıya yönelik uyarılarla birleştirilmesi için hükümetleri, bilim kurumlarını ve uluslararası uzay ajanslarını birlikte çalışmaya çağırıyor.
Diplomatik destek, Nepal’in Başbakan Balendra Shah’ın önerdiği Himalaya İklim Dayanıklılığı Mekanizması’nı Nepal, Hindistan ve Çin’i kapsayan pratik bir düzenlemeye dönüştürmeye çalıştığı bir dönemde geldi. Shah’ın fikri 24 Eylül’de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda sunmasının üzerinden yaklaşık bir ay geçmesine rağmen bakanlıklar ayrıntıları hazırlamayı sürdürüyordu ve iki komşu ülkeye de resmî, ayrıntılı bir teklif sunulmamıştı.
Bangkok paketine ilişkin herhangi bir finansman tutarı, başlangıç tarihi veya uygulama takvimi açıklanmadı. Acil görev, desteği; bilgileri kimin paylaşacağı, kimin ödeme yapacağı ve uyarıların tehlikeyle karşı karşıya olan topluluklara nasıl ulaştırılacağı konusunda anlaşmalara dönüştürmek.
Nepal ülkelerden neye destek vermelerini istiyor?
Nepal’in önerileri dört ihtiyacı bir araya getiriyor: dağlardaki tehlikeleri gözlemlemek, sınır ötesinde bilgi paylaşmak, finansmanı hızla erişilebilir kılmak ve ormanları ve su havzalarını koruyan toplulukların geçim kaynaklarını desteklemek.
Bakanın sekretaryası, yukarı havzadaki hidroelektrik projelerinden aşağı havzadaki yerleşimlere ve sınır kentlerine kadar bütün nehir sistemlerini kapsayan yatırım kararlarına da dikkat çekti. Shrestha, afet finansmanı çağrısına bu gerekliliği de ekledi. Daha kapsamlı topluluk yatırımı önerisi ise temiz enerji, tarım, şifalı bitkiler ve turizmi kapsıyor.
- Kırılgan yamaçları ve buzulları izlemek için uydulardan, yapay zekâdan ve diğer teknolojilerden yararlanarak birden fazla tehlike türüne yönelik uyarı sistemi kurmak.
- Bilgi alışverişi yapmak, tehlikeli buzul göllerini izlemek ve uyarıları koordine etmek üzere Himalaya İklim Dayanıklılığı Mekanizması’nı geliştirmek.
- İzleme, hazırlık ve toparlanma için erişilebilir hibeler sağlamak ve kayıp ve zararlara hızlı müdahale için kalıcı bir finansman kanalı oluşturmak.
- Temiz enerji, sürdürülebilir tarım, şifalı bitkiler ve sorumlu turizm yoluyla Himalayalar’daki geçim kaynaklarına yatırım yapmak; ayrıca ithalat vergisi olmadan pazarlara erişim sağlamak.
Shrestha, önerileri Asya ve Pasifik’teki ülkelerden bakanların, Birleşmiş Milletler temsilcilerinin, bilim insanlarının ve diplomatların da yer aldığı bir topluluğa sundu. Bu grupların farklı sorumlulukları önem taşıyor: Bilim insanları tehlikeleri belirleyebilir, hükümetler uyarıları ve acil müdahaleyi düzenleyebilir, finansman ortakları ise sistemin işlemesini sağlayacak ekipman ve kurumları destekleyebilir.
Uydular ve ortak uyarılar nasıl işleyecek?
Nepal’in ilk önerisi, tehlikenin tehdit ettiği yerleşimlerden çok uzakta ortaya çıkabileceği bölgelere odaklanıyor. Uydular; buzullardaki, göllerdeki ve dağ yamaçlarındaki değişimleri geniş veya ulaşılması güç arazilerde gözlemlemeye yardımcı olabilir. Verilerdeki örüntüleri belirleyen yazılımlar olan yapay zekâ da bu gözlemlerin işlenmesine katkı sağlayabilir.
Birden fazla tehlikeyi kapsayan sistem, farklı tehlikelere ilişkin bilgileri koordineli bir uyarı sürecinde bir araya getirecek. Nepal, her ülke veya kurumun yalnızca kendi gözlemleriyle çalışması yerine uzay ajansları, bilim kuruluşları ve hükümetler arasında iş birliği arıyor.
İkinci öneri, bu bilgilerin nasıl aktarılacağıyla ilgili. Himalaya İklim Dayanıklılığı Mekanizması; sınır ötesinde veri alışverişini, buzul göllerinin izlenmesini ve erken uyarıları birbirine bağlayacak. Buzul gölü, bir buzulla bağlantılı su birikintisidir; tehlikeli göllerin izlenmesi, Shah’ın belirlediği somut görevlerden biridir.
Nepal Başbakanı Shah, 24 Eylül’de Genel Kurul’da yaptığı konuşmada öngördüğü pratik çalışmaları şöyle anlattı:
Bu mekanizma aracılığıyla uydu verilerini ve uzmanlığımızı paylaşalım. Tehlikeli buzul göllerini izleyelim. Ortak erken uyarı sistemlerini güçlendirelim,
İki öneri birbirine bağlı. Daha iyi gözlemler gerekli bilgiyi sağlarken bölgesel koordinasyon, bu bilgilerin harekete geçilmesine yetecek süre içinde komşu ülkelerin yetkililerine ve topluluklara nasıl ulaşacağını belirliyor.
Dağları korumak için kredi değil hibe
Shrestha, afet hazırlığı ve toparlanmasını destekleyecek kadar hızlı sağlanabilen finansman çağrısı yaptı. Himalayalar’da izleme çalışmalarının milyonlarca dolara mal olduğunu, buna karşılık izleme yapılmamasının milyarlarca dolarlık kayıplara yol açabileceğini savundu. Ayrıntılı bir proje bütçesi sunmadan, önleme gereğini vurgulamak için bu genel rakamları kullandı.
Nepal, yüksek Himalayalar’daki izleme ve erken uyarı çalışmalarının krediler yerine hibelerle finanse edilmesini istiyor. Hibenin geri ödenmesi gerekmez; kredi ise gelecekte geri ödeme yükümlülüğü doğurur. Bu fark, bir hükümetin toplulukları korumaya ve afet sonrasında yeniden inşa etmeye çalışırken karşılaşacağı mali baskıyı etkiler.
Enerji, su kaynakları ve sulamadan sorumlu bakan Shrestha, zararlara hızlı müdahale edebilecek kalıcı bir finansman kanalı oluşturulması çağrısında da bulundu:
Kayıp ve zararlara hızla müdahale etmek için kalıcı bir kaynak oluşturalım ve bunu yeterli fonla dolduralım. Yüksek Himalayalar’daki izleme ve erken uyarı çalışmaları için kredi değil, hibe verin. Nehir kıyılarımızdaki hidroelektrik santrallerden sınır kentlerine kadar her yatırım, kaynağından denize kadar riskleri dikkate alacak şekilde yapılsın,
Kalıcı bir finansman kanalı, paranın talep edilebileceği ve serbest bırakılabileceği yerleşik bir yol anlamına geliyor. Burada kayıp ve zarar, iklim etkilerinin mülke zarar verdiği, geçim kaynaklarını aksattığı veya başka biçimlerde kalıcı kayıplara neden olduğu durumlarda toplulukların karşı karşıya kaldığı zararı ifade ediyor.
Yatırım neden nehrin tamamını kapsamalı?
Nepal’in çağrısı, izleme ekipmanı kurmanın ötesine geçiyor. Shrestha, hükümetlerin ve kalkınma ortaklarının bir nehir boyunca herhangi bir noktada yatırım yaparken iklim ve afet risklerini dikkate almasını istiyor. Buna hidroelektrik santralleri, nehir kıyısındaki yerleşimler ve ulusal sınırlara yakın kentler de dahil.
Kaynağından denize yaklaşımı, nehri birbirine bağlı bir sistem olarak ele alıyor. Yukarı havzadaki kararlar, aşağı havzada yaşayan insanları, binaları ve ekonomik faaliyetleri de hesaba katmalı. Yatırımcılar açısından bu, yakın proje sahasının ötesinde, kimi durumlarda ülke sınırlarının ötesinde ortaya çıkan tehlikelerin incelenmesi anlamına geliyor.
Topluluklara yönelik öneri, bu yaklaşıma geçim kaynakları boyutunu da ekliyor. Nepal; dağ ormanlarını ve su havzalarını korumaya yardımcı olan insanlar için temiz enerjiye, sürdürülebilir tarıma, şifalı bitkilere ve sorumlu turizme yatırım yapılmasını istiyor. Su havzası, belirli bir nehre veya su sistemine dökülen suların toplandığı kara alanıdır.
Nepal, Himalaya ürünlerine ithalat vergisi olmadan pazara erişim sağlanmasını da önerdi. İthalat vergileri, mallar başka bir ülkeye girdiğinde alınan vergilerdir. Bu vergilerin kaldırılması üreticilerin karşılaştığı engellerden birini azaltabilir; ancak öneride belirli ürünler, katılımcı pazarlar veya müzakere edilmiş ticaret koşulları belirtilmiyor.
Yatırım talepleri bir arada ele alındığında, afetlere karşı koruma dağlık bölgelerde yaşayanların geçimini sağlama imkânıyla ilişkilendiriliyor. İzleme, yaklaşan tehlikeyi ele alırken geçim kaynaklarına yönelik önlemler bu tehlikeyle birlikte yaşayan toplulukları desteklemeyi amaçlıyor.
Diplomatik girişimden önce yıkıcı bir sel yaşandı
Bölgesel girişim, 26 Ağustos’ta Nepal ile Tibet bölgesinde meydana gelen Bhotekoshi selinin ardından geldi. Bildirilen can kaybı 1.550, kendilerinden haber alınamayanların sayısı ise 5.500’ün üzerindeydi. Nepal hükümeti, maddi hasarı 4,7 milyar dolar olarak tahmin etti.
Afet, uydu görüntüleri, nehir bilgileri ve uyarılar konusunda iş birliği taleplerine aciliyet kazandırdı. Çin daha sonra bu tür bilgileri Nepal’le paylaştığını açıkladı. Shah ise ardından üç komşu ülkenin öncülük edeceği bir mekanizma önerisini Genel Kurul konuşmasında gündeme getirdi.
- 26 Ağustos 2026: Nepal ile Tibet bölgesini vuran Bhotekoshi selinde çok sayıda ölüm, kayıp kişi ve maddi hasar bildirildi.
- 2 Eylül: Çin Dışişleri Bakanlığı, Nepal’le bilgi paylaşımından söz etti ve afetlerin önlenmesi ile iklim riskleri konusunda iş birliğine hazır olduğunu bildirdi.
- 24 Eylül: Shah, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 81. oturumunda Himalaya İklim Dayanıklılığı Mekanizması’nı önerdi.
- Yaklaşık bir ay sonra: Nepal’in bakanlıkları kurumlara danışıyor ve bir kavram notu hazırlıyordu; Hindistan’a veya Çin’e henüz ayrıntılı bir teklif resmen sunulmamıştı.
- 30 Ekim: Bangkok’ta Nepal’in önerilerine 53 ülkenin temsilcilerinden destek geldiği bildirildi.
Bu kronoloji, iki çalışma hattının birlikte geliştiğini gösteriyor: finansman ve teknoloji için geniş kapsamlı uluslararası çağrı ile Nepal ve iki komşusu arasında iş birliği kurmaya yönelik daha odaklı çaba.
Uygulamada Hindistan ve Çin belirleyici olacak
Nepal’in önerdiği mekanizmanın işlemesi için Hindistan ile Çin’in bilgi alışverişine yönelik pratik düzenlemelerde anlaşması gerekecek. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Guo Jiakun, 2 Eylül’de genel olarak iş birliğine hazır olduklarını belirtti. Pekin, selin ardından uydu görüntülerini, hidrolojik bilgileri ve uyarıları Nepal’le paylaştığını açıkladı.
Çin Dışişleri Bakanlığı adına konuşan Guo şöyle dedi:
İklim değişikliği tüm insanlığın karşı karşıya olduğu ortak bir meydan okumadır. Hiçbir ülke bu tür risklerden etkilenmeden kalamaz. Çin, uluslararası toplumla birlikte çalışarak temas ve iş birliğini güçlendirmeyi, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerini etkili biçimde önlemeyi ve hafifletmeyi sürdürecektir.
Bakanlıklar kavram notunu hazırladığı sırada Yeni Delhi, Nepal’in önerdiği mekanizma hakkında kamuoyuna açıklama yapmamıştı. Nepal Dışişleri Bakanlığı ile Tarım, Orman ve Çevre Bakanlığı, önerinin tasarımı hakkında ilgili kurumlara danışıyordu.
Eski kabine sekreteri ve dışişleri bakanı Shanker Das Bairagi, Nepal kurumları arasındaki koordinasyonun sınırlı olmasını kaygı verici buldu. Tibet’i içeren bilimsel erişim ve bilgi paylaşımının jeopolitik hassasiyetlerle karşılaşabileceği uyarısında da bulundu. Çin, bölgede jeolojik araştırma yapan yabancı bilim insanlarının ve araştırmacıların erişimini kısıtlıyor.
Bu pratik meseleler, müzakerelerin merkezine ayrıntılı kuralları yerleştiriyor: Hangi bilgiler paylaşılacak, bu bilgileri hangi kurumlar alacak ve katılımcı hükümetler bilimsel çalışmaları ve acil durum iletişimini nasıl düzenleyecek?
Daha önceki bir bilim konseyi uyarı niteliğinde
Hindistan, Bengal Körfezi Çok Sektörlü Teknik ve Ekonomik İşbirliği Girişimi (BIMSTEC) aracılığıyla bir Himalaya Bilim Konseyi kurulmasını daha önce kabul etmişti. 2017’de yapılan uzmanlar toplantısında, Himalaya ekosistemini incelemek ve üye ülkelerin bilim kurumları arasındaki iş birliğini geliştirmek amacıyla konseyin kurulması kararlaştırılmıştı.
Uzmanlar 2021 ve 2023’te yeniden bir araya geldi, ancak konsey işleyen bir kurum olarak hâlâ kurulmamıştı. Bu geçmiş, Nepal’in yeni girişimi açısından kurumsal tasarımı somut bir mesele hâline getiriyor: Bir fikir üzerinde anlaşmaya varılması için ardından sorumlulukların, işleyiş düzenlemelerinin ve kaynakların belirlenmesi gerekiyor.
Gelişmekte olan hukuk tartışması daha da ileri giderek iklim mekanizmasının altında bölgesel bir anlaşma öneriyor. Önerilen başlangıç noktaları arasında Nepal, Hindistan ve Çin’in daha az tartışmalı konularda iş birliği yapması ve bilimsel, hukuki ve diğer uzmanları bir araya getiren bir görev gücü oluşturulması bulunuyor.
Önerilen ilkeler arasında ülkelerin imkânlarına göre sorumluluk üstlenmesi, zararı önlemek için gereken özeni gösterme, çevresel riskler karşısında ihtiyatlı davranma ve kirliliğin maliyetini kirletenlerin karşılaması yer alıyor. Gündelik ifadeyle amaç, yükümlülükleri kaynaklarla uyumlu hâle getirirken ülkelerin önlenebilir zarar yayılmadan harekete geçmesini sağlamak.
Hukuk önerileri bölgesel yükümlülükleri yerel faydalarla ilişkilendiriyor
Himalayalar’a yönelik bir anlaşmanın hukuki dayanağı, Uluslararası Adalet Divanı’nın ülkelerin iklim yükümlülüklerine ilişkin 23 Temmuz 2025 tarihli danışma görüşüne dayanıyor. Danışma görüşü, mahkemenin hukuka ilişkin değerlendirmesini açıklıyor. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu bu görüşü 20 Mayıs 2026’da 141’e karşı sekiz oyla, Hindistan’ın da aralarında bulunduğu 28 çekimser oyla kabul etti.
Önerilen bölgesel çerçeve, dağ topluluklarının kendi yerleşimlerinin ötesine su ve başka faydalar sağlayan ekosistemleri korumak için yaptığı katkıyı da ele alacak. Böylece tartışma, kalkınmanın getirilerinin nasıl paylaştırılacağı konusuna geri dönüyor.
Nepal Yüksek Mahkemesi, 2023’teki Upper Karnali hidroelektrik projesi davasında ülke içinde bir örnek ortaya koydu. Mahkeme, hükümetin projeden alacağı payın Karnali su havzasındaki insanlar ve ekoloji için harcanmasını istedi.
Himalaya girişimi açısından birbiriyle bağlantılı tercihler artık somut: ortak koruma nasıl finanse edilecek, hassas bilgiler nasıl paylaşılacak ve dağlarda yaşayanların yatırımlardan faydalanması nasıl sağlanacak? Bangkok’taki destek, Nepal’in taleplerini daha geniş bir diplomatik topluluğa taşıyor; ancak bölgesel mekanizmanın, onu işletmesi beklenen hükümetler arasında hâlâ ayrıntılı düzenlemelere ihtiyacı var.
Öne Çıkanlar
- Bakan Biraj Bhakta Shrestha’nın sekretaryasına göre 53 ülkenin temsilcileri Nepal’in iklim önerilerini destekledi.
- Nepal; uydu izleme, ortak uyarılar, erişilebilir hibeler ve Himalayalar’daki geçim kaynaklarına yatırım istiyor.
- Önerilen Himalaya İklim Dayanıklılığı Mekanizması, Nepal, Hindistan ve Çin’in öncülüğünde iş birliğini koordine edecek.
- 24 Eylül’deki açıklamanın üzerinden yaklaşık bir ay geçmesine rağmen Nepal, iki komşusundan hiçbirine ayrıntılı bir teklif sunmamıştı.
- Shrestha, yüksek Himalayalar’daki izleme ve erken uyarı çalışmaları için kredi değil hibe çağrısı yaptı.
- Bangkok paketine ilişkin herhangi bir finansman tutarı, başlangıç tarihi veya uygulama takvimi açıklanmadı.






